Песня пра зубра (Гусоўскі)
Вельмі кароткі змест
Рым, пачатак XVI стагоддзя. Падчас бою быкоў адзін з гледачоў параўнаў відовішча з паляваннем на зуброў. Паэт з Вялікага Княства Літоўскага пагадзіўся, пачаў успамінаць ловы і атрымаў загад апісаць іх вершам для папы.
Ён распавёў пра багатыя лясы Літвы і пра зубра, з якім сутыкаўся з дзяцінства, калі паляваў разам з бацькам.
Паэт апісаў звычкі зуброў: як яны пасвіліся, гадавалі цялят, біліся за самак і ўладу ў статку. Потым паказаў паляванне: паранены зубар раз'юшана кідаўся на сабак, коней і людзей, падкідаў іх на рогі. Адзін палахлівы стралец памёр ад страху, толькі ўбачыўшы позірк звера. Вялікі князь Вітаўт рыхтаваў на такіх ловах войска, а сяляне ўмелі лавіць зуброў у пасткі жывымі. Аднойчы зубар ледзь не абрынуў памост з каралевай і яе світай.
Нарэшце паляўнічы, хаваючыся за дубам, дабіў знясіленага звера клінком. Паэт спыніў аповед, асудзіў хрысціянскіх уладароў, якія ваявалі паміж сабой і аддалі край на здзек туркам, і звярнуўся з малітвай да Панны Марыі.
Розум здаровы вярні ўладаром нашым, Панна, Каб абавязкі забытыя ўспомнілі знову. Ўсе ж яны ў гэтым вар'яцкім, разбэшчаным сьвеце Ў словах адно міратворцы, ваўкі жа-ж ва ўчынках.
Падрабязны пераказ па раздзелах
Тематычныя назвы раздзелаў у пераказе — ўмоўныя.
Прысвячэнне Боне: навукі, мастацтва і моц дзяржавы
Мікола з Гусава даверыў сваю працу каралеўскаму сакратару і прысвяціў яе каралеве.
Бона Сфорца павінна была ацаніць здольных творцаў і параіць іх свайму мужу.
Ён прасіў яе стаць апякункай навук і мастацтваў: беднасць перашкаджала талентам раскрыцца, а непавага да вучоных адварочвала іншых ад духоўнай працы. Прыклад старажытных народаў пераконваў яго, што заняпад адукацыі аслабляў дзяржаву. Сваю просьбу ён тлумачыў так:
Дзяржава абапіраецца больш на мужнасьць духу, чым на сілу цела, пра што сьведчаць як грэкі, так і рымляне. Іх магутнасьць квітнела найбольш тады, калі расьцьвіталі навукі.
Рымскія ўспаміны і пакліканне да паэтычнай працы
У Рыме апавядальнік убачыў бой быкоў і ўспомніў падобныя зубровыя ловы. Папа, які цікавіўся паўночнымі звярамі, папрасіў плоцкага біскупа прывезці чучала зубра. Біскуп напісаў віленскаму ваяводу наконт шкуры і загадаў свайму дарадцу апісаць звера і паляванне. Смерць папы спыніла задуму, але рукапіс застаўся. Мікола браўся за пяро няўпэўнена: лукам ён валодаў лепш. Ён шукаў натхнення ва ўспамінах пра радзіму і прасіў прабачыць недасканаласць паспешнай працы.
Раздзел 2. Знешнасць зубра і старажытныя сведчанні пра яго
Зубар паўстаў ва ўспамінах магутным жыхаром далёкай паўночнай пушчы.
Яго вылучалі цёмна-бурая поўсць, рыжая барада, густая грыва і грозныя вочы. Апавядальнік выпраўляў кніжныя памылкі пра рогі на пысе, згадваў славянскія граматы і старажытныя апісанні паўночных быкоў. Ён чакаў недаверу ад тых, хто не бываў у пушчы. Велічыню звера перадаваў так:
Целам сваім маналітным ён гэткі вялізны, Што, калі з ранай сьмяротнай падзе на калены й сканае, Трох паляўнічых маглі б сесьці на йлбе між рагамі.
Раздзел 3. Вопыт лоўцы: вучоба ў бацькі і паляўнічыя ўспаміны
Мікола ўжо не спадзяваўся вярнуцца да палявання і шкадаваў пра незваротную маладосць. Кніжным звесткам ён дадаваў уласны досвед. Бацька-паляўнічы змалку вучыў яго ціха ісці па лесе, улічваць вецер, знаходзіць звярыныя сховішчы, ставіць пасткі і кідаць дзіды нават у мароз. Хлопчык даведаўся пра звычкі мядзведзяў, дзікоў і ласёў, бачыў забітых звяроў і параненых людзей. Пазней ён конна пераплываў лясныя рэкі і Дняпро, каб не адстаць ад таварышаў: адступленне лічылі ганьбай. Ён прызнаваў свае страхі, але імкнуўся дакладна перадаць прыроду роднага краю і паводзіны звера.
