Знак бяды (Быкаў)
Вельмі кароткі змест
Хутар каля мястэчка на Полаччыне. Восень, верагодна 1941 год. Сцепаніда Багацька пасвіла карову і ўбачыла немцаў, якія аднаўлялі разбураны мост.
Яе муж хацеў перачакаць акупацыю ціха і пакорліва.
Мясцовы паліцай, сын раскулачанага некалі селяніна, патрабаваў ад гаспадароў гарэлкі і бульбы. На хутары стала нямецкая каманда. Фельдфебель збіў Сцепаніду ланцугом за схаванае малако, а пасля застрэліў карову. Сцепаніда ўтапіла нямецкую вінтоўку ў калодзежы. Немцы забілі нямога пастушка, які прыйшоў на хутар.
Сцепаніда згадвала даваенныя гады: як атрымала зямлю, як выступала супраць несправядлівага раскулачвання, як Пятрок ездзіў у Менск прасіць за арыштаванага старшыню.
Пасля адыходу немцаў паліцаі прымусілі Петрака працаваць на дарозе і гнаць самагон, але адкуп не бараніў ад здзекаў. Аднойчы ноччу яны ўварваліся ў хату, інсцэніравалі расстрэл Петрака і ўчынілі гвалт над Сцепанідай. Пятрок зразумеў, што пакора не ратуе.
Зло не можа спарадзіць нічога, апроч зла, на іншае яно не здольна. Але бяда ў тым, што людская дабрыня перад злом бяссільна, зло лічыцца толькі з сілай і баіцца адно толькі кары.
Пятрок адмовіўся служыць паліцаям і назваў іх запраданцамі. Яго збілі і пацягнулі за канём у мястэчка. Сцепаніда выменяла ў суседа на парсючка неразарваную бомбу, каб падарваць адноўлены мост. Калі суседа арыштавалі, яна перахавала бомбу. Увечары паліцаі прыйшлі патрабаваць бомбу. Сцепаніда зачынілася ў істопцы, абліла яе газай, падпаліла і загінула ў дыме. Хутар згарэў, а бомба засталася закапанай на ўзгорку.
Падрабязны пераказ па раздзелах
Тэматычныя назвы пралога і раздзелаў — рэдактарскія; у арыгінале рубрыкі маюць толькі родава-нумарацыйныя загалоўкі.
Пралог. Рэшткі хутара і памяць пра даўнюю бяду
Ад хутара засталіся камень падмурка, прыступкі і абгарэлая ліпа. Побач вырасла маладая ліпка. Пра былое жыццё тут нагадвала чалавечая памяць:
Усё, апроч непадуладнай часу, цярплівай і негаваркой чалавечай памяці, надзеленай спрадвечнаю здольнасцю ператвараць мінулае ў цяперашняе, звязваць сучаснае з будучым.
Раздзел 1. Немцы аднаўляюць мост каля хутара
Восенню Сцепаніда Багацька пасвіла карову каля пустога гасцінца. Яна згадвала адыход войскаў і чакала вестак пра дзяцей.
Паблізу пасвіў кароў Янка Ганчарык. Сцепаніда пагадзілася прыгледзець за яго статкам, пакуль хлопец збегае па цёплую вопратку.
Хлопец вярнуўся напалоханы. Сцепаніда пайшла праверыць дарогу і ўбачыла немцаў: яны разгружалі бярвенне каля разбуранага моста.
Раздзел 2. Мост набліжае немцаў да хутара
Пятрок Багацька не ведаў, чаго чакаць ад акупантаў, і не мог узяцца за звычайную працу.
Жонка паведаміла яму, што немцы аднаўлялі мост і хутка змогуць дабрацца да хутара. Яны схавалі парсючка ў старой прыбудове, абмеркавалі, куды адвесці карову, і ўзяліся хаваць лепшае адзенне. Сцепаніда пакінула грамату з савецкай сімволікай, хоць муж раіў яе спаліць. Пятрок спадзяваўся, што ціхія паводзіны дапамогуць ім перачакаць небяспеку.
Раздзел 3. Паліцаі на хутары: пачастунак пад пагрозай
Раніцай на хутар прыйшоў паліцай Гуж, далёкі сваяк Петрака.
Разам з ім прыйшоў узброены Патап Каландзёнак.
