Сэрца на далоні (Шамякін)
_-_%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BA%D0%B0.jpg)
Вельмі кароткі змест
Савецкі горад у Беларусі. Лета, меркавана пачатак 1960-х гадоў. Вядомы хірург і яго сябар-журналіст адпачывалі з сем’ямі на дачы. Журналіст вырашыў аднавіць праўду пра ваеннае падполле, а хірург, былы падпольшчык, пагадзіўся дапамагчы. Старшыня гарсавета, таксама былы падпольшчык, варожа сустрэў пошукі і пачаў пераследаваць сяброў.
У бальніцы хірург сустрэў цяжкахворую былую вязніцу лагера, якая ў вайну выратавала яго пасля ранення. Ён паспяхова прааперыраваў яе сэрца. Журналіст даследаваў архівы і даведаўся, што бацька жанчыны, якога лічылі здраднікам, насамрэч кіраваў падпольнай групай, ратаваў людзей і быў забіты акупантамі.
Сведчанні выкрылі, што старшыня быў выратаваным кіраўніком падполля, але пасля вайны дзеля кар’еры абгаварыў сваіх ратавальнікаў. Журналіст сфармуляваў сутнасць расследавання:
Праўда, як бы глыбока яе ні закопвалі, у якія б віры ні тапілі, у якіх бы архівах ні хавалі, яна ўсё адно ўсплыве, вырвецца на волю і з'явіцца людзям у сваім першародным харастве.
Праўду пацвердзілі сведкі, і невінаватага лекара цалкам апраўдалі. Партыйны кіраўнік абвінаваціў старшыню ў маўчанні і паклёпе; той страціў пасаду і застаўся ў адзіноце. Хірург дамогся для выратаванай жанчыны кватэры, але плёткі пра іх блізкасць выклікалі рэўнасць жонкі і сямейны разлад.
Сын журналіста пасля арышту пайшоў на завод. Праца і брыгада паступова мянялі яго, але праз няшчаснае каханне ён скраў бацькаў аўтамабіль і трапіў у аварыю. Хірург выратаваў юнака, і той упершыню адчуў удзячнасць да маці і радасць жыцця.
У навагоднюю ноч жанчына знікла, пакінуўшы ліст: яна не хацела разбураць сям’ю хірурга. Ліст знішчыў рэўнасць жонкі, і сужэнцы памірыліся. Хірург сустрэў Новы год з сям’ёй, але думаў пра адзінокую жанчыну, што сышла ў мароз.
Падрабязны пераказ па раздзелах
Назвы раздзелаў у пераказе — рэдакцыйныя. У арыгінале раздзелы маюць толькі нумары без назваў.
Раздзел 1. Дачны адпачынак Ярашаў і Шыковічаў. Размова пра падполле
Летняй раніцай хірург Антон Кузьміч Яраш ганяў з даху маладых галубоў разам з сынам.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%87_%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%88.jpg)
Пасля вяртання птушак ён гаварыў з сябрам-журналістам пра вайну. Той хацеў аднавіць праўду пра загінулых падпольшчыкаў, і хірург абяцаў дапамагчы, калі пошукі не ператворацца ў асабістую помсту.
Раздзел 2. Неяўка Гукана на абед і нечаканая сустрэча на рыбалцы
Кірыла Васільевіч Шыковіч марна чакаў запрошанага старшыню гарсавета.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BB_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.jpg)
Пасля сямейнага абеду ён пайшоў на рыбалку з сябрам і нечакана ўбачыў госця каля ракі. Чыноўнік замест абеду лавіў рыбу і варожа сустрэў задуму напісаць новую гісторыю падполля. Размова скончылася камічна: задрамаўшы, журналіст зваліўся з абрыву ў ваду.