Раздзел 4. Нораў зубра: пільнасць, сям’я, гон і даўгалецце
Зубар пільна сачыў за людзьмі, але без пагрозы іх не чапаў. Пры сустрэчы з самкай і цялём небяспечна было хапацца за зброю; адступіўшага чалавека звер не пераследаваў. Цяляты паўтаралі рухі маці, скакалі праз пні і ў гульнях мацнелі. Дарослыя зубры таксама былі рухавыя, а ў лістападзе ў пушчы чуліся іх шлюбныя галасы. Апавядальнік згадваў паданне пра двухсотгадовага аднавокага правадыра з сівой чолкай, але не ведаў сапраўднай працягласці жыцця зуброў. Да падобных аповедаў ён ставіўся асцярожна:
Ёсьць напаміны занадта ўжо доўгага часу: Выдумкай погалас часта вушам дагаджае. Я ж тутка права ня маю пісаць, што ня знаю: Тым, для каго я пішу, да душы толькі праўда.
Раздзел 5. Парадкі ў статку: барацьба за ўладу, выгнанне і апека князя
Статак разам бараніў месца свайго жыцця, але ўладу здабываў мацнейшы і больш дасведчаны бык. Барацьба заканчвалася смерцю або выгнаннем пераможанага разам з самкай. Паасобку зубры рабіліся больш палахлівымі. Адзінокіх звяроў маглі прыняць у статак, а пасля смерці самца вярталася і самка. Княжы наказ ахоўваў маці і маладняк.
Раздзел 6. Багацце літоўскіх лясоў, кара ведзьмароў і карысць палявання
Лясы Вялікага Княства давалі драўніну для караблёў, смалу, мёд, воск, футра і дзічыну. Замежныя купцы прывозілі за гэта свае тавары, а рэкамі сплаўлялі лес. На ўрадлівых землях раслі збожжа і травы, пасвіліся статкі і табуны. Бортнікі ладзілі вуллі ў старых дрэвах, паляўнічыя здабывалі глушцоў і іншых птушак. Разам з багаццем апавядальнік заўважаў занядбанасць: сады дзічэлі, ураджай заставаўся нязжатым, рыба гінула пасля нерасту. Згадваючы таямнічыя сілы зёлак і слоў, ён расказаў пра расправы над падазраванымі ў чараўніцтве. Звязаных людзей кідалі ў ваду: патанулага прызнавалі невінаватым, а таго, хто трымаўся на паверхні, — вінаватым. Ён сам бачыў пакуты ахвяр і прагнасць натоўпу, але агонь лічыў больш пэўнай карай. Пасля гэтых успамінаў ён вярнуўся да лясных заняткаў. Паляванне давала адпачынак пасля вайны, умацоўвала цела, захоўвала слых і зрок. Асабліва патрэбнымі яны былі пры сустрэчы з зубром, які мог раптоўна напасці.
Раздзел 7. Лютасць параненага зубра, здароўе лоўцы і адмова ад язычніцкіх басень
Паранены зубар страшна рыкаў і кідаўся на людзей, выклікаючы страх і адначасова рашучасць. Паляўнічая праца прывучала цярпець холад, стому і простую ежу. Народнае паданне забараняла браць звера хітрасцю ці страляць здалёк: нібыта тады ён пакідаў пушчу. Мікола не прымаў гэтага тлумачэння і абапіраўся на ўбачанае. Ён адмовіўся прыпісваць паляўнічыя ўдачы старажытным багам, вызнаваў хрысціянскую веру і ўлічваў патрабаванні біскупа, якому служыў. У словах ён хацеў захаваць праўду і прыстойнасць.
Раздзел 8. Вайна з Ордай і абвінавачанне абыякавых суседзяў
Узімку воіны адпачывалі на паляванні, але летам зноў ваявалі. Апавядальнік з болем згадваў напады Орды, спаленыя вёскі, забітых і палонных. Яго землякі стрымлівалі ворага, гублялі людзей і давалі іншым час падрыхтавацца. Суседзі ж не дапамагалі, а некаторыя нават падтрымлівалі нападнікаў, спадзеючыся ўзвысіцца пасля чужой гібелі. Ён папярэджваў, што заваёўнікі прынясуць няволю і ім, і іх нашчадкам. Прычыну суседскага спакою ён называў адкрыта:
Нашых суседзяў бяда шчэ як сьлед не кранула, Певень чырвоны іх стрэхаў стральчастых ня кратаў, Іхнія дні ціхамірна мінаюць і сяньня, Толькі таму, што наш край палымнее ў пажарах.
