Гандлярка і паэт (Шамякін)
Кароткі змест
Мінск, Камароўка, 1940-я гады. Вольга Ляновіч, якая гандлявала на Камароўскім рынку, перажыла гібель бацькі і маці. Гаспадарлівая і ўпартая жанчына выйшла замуж за трамвайшчыка Адама, нарадзіла дачку Святлану і працягвала сямейную справу маці.
Пачалася вайна з немцамі, і Вольга, каб выжыць, прыняла ўдзел у марадзёрстве, а пазней пачала гандляваць з гітлераўцамі. Аднойчы сяброўка Лена папрасіла яе выратаваць чырвонаармейца з нямецкага лагера. Вольга выкупіла хворага маладога паэта Алеся Шпака, прадставіўшы яго родным сваяком.
Жыццё Алеся ў доме Вольгі заўсёды было напружаным: з-за розніцы ў поглядах яны часта сварыліся, але ўрэшце палюбілі адзін аднаго. Алесь уступіў у падполле і стаў змагацца з акупантамі. Пачуцці да Алеся паступова змянілі погляды Вольгі, якая пачала дапамагаць падпольшчыкам. Аднойчы яна ўзялася даставіць гранаты і запалы партызанам.
Яе адным са спадарожнікаў стаў паліцай Друцька, якому яна мела перадаць партызанам. У дарозе яна выпадкова ўбачыла, як Друцька выклаў рэчы, нарабаваныя ў забітых дзяцей, і вырашыла не чакаць. Вольга паміж спалохам і рашучасцю кінула гранату пад сані і падумала:
А калі ўзарвуцца і тыя, што ў мяшку? Хуценька схавала гранату. Але ўпікнула сябе: «Баязліўка, чыстымі рукамі хочаш ваяваць! Каб брудную работу іншыя рабілі».
Падрабязны пераказ па раздзелах
Загалоўкі раздзелаў – рэдактарскія.
Раздзел 1. Сям'я Ляновічаў і гандлёвая справа Хрысці
Сям'я Ляновічаў жыла на Камароўцы ў Мінску. Бацька Вольгі, Міхал Ляновіч, працаваў гарбаром на заводзе, але асноўны дабрабыт сям'і забяспечвала маці, Хрысця, вядомая гандлярка на Камароўскім рынку.
Хрысця карысталася вялікай павагай і ўплывам сярод іншых гандлярак, яе нават баяліся міліцыянеры. Дом Ляновічаў, хоць і выглядаў сціпла звонку, унутры быў поўны дарагой мэблі, адзення і іншых рэчаў. Хрысця вяла гаспадарку на высокім узроўні, мела цяпліцы, дзе вырошчвала раннія гародніну, трымала свіней, курэй, індыкоў і трусоў.
У сям'і было трое дзяцей, але старэйшая дачка памерла. Засталіся два сыны і Вольга, якую маці любіла больш за ўсё, але і карала часцей. Вольга да замужжа жыла з бацькамі, нават пасля замужжа зяць прыходзіў у дом прымаком. Сыны не засталіся на гаспадарцы: старэйшы, Казімір, ажаніўся з развядзёнкай і пайшоў у прымакі, а малодшы, Павел, паступіў у ваеннае вучылішча.
Вольга вучылася да восьмага класа, пасля кінула школу і пачала гандляваць з маці. У васемнаццаць гадоў яна выйшла замуж за вагонаважатага Адама Аўсюка. Неўзабаве бацька Вольгі загінуў пад коламі трамвая. Пасля смерці мужа Хрысця згубіла цікавасць да жыцця і гаспадаркі.
Вольга, наадварот, пачала праяўляць большую актыўнасць і ўзяла на сябе матчыны абавязкі па гандлі. Хрысця не дажыла да нараджэння ўнучкі, памерла падчас працы на гародзе. Вольга нарадзіла дачку Святлану і стала яшчэ больш падобнай на маці ў сваёй працавітасці і настырнасці.
Перад вайной Адася забралі на ваенныя зборы. Вольга засталася адна з дачкой. Пачалася вайна, і Вольга ў першую чаргу думала пра тое, як падаражэюць прадукты. Пасля пачатку бамбардзіровак Мінска Вольга вырашыла схавацца ў склепе. Калі пачаліся рабаванні крам, яна таксама прыняла ў іх удзел, каб не застацца ў дурнях.
Раздзел 2. Гандаль Вольгі на рынку і сустрэча з Алесем
Вольга гандлявала дранікамі на рынку, але попыт быў невялікі з-за холаду і агульнага збяднення. Яна апраўдвала свой занятак, лічачы, што дапамагае людзям. На рынку было пуставата, рана наступілі халады. Вольга не баялася за сябе, бо мела знаёмствы ў паліцыі і сярод немцаў.
Натура прымітыўных людзей, нават зладзеяў і катаў, такая, што любым сваім учынкам яны шукаюць высакароднае апраўданне: адны тлумачаць іх нейкімі вялікімі ідэямі, другія — жаданнем жыць, не памерці з голаду, карміць дзяцей і г. д.