Раздзел 3. Гукан на працы. Праект Кухарава і трывожныя падазрэнні старшыні
На наступны дзень Сямён Парфёнавіч Гукан спазніўся на працу і прыняў наведвальнікаў.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%91%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%BD.jpg)
Ён падтрымаў смелы праект маладога архітэктара насуперак пярэчанням галоўнага гарадскога спецыяліста. Але намер журналіста даследаваць вайну і крытычная запіска хірурга здаліся яму змовай. Чыноўнік папрасіў абласное кіраўніцтва праверыць законнасць дачы сяброў.
Раздзел 4. Яраш у бальніцы. Дамаганні Тамары і сустрэча з Зосяй
Пасля цяжкіх аперацый Ярашу дапамагала сястра Маша.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD.jpg)
Ён далікатна адхіліў яе каханне, а ў іншай бальніцы спыніў дамаганні галоўнай лекаркі і раскрытыкаваў непарадак. Аглядаючы цяжкахворую вязніцу нямецкага лагера, ён убачыў працяг вайны ў яе хворым сэрцы:
«Вось яна, вайна. Збудаваны гарады. А сэрцы людзей… Сэрцы ранены». Ён падумаў пра сэрцы не наогул. Не. Як лекар, уявіў канкрэтнае маленькае сэрца, у якім развіўся парок.
Раздзел 5. Успаміны Яраша пра падполле, помсту Лучынскаму і выратаванне Зосяй
Хворая пазнала Яраша па падпольных імёнах. Гэта была Зося Савіч, якую ён лічыў загінулай.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%97%D0%BE%D1%81%D1%8F_(%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8C%D1%8F)_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%87.jpg)
«Павел закрычаў у натоўп: „Таварышы! Браты нашы і сёстры! Адпомсціце за нас! ... Мы паміраем з верай у перамогу! За Радзіму! За партыю нашу! За народ!“»
Уначы хірург расказаў сябру, як пасля пакарання таварышаў забіў начальніка паліцыі, быў паранены і схаваўся ў доме лекара, якога лічылі здраднікам. Дачка гаспадара збіла сабак са следу, схавала падпольшчыка і вылечыла яго.
Раздзел 6. Легкадумнасць Славіка. Рэстаран, скандал з турыстамі і арышт
У горадзе без грошай застаўся Уладзіслаў Шыковіч, якога ўсе называлі Славікам.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BA_(%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2)_%D0%A8%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.jpg)
Ён прымусіў знаёмага рабочага заплаціць за багаты абед і каньяк, скардзіўся на бацькоўскую славу і адсутнасць мэты. Потым выпіў з графаманам, прапусціў працу, абразіў англійскіх студэнтаў і пагражаў ім атамнай бомбай. Яго затрымалі і асудзілі на дзесяць сутак.
Раздзел 7. Наступствы ўчынку Славіка. Шыковіч у партыйным архіве
Гукан спрабаваў ператварыць хуліганства юнака ў палітычны скандал. Тым часам Шыковіч вывучаў архівы і знайшоў запіс пра падпольшчыка Доктара і сувязную Марусю. Гукан назваў аўтара запісу авантурыстам і параіў не варушыць мінулае. Журналіст жа памятаў абавязак перад загінулымі:
Такія мёртвыя не паміраюць! Яны павінны жыць, стаяць у адным страі з намі! І змагацца! Не было герояў безыменных!.. Гэта сказаў чалавек, які сам аддаў жыццё. Ты забыўся?
Раздзел 8. Яраш рыхтуецца да адказнай аперацыі на сэрцы Зосі
Яраш мадэрнізаваў аперацыйную за ўласныя грошы і рыхтаваўся да галоўнага прафесійнага выпрабавання — аперацыі на сэрцы жанчыны, якая выратавала яму жыццё. Ён папрасіў Машу пасябраваць з пацыенткай і ўмацаваць яе веру ў поспех. Даведаўшыся пра лагер, ссылку і смерць бацькі Зосі, сястра прапанавала расказаць моладзі пра падполле. Хірург зразумеў, што маўчанне пазбаўляла новае пакаленне праўды. Зося прызналася, што вельмі хацела жыць і цалкам яму давярала, а таксама расказала пра ваенныя пошукі сына загінулага таварыша і пра дзяцей, у якіх акупанты бралі кроў.