Раздзел 9. Лясны загон, небяспека ловаў і адвага Жыгімонта
Паляўнічыя рыхтавалі вялікі лясны загон са ссечаных дрэў. Разам з імі ў небяспечныя ловы кідаўся і Жыгімонт Стары.
Загон меў шмат адсекаў і цягнуўся на дзесяць-пятнаццаць італьянскіх міль. Звяры спакойна ўваходзілі туды, пасля чаго варта закрывала выхады. У сутычцы кожны разлічваў найперш на сябе і хуткага каня: ні слуга, ні родзіч маглі не паспець дапамагчы. Адвага ўладара падбадзёрвала астатніх. Мікола згадваў і яго заслугі ў войнах і дзяржаўных справах.
Раздзел 10. Сутычка з параненым зубром і смерць Лаўрука ад страху
Адзін зубар трапіў у загон і атрымаў шмат ран ад стрэл і дзідаў. Ён кінуўся на сабак і коннікаў, а людзі ратаваліся рэзкімі паваротамі ўбок. З мушкета ў яго стрэліў Лаўрук.
Стралец схаваўся сярод хвойнага галля. Калі зубар выскачыў з сабакамі на адкрытае месца і паглядзеў у яго бок, юнак вырашыў, што выкрыты. Звер нават не наблізіўся, але чалавек памёр. Мікола быў сведкам здарэння і запомніў яго абставіны:
Страх чалавека уразіў: бядак із мушкетам Так, як стаяў, і сканаў з аднаго перапуду! Дзіву даваліся людзі з канцоў баязьліўцы, Труп небаракі застыглы знайшоўшы назаўтра.
Раздзел 11. Разбуршальная лютасць зубра і воінская школа Вітаўта
Раз’юшаны зубар шукаў вінаватых па паху, таптаў і падкідваў коней з вершнікамі, разрываў іншых звяроў. Рэшткі ахвяр заставаліся на дрэвах, і на іх зляталіся драпежныя птушкі. Нават спрытнага чалавека маглі загубіць схаваныя снегам пні, ямы і слізкія месцы. Аднойчы вершнік выратаваўся, вылецеўшы з сядла проста на сасну. Пачатак такім небяспечным вучэнням паклаў Вітаўт Вялікі.
Калі дзяржаве спатрэбілася ўмацаванне, князь ператварыў пушчы ў месца падрыхтоўкі войска. У мірныя дні паляванне прывучала воінаў да небяспекі, цяжкасцей і будучых бітваў. Яго баявая моц стрымлівала блізкіх і далёкіх праціўнікаў. Паводле апавядальніка, з ім лічыліся ардынскія ўладары, усходні сусед шукаў згоды, а турэцкі ўладар дасылаў падарункі, баючыся выклікаць яго гнеў.
Раздзел 12. Вайсковыя гульні: стральба, гонкі і пераправы цераз рэкі
Ваяры пастаянна спаборнічалі ў трапнасці, сіле і спрыце. Умелы лучнік мог параніць крыло птушкі, не зачапіўшы яе цела. Здабытую дзічыну неслі князю ў падарунак. Узімку звера выганялі пад стрэлы і дзіды. У конных гонках пераадольвалі вялікія адлегласці і на скаку мяняліся коньмі. Начныя выпрабаванні выяўлялі адважных і баязлівых. Асабліва цяжкімі былі пераправы цераз шырокія бурныя рэкі: зброю загортвалі ў адзенне, трымаліся за конскія грывы і дапамагалі плысці свабоднай рукой. На бераг трэба было вынесці сухія лукі і стрэлы. Узнагароды атрымлівалі ўсе ўдзельнікі паводле заслуг.
Раздзел 13. Вітаўтава выхаванне воінаў і суровы суд
Вітаўт шчодра адзначаў адважных, а баязлівых не шанаваў нават за знатнае паходжанне. Ён асабіста судзіў вінаватых і асабліва ненавідзеў ілжывых сведкаў. Іх катавалі, а засуджаных маглі зашыць у звярыныя шкуры і аддаць сабакам. Суровая кара чакала і суддзяў за хабар. Адзін падкуплены суддзя паспрабаваў абысці княжы загад, быў выкрыты, закатаваны і разарваны на часткі. Так князь вынішчаў падман і сквапнасць.