Гуж прымусіў гаспадара выпіць з ім, загадаў здаць бульбу германскай арміі і запатрабаваў гарэлкі да наступнага візіту. Сцепаніда пярэчыла яму, а паліцай пагражаў ёй і загадаў паведамляць пра людзей, якія прыйдуць з лесу.
Раздзел 4. Сварка праз Гужа і рашэнне гнаць самагон
Сцепаніда папракала мужа за тое, што ён частаваў паліцая і крычаў на яе перад гасцямі. Пятрок таксама ненавідзеў Гужа, але баяўся яго ўлады і спадзяваўся задобрыць. Ён вырашыў гнаць самагон, адшукаў стары казан і пачаў шукаць майстра, які зробіць змеявік. Некалі за такі занятак яго ўжо штрафавалі, ды цяпер ён лічыў гарэлку магчымай абаронай. Пакуль жа Пятрок капаў на пагорку яму для бульбы, каб захаваць ураджай на зіму. Сваю пакору ён тлумачыў неабходнасцю выжыць:
Быццам яму, Петраку, вялікая радасць піць з ім гарэлку, прыслужваць ды яшчэ слухаць яго знявагі? Але, калі хочаш жыць, мусіш трываць не такое. З ваўкамі жыць - па-ваўчынаму і выць.
Раздзел 5. Нямецкія салдаты займаюць хутар Сцепаніды і Петрака
Дажджлівай раніцай на двор заехала нямецкая машына з палявой кухняй. Перакладчык паведаміў, што паводле распараджэння Гужа салдаты размесцяцца на хутары. Немцы выпілі надоенае Сцепанідай малако, запатрабавалі яйкі, узялі дровы і агледзелі хату. Пятрок паказваў ім калодзеж і памяшканні; жонцы не падабалася, як лёгка ён дапамагаў прышэльцам. Машына з часткай каманды ад'ехала, але кухня і двое салдат засталіся. Гаспадарам загадалі вымыць падлогу і вызваліць хату для начальніка. Сцепаніда вывела карову на пашу, а пасля вярнулася да працы: пакінуць хутар і жывёлу яна не магла.
Раздзел 6. Стрэл у партрэт Сталіна ў хаце Петрака
Пятрок выносіў рэчы і нязграбна мыў падлогу, а Сцепаніда дапамагла скончыць уборку. Калі салдаты вярнуліся, афіцэр заняў хату, не пытаючыся дазволу гаспадароў. За знятым са сцяны кажухом ён заўважыў стары газетны здымак з партрэтам савецкага кіраўніка. Афіцэр дастаў пісталет. Пятрок падумаў, што яго заб'юць, але стрэл прабіў здымак. Спалоханы гаспадар сышоў у істопку. Да гэтага ён спадзяваўся ўратавацца асцярожнасцю і трымаўся такой думкі:
Каб засцерагчыся ад бяды, трэба паводзіць сябе як мага абачлівей і цішэй. Гэта як з куслівым сабакам: барані Божа яго зачапіць, трэба прайсці міма, быццам яго і не бачыш, але і не паказаць страху
Раздзел 7. Малако для акупантаў і пакаранне Сцепаніды
Калі Сцепаніда прывяла карову, нямецкі фельдфебель запатрабаваў малака.
Сцепаніда надаіла толькі паўвядра і сказала, што больш няма. Фельдфебель не паверыў ёй: кухар сам напоўніў вядро, пакуль Пятрок трымаў карову за рогі. Тады немец некалькі разоў ударыў гаспадыню ланцугом, а салдаты смяяліся. Пятрок маліў не чапаць жонку. Яна стрывала ўдары і адышла, поўная гневу.
Раздзел 8. Забойства Бабоўкі пасля адмовы аддаць малако
Назаўтра салдаты стралялі ў варону і курэй, абрывалі яблыкі, тапталі грады. Фельдфебель загадаў Петраку прывесці карову. Сцепаніда, не жадаючы зноў аддаваць немцам малако, выдаіла яе проста ў траву і перадала мужу вяроўку. Кухар здолеў атрымаць толькі крыху малака. Пятрок схлусіў, што карова, відаць, перастала даіцца. Фельдфебель выхапіў рэвальвер і застрэліў яе. Пятрок адышоў дрыжучы, а Сцепаніда засталася без жывёлы, якая карміла іх абаіх. Пра яе стан пасля ўдараў і страты каровы гаварылі такія словы:
Шкада, у яе даўно не было слёз, быў толькі гнеў, прыдушаны і ледзьве падуладны ёй, ад якога найперш ёй самой было дужа нясцерпна. Ну але хай, суцяшала яна сябе, хай! Яшчэ пабачым.