Раздзел 9. Маша на дачы. Рэўнасць жанчын і вяртанне Славіка з-пад арышту
На дачы гасцей сустракала Валянціна Андрэеўна Шыковіч.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0.jpg)
Маша спачатку збянтэжыла ўсіх яркай сукенкай, але хутка заслужыла павагу працавітасцю і простым расказам пра беднае дзяцінства. Дачка гаспадароў раўнавала яе да маладога рабочага, а жонка хірурга — да мужа. Вярнуўшыся пасля арышту, Славік жартаваў пра пакаранне, але прызнаў страх перад атамнай вайной. Простыя словы Машы пра тое, што людзі будуць жыць, супакоілі яго.
Раздзел 10. Абед з брыгадай. Размова пра мары і аплявуха Славіку
Сярод маладых рабочых быў брыгадзір Тарас Ганчароў, прыёмны сын хірурга.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%93%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2.jpg)
За абедам Яраш прапанаваў моладзі расказаць пра мары. Рабочыя гаварылі пра працу, справядлівасць, каханне і барацьбу з бюракратыяй, а Славік цынічна пажадаў уцячы ў космас ад мараляў. Калі Маша сказала, што марыць пра сям’ю і дзяцей, ён абразіў яе і атрымаў аплявуху. Бацька ўпершыню ўдарыў сына. Рабочыя ўсё ж вырашылі ўзяць юнака ў брыгаду і паспрабаваць перавыхаваць.
Раздзел 11. Шыковіч у аперацыйнай. Жывое сэрца на далоні хірурга
Шыковіч дабраўся да бальніцы і прысутнічаў на аперацыі Зосі. Убачыўшы спакойную пацыентку і ўпэўненага сябра, ён спачатку стрымліваў страх. Але пах разрэзаных тканак і выгляд жывога сэрца на далоні хірурга ашаламілі яго. Калі на экране паказалі палец у спыненым органе, журналіст страціў прытомнасць. Апрытомнеўшы, ён даведаўся, што аперацыя працягвалася паспяхова. Перажытае пераканала яго напісаць не толькі пра майстэрства хірурга, але і пра лёс пацыенткі ды яе бацькі.
Раздзел 12. Бюро гаркама. Нападкі Гукана і абарона Шыковіча Тарасавым
На бюро гаркама абмяркоўвалі адказнасць бацькоў за паводзіны дзяцей. Шыковіч прызнаў сваю віну, але нагадаў пра адказнасць школы і камсамола. Ён паведаміў, што Славік перайшоў на завод у перадавую брыгаду. Гукан выкарыстаў выпадак для нападак: абвінаваціў журналіста ў спажывецтве, блаце, набыцці машыны і незаконным будаўніцтве дачы, запатрабаваў выгнаць юнака з калектыву і пакараць бацьку. Першы сакратар заўважыў асабістую варожасць старшыні, падтрымаў рашэнне рабочых перавыхаваць Славіка, а бюро абмежавалася звычайнай вымовай.
Раздзел 13. Шыковіч у КДБ і гаркоме. Спрэчка сяброў пра варушэнне мінулага
Пасля паспяховай аперацыі Шыковіч папрасіў у органах бяспекі справу бацькі Зосі, але атрымаў адмову без партыйнага дазволу. Першы сакратар дапамог яму адкрыць архіў. На дачы журналіст расказаў пра пошукі сябру. Яраш сумняваўся, ці варта трывожыць Зосю і памяць пра яе бацьку, якога лічыў проста сумленным лекарам. Шыковіч настойваў, што грамадства павінна вярнуць невінавата асуджанаму чалавеку добрае імя.