Раздзел 14. Жывы зубр у пастцы, хрышчэнне Літвы і двубой лоўчага са зверам
Сяляне павінны былі прыгнаць звера жывым і без ран. Для гэтага рабілі драўляны загон, шырокі спераду і вузкі ў канцы. Чалавек у чырвонай вопратцы дражніў зубра і знікаў праз схаваны праход. Звер трапляў паміж засаўкамі, яму накідвалі пятлю, звязвалі ногі і цягнулі ў княжы стан. Там яго выпускалі як жывую мішэнь; трапныя ўдары адзначалі ўзнагародамі. Апавядальнік згадваў таксама хрышчэнне Вітаўта, знішчэнне паганскіх святынь і шчодрыя дары цэрквам. Пасля доўгай пагоні знясіленага зубра выходзілі дабіваць маладыя паляўнічыя з клінкамі. Яны хаваліся за дрэвамі, але моцны ўдар мог зламаць ствол разам з чалавекам. Адзін юнак ад страху выпусціў меч. Калі звер ударыў у сасну, з галля пасыпалася воблака снегу, і паляўнічы ўцёк пад яго прыкрыццём. Таварышы пасля кпілі з яго. Зубар працягваў біць дрэва, быццам жывога ворага; толькі моцнае карэнне магло вытрымаць такі націск.
Раздзел 15. Паляванне за Аляксандра і напад зубра на каралеўскі помаст
За аднаго з ранейшых каралёў у пушчы збудавалі высокі помаст для каралевы, прыдворных жанчын і магнатаў. Унізе юнакі рыхтаваліся паказаць сваю адвагу, імкнучыся спадабацца каханым. Калі вывелі зуброў, гледачы падняліся, і яркія ўборы прыцягнулі ўвагу звяроў. Адзін цяжка паранены зубар кінуўся да помаста, зароў і выбіў рагамі падпору. Драўляная будова затрашчала. Яшчэ адзін удар мог абрынуць яе разам з каралевай і ўсімі прысутнымі. Няшчасця ўдалося пазбегнуць, але апавядальнік з жахам уяўляў магчымую гібель людзей.
Раздзел 16. Апошні двубой каля дуба і смерць зубра
Загнаны зубар цяжка дыхаў, трымцеў, біў сябе капытамі і рваў поўсць. Нават рух ліста ці птушыны цень яшчэ выклікалі напад. Каля дуба паляўнічы і звер кружылі адзін насупраць аднаго. Чалавек хаваўся за ствалом і чакаў магчымасці ўдарыць пад лапатку. Зубар спрабаваў дастаць яго языком і зачапіць вопратку: тады выратавацца было б немагчыма. Лавец наносіў кароткія ўдары, а звер усё больш слабеў, хоць яшчэ кідаўся наперад. Пасля чарговага ўдару ён цяжка асеў. Каб не працягваць пакут, паляўнічы мусіў дабіць яго хуткім апошнім ударам.
Раздзел 17. Адмаўленне ад забойстваў і асуджэнне міжусобных войнаў
Рог абвясціў перамогу, сябры жартавалі вакол забітага зубра. Аднак Мікола ўжо не хацеў працягваць пагоню і заклікаў спыніць забойствы. Ён асуджаў хрысціянскіх уладароў, якія ваявалі паміж сабой дзеля панавання. Простыя людзі плацілі за гэта крывёй, а вонкавыя ворагі карысталіся разладам, палілі паселішчы, забівалі дзяцей і старых, забіралі палонных. Князі ж душылі нават спробы падданых абараніць свае правы. Апавядальнік сумняваўся, як сярод такіх злачынстваў маглі захавацца вера і надзея на выратаванне. Пра ўладароў ён гаварыў:
Сьпіць бо сумленьне зямлі ўладароў непрабудна, Іхныя ўчынкі, на жаль, не клапоты аб сьвеце. Рупіць балей ім за ўсё, каб мячы баявыя Лепш нагайстрыць, як мага больш пазносіць галоваў.
Раздзел 18. Малітва да Панны Марыі аб міры і выратаванні краіны
Напрыканцы Мікола з пакорай звярнуўся да Панны Марыі, просячы заступніцтва для сваёй краіны.
Ён прызнаваў свае грахі і прасіў прытуліць людзей, як маці туліла дзіця. Ён маліў спыніць войны, абараніць безабаронных і вярнуць уладарам розум ды памяць пра іх абавязкі. Чакаць іх самастойнага выпраўлення ўжо не было часу: вораг працягваў паланіць людзей. Надзею ён звязваў і з новым папам, які мусіў спыніць варожасць, паказаць небяспеку і пакараць вінаватых законам. Апошняй просьбай было справядлівае кіраванне замест сусветнага разладу.