Раздзел 9. Паратунак парсючка і вінтоўка ў калодзежы
Сцепаніда чула, як немцы разбіралі тушу каровы, і баялася, што яны знойдуць парсючка. Яна вывела яго з прыбудовы і разам з Янкам схавала ў пустой нары ў рове, загарадзіўшы ўваход бараной. Увечары Пятрок расказаў, што схаваў уцалелых курэй. Калі немцы заснулі, Сцепаніда непрыкметна ўзяла пакінутую каля тыну вінтоўку і апусціла яе ў калодзеж. Вярнуўшыся ў істопку, яна да раніцы не спала: гаспадыня разумела, што за знікненне зброі могуць пакараць яе і мужа.
Раздзел 10. Нямецкія ператрусы і прымусовая праца на хутары
На світанку немцы ператрэслі хату, істопку і гаспадарчыя пабудовы, раскідалі рэчы і патапталі снапы. Пятрок не ведаў, што яны шукалі; Сцепаніда баялася, што адкрыецца яе ўчынак. Афіцэр пры ўсіх ударыў кухара, які, відаць, адказваў за згубленую вінтоўку. Фельдфебель загадаў Петраку за тры гадзіны выкапаць прыбіральню для афіцэра. Пятрок з палёгкай узяўся за рыдлёўку, але цвёрдая зямля замінала скончыць працу своечасова. Паліцай Гуж прыйшоў прымусіць гаспадароў капаць бульбу для адпраўкі германскай арміі. Нямецкі вартавы нават яго не пусціў у хату. Калі вярнуўся фельдфебель, ён ударыў Гужа і прагнаў, а пасля ўдарыў Петрака за няскончаную прыбіральню. Сцепаніду тым часам прымушалі працаваць пры палявой кухні.
Раздзел 11. Скрыпка Петрака і гібель пастушка Янкі
Увечары Сцепаніда хацела выйсці пакарміць парсючка, але вартавы яе не прапусціў. Яна папрасіла Петрака атрымаць дазвол пашукаць разбеглых курэй. Той пайшоў да немцаў, зайграў ім на скрыпцы і вярнуўся з інструментам, але пра курэй спытаць забыўся. Жонка папракнула яго за музыку перад акупантамі. Неўзабаве каля хаты прагучалі стрэлы. Немцы прынеслі на двор забітага Янку, якога палічылі «бандытам». Сцепаніда не разумела, навошта хлопец прыйшоў на хутар і за што яго забілі.
Раздзел 12. Галасаванне за раскулачванне Гужа
Сцепаніда згадала, як Лявон Багацька клікаў яе на сход.
Там ужо выступаў работнік акружкама Новік.
Ён патрабаваў раскулачыць бацьку Гужа за адмову ўступіць у калгас. Лявон і Сцепаніда пярэчылі, але пад ціскам работніка вырашальны голас за раскулачванне аддаў малады міліцыянер.
Раздзел 13. Скрыпка замест ботаў напярэдадні калгаса
Пасля таго сходу Сцепаніда пайшла на заняткі па грамаце, а дадому вярталася з дачкой аднаго з вяскоўцаў. Дзяўчына збіралася замуж за маладога міліцыянера, які не хацеў вянчацца ў царкве; яе бацька пярэчыў. Сцепаніда параіла маладым вырашаць самім. Дарога нагадала ёй, як пасля рэвалюцыі яны з Петраком атрымалі зямлю. Уласная гаспадарка не пазбавіла іх нястачы: здох конь, Пятрок атрымаў траўму, сям'я перажыла галодны год. Таму Сцепаніда спадзявалася, што ў калгасе мужу стане лягчэй. Дома яна расказала пра рашэнне раскулачыць бацьку паліцая. Пятрок устрывожыўся: чужую дапамогу наймалі і іншыя. Ён паказаў жонцы толькі што набытую скрыпку. Яна раззлавалася, бо на інструмент ён пазычыў грошы, калі сям'і бракавала абутку і прадуктаў.