Раздзел 14. Архіўная справа Савіча. Заява каменданту і запіска Краўца
У справе знаходзіліся данясенне пра супрацоўніцтва доктара з акупантамі, яго заява нямецкаму каменданту з просьбай аб службе, газетныя здымкі і некралогі. Спачатку Шыковіч расчараваўся, але ўспомніў, што падпольшчыкі складалі падобныя біяграфіі дзеля прыкрыцця. Загад аб барацьбе з эпідэміяй паказваў, што лекар ратаваў гараджан. Нарэшце супрацоўнік бяспекі дастаў асобную запіску паліцэйскага следчаму: у ёй Савіча падазравалі ў рабаванні аптэчнага склада на карысць падполля. Гэта вярнула надзею на яго апраўданне.
Раздзел 15. Славік на заводзе. Канфлікты з Ходасам і праект Праграмы
На заводзе Славік парушаў правілы бяспекі, канфліктаваў з кранаўшчыцай і не мог справіцца з мантажом цяжкай дэталі. Дасведчаны рабочы папракаў яго ў крыўлянні, але цяжкая праца паступова захапляла юнака. Ён захацеў убачыць сваё імя на гатовым станку. Прачытаўшы праект новай партыйнай Праграмы, Славік адчуў абмежаванасць свайго цынізму, аднак публічна выкрыў непадрыхтаванасць таварыша, які збіраўся выступаць на мітынгу. Сам мітынг уразіў яго сур’ёзнасцю рабочых і пачуццём калектыўнай сілы.
Раздзел 16. Шыковіч у Загаллі. Знахарка Клаўдзя Сухадол і адсталы калгас
Шыковіч паехаў у адсталы калгас шукаць былую медсястру. Старшыня называў яе знахаркай, але жанчына паказала навуковую кнігу пра расліны і расказала пра пераслед пасля пятнаццаці гадоў працы. Пачуўшы пра бацьку Зосі, яна прызналася, што ведала яго ваенную дзейнасць. На сходзе журналіст гаварыў пра будучыню і папракаў кіраўніцтва за застой, але сяляне справядліва спыталі, дзе браць матэрыялы для новых дамоў. Ён прызнаў неабходнасць канкрэтных адказаў, назваў былую медсястру падпольшчыцай і вырашыў пісаць адначасова пра мінулае і сучаснасць.
Раздзел 17. Артыкул пра Савіча. Абурэнне Гукана і яго сакрэтная заява 1945 года
Шыковіч падрыхтаваў артыкул, паводле якога доктар арганізаваў у інфекцыйнай бальніцы падпольную групу, хаваў разведчыкаў і дапамагаў уцекачам. Пасля вайны сведку гэтай дзейнасці звольнілі як памагатую акупантаў. Гукан патрабаваў спыніць публікацыю, але першы сакратар паказаў журналісту яго заяву 1945 года з абвінавачаннямі супраць доктара і Зосі. Дакумент раскрываў асабістую зацікаўленасць старшыні. Яраш пакуль не дазволіў распытваць пацыентку, ахоўваючы яе здароўе.
Раздзел 18. Маша жартам запрашае Славіка. Прагулка на лодцы і гісторыя Зосі
Маша парадавала Зосю добрай кардыяграмай і супакоіла вершамі, якія нагадалі хворай пра бацьку. Потым сястра змяніла голас і па тэлефоне прызначыла Славіку загадкавае спатканне. На рацэ яна прымусіла яго веславаць супраць плыні, спыніла паспешлівую спробу пацалунка і расказала пра лагерны лёс Зосі, дзейнасць яе бацькі і аперацыю Яраша. Юнак упершыню слухаў сур’ёзна і праводзіў Машу дадому без звычайнага цынізму, пацалаваўшы на развітанне яе пальцы.