Да Вольгі падыйшоў знаёмы паліцэйскі Хведар Друцька, якому яна наліла самагонкі і дала дранікі. Ён спрабаваў заляцацца да яе, але Вольга адказала жартам.
Нечакана з'явілася Лена Бароўская, з якой Вольга даўно не размаўляла. Яна выглядала знясіленай і змерзлай. Вольга шкадавала сяброўку і прапанавала ёй дранікі.
Лена папрасіла Вольгу забраць чалавека з лагера ў Драздах, выдаўшы яго за мужа. Вольга спачатку адмовілася, але Лена настойвала, кажучы, што гэта вельмі патрэбны чалавек. Вольга баялася за сваё жыццё і жыццё сваёй дачкі, але ўрэшце пагадзілася.
Вольга і Лена пайшлі ў лагер у Драздах. Яны бачылі жудасныя ўмовы ў лагеры і мноства мёртвых людзей. Вольга вырашыла выратаваць хлопца, які кашляў і выглядаў хворым. Яна выдала яго за свайго мужа і выкупіла ў немцаў за прадукты і золата.
Выратаваны хлопец аказаўся інтэлігентам і назваўся Алесем Шпаком. Ён распавёў, што трапіў у палон пад Вязьмай. Лена і Алесь хутка знайшлі агульную мову, што выклікала рэўнасць у Вольгі.
Раздзел 3. Рэвалюцыйнае свята і абуджэнне свядомасці
Вольга вярнулася дадому з рынку і здзівілася, убачыўшы, што Алесь, замест таго каб ляжаць, галіўся перад люстэркам у Адасёвым адзенні. Алесь быў збянтэжаны тым, што Вольга заспела яго за галеннем, і папрасіў прабачэння. Ён нагадаў, што сёння свята – Вялікі Кастрычнік.
Вольга абыякава рэагавала на напамін пра свята, што здзівіла Алеся. Ён пачаў гарача казаць пра важнасць памяці пра тое, за што ваявалі бацькі, пра Леніна і пра барацьбу з фашызмам. Ён дакараў Вольгу за тое, што яна забывае пра самае дарагое.
Нельга забывацца на тое, што нам самае дарагое. На свята наша самае вялікае і... на ўсё, за што ваявалі нашы бацькі... Нельга. За гэта аддалі жыццё... лепшыя людзі рабочага класа... Ленін... Што ў нас тады застанецца? За што будзем ваяваць з фашызмам?
Гарачая прамова Алеся давяла яго да знямогі, і Вольга дапамагла яму легчы. Вершы Блока, якія чытаў Алесь, абудзілі ў Вользе ўспаміны пра мінулае і прымусілі задумацца пра веру. Яна ўспомніла пра Бога, Сталіна і невядомага трубача, які дасць сігнал да паўстання.
Вольга адчула рэўнасць да Лены, бо тая пайшла да Алеся і павіншавала яго са святам. Яна накінулася на Лену з жорсткімі словамі, але Алесь прымірыў іх. Вольга прапанавала адзначыць свята і зладзіць царскі абед.
Раздзел 4. Нямецкі вобыск і прызнанні
Алесь здзіўляўся шчодрасці і ашчаднасці Вольгі, якія часта супярэчылі адна адной. Ён чуў горад у цемры, яго боль і пакуты, а таксама ўздыхі Вольгі за сцяной, якую ён не мог зразумець: навошта яна яго ўзяла і чаго чакае ўзамен.
Ноччу да іх прыехалі на машыне. Вольга ў жаху малілася, каб іх прамінула. У дом увараліся трое немцаў у скураных паліто. Яны шукалі золата. Вольга спрабавала паказаць ім дакументы, запэўніваючы ў сваёй лаяльнасці да нямецкага парадку. Алесь быў абураны яе словамі, лічачы гэта здрадай.
Немцы знайшлі каштоўнасці і пачалі рабаваць дом. Яны перавярнулі ўсё ў доме, залезлі ў склеп, знайшлі гарэлку і кансервы. Немцы забралі ўсё каштоўнае, у тым ліку дзіцячае футра, і сышлі.
Фашызм! Фашызм гэта! А вы... вы хацелі з ім жыць... гандляваць! Цяпер вы бачыце... бачыце? Але гэта што!.. Кветачкі! Дробны грабеж! Вы пабачылі б, што яны робяць там!.. Не! Біць, біць іх трэба! Каб зямля пад імі гарэла!
Вольга плакала, і Алесь спрабаваў яе суцешыць. Ён сказаў, што яна страціла толькі рэчы, а мільёны людзей губляюць сыноў і бацькоў. Вольга прызналася Алесю ў каханні і пачала яго цалаваць. Яна паказала яму схаваны радыёпрыёмнік і пісталет.
Раздзел 5. Змена гандлёвай тактыкі Вольгі і адносіны з Алесем
Пасля вобыску Вольга зноў актыўна гандлявала, але мяняла тактыку. Яна разумела, што ў будучыні асаблівую цану будуць мець харчы, і пачала скупляць каштоўныя рэчы і прадукты. На рынак яна выходзіла рэдка, а часцей наведвала барахолку і вёскі, дзе выменьвала рэчы на ежу.