Раздзел 14. Свая зямля, смерць Яхімоўскага і крыж на Галгофе
Раней гаспадары пасяліліся на хутары старога памешчыка, у якога працавалі. Калі ўлады раздзялілі яго зямлю, Сцепаніда атрымала дзве дзесяціны. Стары цяжка перажыў страту і павесіўся. На надзеле застаўся гліністы пагорак. Конь знясілеў і здох, калі Пятрок спрабаваў яго ўзараць. Муж і жонка ўскапалі зямлю рыдлёўкамі, а Пятрок паставіў там крыж. Пазней маладыя камсамольцы спілавалі крыж, але назва пагорка — Галгофа — захавалася.
Раздзел 15. Газетны данос, новае раскулачванне і стрэлы на бальшаку
Неўзабаве газета запатрабавала новых раскулачванняў. Сярод названых быў Карніла Багацька.
Сцепаніда ведала, што ён і іншыя названыя сяляне не былі багатымі: яны толькі калісьці наймалі памочнікаў. Яна адмовілася ўдзельнічаць у раскулачванні і вырашыла ехаць у Полацк шукаць дапамогі. У сасонніку яе спыніў узброены сын раней раскулачанага гаспадара — бацькі Гужа. Ён забраў грошы і пагражаў спаліць хутар, калі яна раскажа пра сустрэчу. Пятрок прызнаўся, што гэты чалавек пагражаў і яму. Уначы ўзброеныя маладыя людзі абстралялі раённых прадстаўнікоў на той самай дарозе; аднаго паранілі. Міліцыя забрала двух іхніх паплечнікаў, а завадатай уцёк. Сцепаніда зразумела, што натрапіла на падрыхтаваную засаду, і не ведала, да каго цяпер звярнуцца.
Раздзел 16. Высылка Анюткі і апошні ўчынак Васіля Ганчарыка
Калі ўлады пачалі вывозіць маёмасць сям'і дзяўчыны, з якой збіраўся ажаніцца Васіль Ганчарык, Сцепаніда прыбегла развітацца з ёй.
Васіль мусіў асабіста сачыць за зборамі. Ён вынес куфэрак з пасагам сваёй нявесты і выглядаў змучаным. Насуперак забароне ўпаўнаважанага Сцепаніда ўвайшла ў спустошаную хату і абняла дзяўчыну. Тая пыталася, за што яе сям'ю выганялі, але адказу не атрымала. Пасля Сцепаніда пайшла праз вёску, дзе каля хаты Васілёвай маці пачула крыкі. Унутры яна ўбачыла Васіля, які нерухома ляжаў на стале пасля стрэлу. У куце плакаў яго малы брат Янка.
Раздзел 17. Забойства Янкі, прымусовая праца і рашэнне Петрака
На досвітку немцы сабраліся і пакінулі хутар. Цела Янкі ўсё яшчэ ляжала каля плота. Неўзабаве прыехалі Гуж і Каландзёнак. Гуж распытваў гаспадароў пра хлопца і пра сувязі з людзьмі з лесу. Не атрымаўшы адказаў, ён загадаў забраць цела ў фурманку, а Петрака павёў на прымусовую працу. Замест моста той мусіў капаць жвір для дарогі. Паліцаі не давалі рабочым ні адпачыць, ні пайсці ў лес: Каландзёнак стрэліў у мужчыну, які папрасіўся па патрэбе. Пятрок працаваў галодны, у мокрай вопратцы. Ён даведаўся, што некаторыя адкупляліся ад працы самагонкай, і распытаў, хто можа зрабіць патрэбнае яму абсталяванне. Вярнуўшыся дадому знясіленым, ён узяў скрыпку і пайшоў да майстра ў суседнюю вёску.
Раздзел 18. Пагрозы Гужа і размова з паліцаем пра адказнасць перад дзецьмі
Сцепаніда хавала бульбу на зіму, калі прыехалі паліцаі шукаць Петрака і самагонку. Гуж пагражаў ёй і прызнаўся, што помсціў за раскулачванне бацькі і любіў уладу над людзьмі. Ён пакінуў вартаваць гаспадыню паліцая Антося Недасеку. Той расказаў пра выгнанне і забойства местачковых яўрэяў. Сцепаніда дала галоднаму чалавеку паесці і спытала, чаму ён служыў у паліцыі. Недасека казаў пра страх перад Гужом і пра шасцярых дзяцей, якіх мусіў карміць. На пытанне, ці выканаў бы ён загад павесіць роднага брата, паліцай адказаў сцвярджальна. Сцепаніда не прыняла яго апраўданняў.