Раздзел 19. Тарас запрашае Машу на канцэрт капэлы
Падштурхнуты сябрамі, Тарас патэлефанаваў Машы ў бальніцу і запрасіў яе на канцэрт. Дзяўчына ўжо абяцала сустрэцца са Славікам, але выбрала Тараса, пра якога думала часцей. Выступленне капэлы моцна кранула яе і нагадала дакладную працу хірурга. У антракце Маша даведалася, што Славік адмовіўся ад канцэрта нібыта дзеля маці, і зразумела сапраўдную прычыну яго адсутнасці.
Раздзел 20. Яраш і Шыковіч у Гукана. Барацьба за кватэру для Зосі
Яраш і Шыковіч папрасілі Гукана выдзеліць Зосі пакой пасля бальніцы. Пачуўшы прозвішча, старшыня збялеў і схаваўся за чаргой на жыллё. Ён адмовіўся вярнуць сямейны дом, дзе размяшчаліся яслі, і зноў назваў бацьку жанчыны здраднікам. Намеснік старшыні прапанаваў законнае рашэнне: атрымаць кватэру ў доме, які неўзабаве здавалі рачнікі. Гукан згадзіўся вынесці пытанне на выканкам, але яго істэрычная рэакцыя на сарваны з дрэва каштан выдала страх.
Раздзел 21. Новая кватэра і выпіска Зосі з бальніцы
Сябры агледзелі светлую кватэру з відам на раку і дасталі для яе сучасную мэблю, прадставіўшы Машу нявесткай хірурга. Зося баялася выпіскі і вяртання ў вялікі свет, але, убачыўшы Яраша без халата, пазнала ў ім ранейшага падпольшчыка і супакоілася. Каля новага дома яе сустрэлі сябры, уручылі ключы і прывялі ў пакой з мэбляй, кветкамі, карцінамі і святочным сталом. Узрушаная жанчына прытулілася да грудзей хірурга і заплакала ад удзячнасці.
Раздзел 22. Рэўнасць Славіка. «Дуэль» і бойка з Тарасам
Маша сустракалася і з Тарасам, і са Славікам: у першым цаніла надзейнасць, у другім — лёгкасць. Убачыўшы яе пацалунак з сапернікам, Славік правёў ноч на вуліцы, а на заводзе ледзь не быў звольнены за агрэсію. Ён выманіў Тараса на паляванне і запатрабаваў дуэлі, сцвярджаючы, што дзяўчына належыць яму. Пасля адмовы юнак стрэліў у паветра і ўдарыў саперніка. Тарас абяззброіў яго і збіў. Дома Славік ляжаў з каньяком і сіняком, пакутуючы ад таго, што яго пафасная помста выглядала дзіцячай і смешнай.
Раздзел 23. Расказ Зосі пра бацьку, Сажаня і канцлагеры
Зося расказала, як бацька хаваў пасля выбуху электрастанцыі кіраўніка падполля па мянушцы Сажань і арганізаваў яго ўцёкі. Прадчуваючы арышт, доктар адправіў дачку з дому. На наступны дзень яна ўбачыла яго цела. Акупанты абвясцілі, што лекара забілі партызаны, і прымушалі дзяўчыну пацвердзіць правакацыю. Яна вырашыла маўчаць:
У адзін міг я ўсё зразумела. У той міг я пасталела, можа, на дваццаць гадоў. Шаптала сабе: мужнасць, толькі мужнасць. Прасіла Бога, у якога не верыла, каб ён даў мне яе, гэтую мужнасць.
Раздзел 24. Перадз'ездаўская вахта. Дзённік Іры і прымірэнне брыгады
Перад з’ездам завод пачаў працаваць рытмічна, і Славік захапіўся самастойнай работай. Пасля бойкі ён прапусціў змену і выпадкова прачытаў дзённік сястры, з якога даведаўся пра яе каханне да Тараса. Юнак хацеў выкарыстаць адкрыццё супраць саперніка, але адчуў шкадаванне да сястры. Брыгада схавала сапраўдную прычыну сінякоў, абвясціўшы, што хлопцы ўпалі з матацыкла. Таварышы адмовіліся кантраляваць асабістае жыццё брыгадзіра і спадзяваліся заваяваць давер Славіка. Сам ён усё яшчэ падазраваў іх і пачаў заляцацца да кранаўшчыцы.