Раздзел 19. Самагонка не ратуе Петрака ад пагроз паліцаяў
Пятрок у рове ўпотай наладзіў апарат і выгнаў некалькі бутэлек самагону. Адну, з найлепшай першай порцыяй, ён закапаў. Да вогнішча прыйшоў сабака забітага пастушка; пазней ён пайшоў за Петраком на хутар. Дома гаспадар сустрэў Недасеку, які чакаў гарэлкі паводле загаду Гужа. Пятрок хацеў асабіста перадаць яе старшаму паліцаю і папрасіць пакінуць сям'ю ў спакоі, але аддаў вартаўніку дзве бутэлькі. Ён спадзяваўся, што адкупіўся хаця б на дзень. Неўзабаве Каландзёнак запатрабаваў яшчэ дзве і прыгразіў павесіць Петрака. Той аддаў апошнюю незахаваную бутэльку. Сцепаніда папярэдзіла, што паліцаі будуць прыязджаць зноў. Пятрок ужо разумеў: выкананне іх патрабаванняў не давала яму абароны.
Раздзел 20. Паліцаі патрабуюць гарэлкі і страляюць у Петрака
Увечары Пятрок малоў жыта на хлеб і новую самагонку. У хату ўварваліся чацвёра ўзброеных паліцаяў і запатрабавалі сала ды гарэлкі. Не знайшоўшы гарэлкі пры ператрусе, яны паставілі Петрака да сцяны. Сцепаніду, якая крычала, выпхнулі ў сенцы. Адзін з паліцаяў некалькі разоў стрэліў каля Петрака, і той упаў, на час страціўшы прытомнасць. Паліцаі загадалі яму прыгатаваць гарэлку да наступнага візіту і сышлі. Пятрок знайшоў жонку нерухомай на раскіданай бульбе.
Раздзел 21. Пятрок адмовіўся скарыцца паліцаям
Сцепаніда пасля нападу ледзь дайшла да запечча. Пятрок даглядаў яе і вырашыў больш не гнаць гарэлку для паліцаяў. На світанку ён выйшаў у роў, знайшоў схаваную бутэльку моцнага самагону і выпіў некалькі глыткоў. Ён збіраўся вярнуцца, накарміць жонку і сабаку, але каля хутара ўбачыў паліцэйскіх коней. Гуж і Каландзёнак заўважылі яго. Пятрок кінуў бутэльку, каб яна ім не дасталася, назваў абодвух запраданцамі і адмовіўся ісці з імі. Яго збілі; ён прасіў забіць яго каля ўласнага дома. Каландзёнак звязаў Петраку рукі лейцамі і, сеўшы на каня, пацягнуў у мястэчка. Гуж гнаў знясіленага чалавека дубцом. Пятрок плакаў ад болю і крычаў, што вернецца ягоны сын-салдат. Ён не ведаў, што сталася з жонкай.
Раздзел 22. Нечаканы візіт Чарвякова ў заснежаны хутар
З ранейшага жыцця Петрака застаўся ўспамін пра моцную завею. Каля хутара спыніліся машыны, і трое падарожных папрасіліся абагрэцца. Адзін распытваў Сцепаніду пра калгас і сям'ю. Яна расказала пра нястачу, неаплачаную воўну і дачку, якая захварэла, бо хадзіла ў школу ў дрэнным абутку. Госць даў ёй чырвонец на малако і лекі. Калі мужчыны сышлі, Пятрок даведаўся, што з імі быў кіраўнік рэспублікі. Ён адчуваў няёмкасць ад адкрытых скаргаў жонкі і ўсё яшчэ думаў, як сям'я дажыве да новага ўраджаю.
Раздзел 23. Арышт Лявона і рашэнне шукаць дапамогі ў Менску
Пасля галоднай зімы пачаўся сенакос. Калі касцы выйшлі на луг, сын Лявона паведаміў, што бацьку забралі ўначы. Сцепаніда ездзіла ў мястэчка, але не даведалася прычын арышту. Яна сабрала подпісы жыхароў трох вёсак пад хадайніцтвам за старшыню і занесла яго ў раён. Паперы вярнулі, а ад доўгай хадзьбы ў яе моцна распухла нага. Тады Сцепаніда папрасіла Петрака ехаць у Менск да кіраўніка, які некалі дапамагаў іх хворай дачцэ. Пятрок баяўся вялікага горада, але ўзяў хадайніцтва і пазычаныя на дарогу грошы.