Раздзел 25. Паездка па грыбы. Пачуццё Яраша да Зосі і помста Гаецкай
Каля дачы грыбнікоў сустрэла Тамара Аляксандраўна Гаецкая.
Перад гэтым Яраш павёз Машу і Зосю ў лес, каб парадаваць былую пацыентку і праверыць яе сэрца. Калі ён перанёс Зосю праз узгорак, то адчуў нечаканае хваляванне. Галоўная лекарка заўважыла іх блізкасць, успрыняла халодную адмову хірурга як канчатковае паражэнне і распусціла па горадзе плёткі пра любоўную сувязь.
Раздзел 26. Плёткі Гаецкай і крызіс у сям'і Ярашаў
Плёткі наймацней паранілі Галіну Адамаўну Яраш.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%88.jpg)
Гаецкая наведала яе на працы і намякнула, што муж утрымліваў палюбоўніцу. Дома Галіна кінула хірургу ашчадную кніжку, абвінаваціла ў здрадзе і запатрабавала сысці. Дачка стала на бок бацькі, пасля чаго ў маці здарыўся прыступ. Шыковіч з жонкай прыйшлі дапамагчы, і пасля доўгай размовы сямейны канфлікт нібыта сціх.
Раздзел 27. Сесія гарсавета. Палымяны выступ Яраша супраць недахопаў медыцыны
На сесіі Гаецкая дала Ярашу гадзіну для садаклада. Хірург баяўся, што крытыку яе бальніцы палічаць асабістай помстай, але Шыковіч пераканаў яго гаварыць адкрыта. Гукан тым часам спрабаваў звязаць плёткі з палітычнымі абвінавачаннямі, аднак першы сакратар рэзка спыніў яго. Яраш выступіў без папер, пераканаўча раскрыў бюракратызм і недахопы гарадской медыцыны і атрымаў падтрымку дэпутатаў. Пагроза Гаецкай яго не спалохала.
Раздзел 28. Гукан пасля з'езда. Страх перад прапановай знесці помнік
На заводскім мітынгу Тарас прапанаваў знесці помнік, звязаны з культам асобы. Гукан, які калісьці адкрываў яго, не адважыўся выступіць і ўпершыню адчуў сябе чужым у горадзе. Жонка старшыні шчыра падтрымала рашэнні з’езда, а ён не змог вызначыць уласную пазіцыю. Успаміны пра мінулыя ўрачыстасці, страх перад пераглядам гісторыі і страта ўпэўненасці выклікалі ў яго моцны боль у сэрцы.
Раздзел 29. Допыт правакатара Дымара. Апраўданне Савіча і цяжкі візіт да Зосі
Органы бяспекі арыштавалі былога правакатара. Той прызнаў, што за грошы данёс на бацьку Зосі, хоць разумеў яго варожасць да акупантаў. Былы паліцэйскі следчы пацвердзіў: фашысты выкрылі сувязь доктара з партызанамі, але абвясцілі яго ахвярай падполля, каб схаваць прыклад мужнасці. Пасля поўнага апраўдання лекара Шыковіч павёў Яраша да Зосі, хоць хірург абяцаў жонцы больш яе не бачыць. У кватэры ён сустрэў Тараса і адчуў сорам ад неабходнасці хаваць нявінны візіт. Сябры таксама атрымалі загад знесці дачу, у чым бачылі помсту Гукана.
Раздзел 30. Славік і Ніна. Віна, страх і папярэджанне Тараса
Славік баяўся кранаўшчыцы Ніны, якая абвінаваціла яго ў падмане. Ён заляцаўся да яе дзеля забавы, прывёў дадому і пасля блізкасці адчуў агіду і сорам. Магчымая цяжарнасць напалохала яго, таму ён пачаў пазбягаць дзяўчыны. Тарасу юнак расказаў, што Іра кахае яго, і прызнаўся, што прачытаў яе дзённік. Брыгадзір асудзіў гэты ўчынак, а потым папярэдзіў, што нельга крыўдзіць Ніну. У адказ Славік аблаяў увесь калектыў, і Тарас засумняваўся ў магчымасці яго перавыхавання.
Раздзел 31. Тарас робіць прапанову Машы. Прызнанне Славіка на мосце
У кінатэатры Маша і Тарас сустрэлі Славіка з Нінай. Славік адкрыта заляцаўся да Машы, а яго спадарожніца зразумела, што была толькі часовай забавай. На мосце яна сказала, што ён кахае іншую. Славік не стаў адмаўляць і крычаў пра сваю любоў да рыжай дзяўчыны, пакуль пакрыўджаная Ніна ўцякала. Тарас прапанаваў Машы шлюб. Яна папрасіла часу да Новага года: разумела, што ён стане добрым мужам, але сумнявалася ў сваіх пачуццях і прызнавалася Зосі, што рашэнне выбраць Славіка было б падобнае да небяспечнага скачка.
Раздзел 32. Візыт незнаёмца. Гукан — гэта Сажань
Пасля публікацыі артыкула да Шыковіча прыйшоў пажылы незнаёмец і паведаміў, што падпольшчык Сажань быў Гуканам. Журналіст не давяраў помсліваму наведвальніку, але сабраў старыя фотаздымкі старшыні і паказаў іх Зосі. Яна пазнала чалавека, якога бацька калісьці ратаваў, аднак баялася прама назваць яго і прасіла Кірылу быць асцярожным. Той зразумеў: Гукан пасля вайны данёс на сваіх выратавальнікаў. Замест адкрытага скандалу Шыковіч вырашыў сабраць доказы яго маральнай віны і звярнуўся ў гаркам.
Раздзел 33. Галіна сочыць за мужам. Размова з Тарасам пра развод
Галіна даведалася, што муж парушыў клятву, і пачала сачыць за ім. Яна ўбачыла, як ён з сябрам наведаў Зосю, не ведаючы, што яны знайшлі ёй спакойную працу. Жанчына ўсё глыбей прымала ўласнае цярпенне за доказ сваёй праваты:
Паступова ўваходзіла ў ролю пакутніцы — дзікую, пачварную ролю, якая калечыць душу. Я пакутую ў імя Бога, у імя ідэі, у імя блізкага свайго… і пачынаецца чортведама што, чалавек ператвараецца ў фанатыка.
Раздзел 34. Тарасаў асуджае Гукана. Адзінота старшыні напярэдадні Новага года
Першы сакратар абвінаваціў Гукана ў тым, што ён маўчаў пра свайго выратавальніка дзеля кар’еры, а яго паклёп дапамог адправіць Зосю пасля канцлагера ў ссылку. Ён адмовіўся падаваць старшыні руку. Зразумеўшы, што кар’ера скончылася, Гукан купіў жонцы дэфіцытныя падарункі, каб яшчэ раз адчуць сваю значнасць. Малады архітэктар паведаміў пра перамогу свайго раней адхіленага праекта і папракнуў чыноўніка ў няўвазе да людзей. У пустым кабінеце Гукан загаварыў пра пенсію і пакутаваў ад страху, злосці і сардэчнага болю.