Раздзел 24. Пятрок прывёз хадайніцтва, але не застаў Чарвякова жывым
У Менску Пятрок з цяжкасцю знайшоў Дом урада. Ён нёс хадайніцтва з дваццаццю сямю подпісамі і хацеў таксама вярнуць пазычаны чырвонец. Вялікі будынак, ахова, шумныя вуліцы і цесныя боты збівалі яго з панталыку. Некалькі разоў Пятрок падыходзіў да ўвахода і адступаў, не адважваючыся загаварыць з міліцыянерам. Потым ён усё ж патлумачыў вартавому, што шукаў таго самага кіраўніка. Міліцыянер паведаміў: кіраўнік памёр. Пятрок забраў хадайніцтва, пайшоў на вакзал і купіў білет дадому. Яму не ўдалося ні перадаць просьбу сялян за Лявона, ні вярнуць грошы чалавеку, на чыю дапамогу разлічвала Сцепаніда.
Раздзел 25. Сцепаніда мяняе парсючка на бомбу
Вярнуўшыся да ваенных падзей, Сцепаніда пасля збіцця ўстала і пайшла шукаць Петрака. Па дарозе яна ўбачыла адноўлены мост, па якім цяпер ездзілі немцы і паліцаі. Яна захацела яго знішчыць і ўспомніла пра бомбу, што засталася каля моста. Карніла прызнаўся, што забраў яе, але не хацеў аддаваць за грошы і прадукты. Сцепаніда прапанавала свайго парсючка, і ён пагадзіўся. Нават пасля арышту мужа і перажытага гвалту яна не хацела адмаўляцца ад супраціву. Яе стаўленне да ўласнага гонару было выказана так:
За сваё цяжкое жыццё яна ўсё ж спазнала праўду чалавечых адносін і пакрысе здабыла свой невялічкі чалавечы гонар. А той, хто аднойчы адчуў сябе чалавекам, ужо скацінай не стане.
Раздзел 26. Бомба за падсвінка і падрыхтоўка да падрыву моста
Перад атрыманнем бомбы Сцепаніда хадзіла да турмы ў царкоўным склепе, каб даведацца пра Петрака і перадаць яму ежу. Недасека не падпусціў яе да брамы. Перакладчык пацвердзіў, што Пятрок быў у паліцыі, узяў кошык і параіў ёй хутчэй сыходзіць. Увечары Карніла прывёз бомбу пад сенам. Яны схавалі яе ў рове, а Сцепаніда аддала яму парсючка. Карніла папярэдзіў, што ў бомбы быў невялікі брак, які мог выправіць вайсковец. Ноччу Сцепаніда агледзела мост і знайшла месца, куды можна было б пакласці бомбу. Яна вырашыла звярнуцца да сына знаёмай, які вярнуўся з фронту і раней служыў камандзірам. Адной ёй не ўдалося б ні выправіць бомбу, ні падарваць мост.
Раздзел 27. Схаваная бомба і апошні супраціў Сцепаніды
На досвітку Сцепаніда ўзяла курыцу ў падарунак і пайшла шукаць былога камандзіра. Па дарозе яна сустрэла Гужа і Каландзёнка: паліцаі вялі арыштаванага Карнілу. Гуж забраў яе кошык, але адпусціў саму гаспадыню. Сцепаніда зразумела, што Карніла ведаў месца схову бомбы і мог выдаць яго пад катаваннямі. Яна вярнулася, выкапала новую яму, з вялікай цяжкасцю перацягнула туды бомбу і схавала сляды працы. Увечары да хутара прыйшлі чацвёра ўзброеных людзей. Сабака забрахаў; пасля стрэлу ён заскавытаў і змоўк. Сцепаніда зачынілася ў істопцы. Паліцаі разбілі акно і пачалі ламаць дзверы, а перакладчык абяцаў не чапаць яе, калі яна пакажа бомбу. Яна не адказала. Абліўшы газай дзверы, сцены і хустку, Сцепаніда падпаліла яе. Паліцаі выбеглі з ахопленай агнём прыбудовы. Сцепаніда задыхнулася ў дыме, пажар знішчыў увесь хутар. Да пажарышча нікога не падпускалі праз боязь выбуху. Бомба так і засталася закапанай на ўзгорку.