Раздзел 35. Славік на катку. Справа Ніны і ўльтыматум брыгады
Славік беспаспяхова шукаў сустрэчы з Машай. Зося выгнала яго, калі ён з фанабэрыстасці адмовіўся назваць сябе сынам Шыковіча. На катку юнак спрабаваў перамагчы Тараса майстэрствам, але зноў апынуўся ў смешным становішчы. Тым часам камсамольская актывістка запатрабавала разабраць крыўду Ніны. Брыгада вырашыла спачатку пагаварыць са Славікам сама. Ён абвінаваціў Тараса ў помсце праз Машу. Брыгадзір прызнаў сваё каханне, але паставіў умову: калі Славік вінаваты перад Нінай, ён павінен сысці, інакш яго выганяць з ганьбай.
Раздзел 36. Адмова Машы. Славік крадзе бацькаў аўтамабіль і трапляе ў аварыю
Пасля бяссоннай ночы Славік не пайшоў на завод. Ён прызнаўся сястры, што чытаў дзённік, і ўпершыню папрасіў прабачэння. Купляючы елку, юнак сустрэў Машу і адкрыўся ёй. Яна адказала, што выходзіць за Тараса і лічыць Славіка дзіцем. У роспачы ён кінуў елку, забраў бацькаў аўтамабіль запаснымі ключамі і памчаўся з горада. Міліцыя арганізавала пагоню. Славік ігнараваў інспектараў і спрабаваў прарваць засады, але перад мостам спалохаўся, рэзка затармазіў, страціў кіраванне, і машыну выкінула з дарогі.
Раздзел 37. Навагодні візіт Яраша да Зосі. Неспадзяваны пацалунак
Напярэдадні Новага года Яраш прыйшоў да Зосі з падарункам, пажадаў здароўя і паведаміў, што будзе святкаваць у гасцях. Разгубленая жанчына спачатку нават не запрасіла яго ў пакой. Калі хірург сабраўся сыходзіць, яна прытулілася да яго паліто, упершыню звярнулася на «ты» і папрасіла нахіліцца. Яраш пацалаваў яе ў вусны, але Зося адразу вырвалася і моўчкі сышла ў пакой.
Раздзел 38. Чаканне бацькоў. Аперацыя Славіка і роздумы Кірылы пра віну
Пакуль Яраш аперыраваў Славіка, бацькі чакалі ў яго кабінеце. Валянціна абвінаваціла мужа ў тым, што ён заўважаў чужыя праблемы, але страціў давер сына. Яе боль выліўся ў горкі папрок:
Не, гэтага я не магу зразумець! Абвяшчаць сябе знаўцам чалавечых душ… Пісаць разумныя кнігі, разумныя артыкулы і… не разумець, не ведаць уласных дзяцей… чым яны жывуць…
Раздзел 39. Славік пасля аварыі. Вяртанне да жыцця і падтрымка брыгады
Славік перажыў шок, трызніў пра агонь у разбітай машыне і клікаў маці. Пасля аперацыі ён паступова пазнаў родных, адчуў радасць ад таго, што жывы, і зусім інакш убачыў матчыну любоў:
Радасць у яе вачах, што лілася праз слёзы, дабрата ва ўсмешцы затапілі яго гарачай хваляй невядомай дагэтуль пяшчоты да маці, удзячнасці ёй. Гэта яна, маці, ратавала яго.
Раздзел 40. Знікненне Зосі. Прымірэнне Ярашаў у навагоднюю ноч
Калі стан Славіка палепшыўся, Яраш вярнуўся дадому. Трывожны званок Машы прымусіў яго зноў сысці: Зося пакінула кватэру і знікла ў люты мароз. У развітальным лісце яна дзякавала за выратаванае жыццё і тлумачыла, што даведалася пра сямейны разлад і з’ехала дзеля спакою хірурга. Прачытаўшы ліст, Галіна канчаткова пазбавілася рэўнасці, прызналася мужу ў каханні і зразумела высакароднасць Зосі. Муж і жонка памірыліся і селі за навагодні стол. Дачка, убачыўшы іх разам, назвала гэта лепшым падарункам. Яраш радаваўся сямейнай еднасці, але працягваў думаць пра адзінокую Зосю, якая пайшла ў невядомасць у марозную ноч.