Пра свае поспехі на барахолцы Вольга расказвала Алесю скупа, а пра паходы ў вёскі – падрабязна і ахвотна. Пасля прызнання ў каханні яны нічым не нагадвалі адно аднаму пра гэта, але Вольга стала больш уважлівай да Алеся, прыносіла яму кнігі, асабліва паэзію.
Алесь марыў пра барацьбу з фашыстамі. Ён хацеў паслухаць Маскву па радыё, але Вольга баялася. Ён пісаў вершы і хаваў іх. Ён сустрэў Лену, якая прапанавала яму працу ў друкарні і папрасіла забраць у Вольгі прыёмнік. Гэта было яго першае баявое заданне.
Алесь спрабаваў пагаварыць з Вольгай пра прыёмнік, але яна раззлавалася і западозрыла Лену. Алесь супакоіў яе і сказаў, што ім не патрэбны яе прыёмнік. Вольга баялася, што ён пойдзе да Лены, і вырашыла прывязаць яго да сябе. Ноччу яна прыйшла да яго ў пакой і прызналася ў каханні.
Вольга сказала, што прыёмнік няхай забірае Лена. Па прыёмнік прыехаў вусаты мужчына, які назваўся Яўсеем. Вольга спалохалася, убачыўшы за рулём грузавіка нямецкага салдата. Яна аддала Яўсею кажух і прыёмнік.
Раздзел 6. Падпольная дзейнасць Алеся і забойства афіцэра
Пасля перадачы прыёмніка падпольшчыкам жыццё Алеся не змянілася. Яго нікуды не запрасілі і не далі заданняў. Лена Бароўская знікла. Алесь адчуваў сябе здаровым і пакутаваў ад таго, што знаходзіцца ў бяспецы, калі ідзе вайна.
Ён адчуваў сябе зусім здаровым і дужым і з кожным днём пакутаваў усё больш ад таго, што сядзіць у цеплыні, на сытных харчах, пад крылом у добрай кабеты ў той час, калі ідзе вайна, калі мільёны яго равеснікаў штодня ідуць у бой.
Першы выхад Алеся ў горад пасля доўгага знаходжання на Камароўцы ашаламіў яго. Ён убачыў мноства немцаў і тых, хто ім служыць. Яго ўразілі не салдаты, а тыя, хто прыслугоўвае афіцэрам: хлапчукі-насільшчыкі і чысцільшчыкі абутку, маладыя жанчыны, якія заляцаюцца да афіцэраў.
Алесь стаяў каля паліцэйскай управы, каб паглядзець на здраднікаў. На іх тварах не было ні страху, ні раскаяння. Ён пайшоў за маладым прыгожым афіцэрам, які любаваўся небам. Афіцэр ішоў па Інтэрнацыянальнай, потым па Пралетарскай, перайшоў Свіслач і падняўся на Замкавую.
На другі дзень Алесь зноў сачыў за афіцэрам. Ён ішоў следам за ім, сціскаючы пісталет у кішэні. Афіцэр звярнуў на Камсамольскую, дзе было малалюдна. Ён нырнуў у пад'езд дома, і Алесь кінуўся за ім. Убачыўшы пісталет, афіцэр спалохаўся і падняў рукі. Алесь стрэліў двойчы, і немец паваліўся на бок.
Алесь вярнуўся дадому і прызнаўся Вользе, што забіў немца-афіцэра. Вольга спалохалася і хацела выкінуць пісталет, але Алесь адмовіўся. Ён схаваў пісталет у сумёт пад плотам. Вольга хацела сысці да брата, але перадумала. Яна сказала Алесю, што немцы ўступілі ў Маскву, каб адпомсціць яму за перажыты страх.
Раздзел 7. Сустрэча з кіраўніцтвам падполля
Алесь моцна хваляваўся перад сустрэчай з падпольшчыкамі, бо гэта было для яго як найвышэйшы экзамен. Ён разважаў, ці дастаткова ён зрабіў, каб яго прынялі ў арганізацыю. Ён аналізаваў свае ўчынкі: перадачу прыёмніка (заслуга Вольгі) і забойства фашыста.
Алесь ішоў па засыпанай снегам вуліцы і думаў пра свае складаныя адносіны з Вольгай. Ён разважаў пра лёс і пра тое, як абставіны звязалі яго з Вольгай, хоць з Ленай у іх адны ідэалы. Ён разумеў, што Вольга кахае яго і дзеля яго перамагае страх.
Кватэра падпольшчыкаў знаходзілася ў двухпавярховым драўляным доме. Алесь падняўся па рыпучай лесвіцы і стукнуў у дзверы. Яму адчыніла жанчына, а з пакоя выглянула Лена, апранутая па-святочнаму. У пакоі былі чалавек у чыгуначнай форме і Яўсей, які забіраў прыёмнік.
Падпольшчыкі спрачаліся пра тое, як лепш выкарыстоўваць Алеся. Павел Восіпавіч прапанаваў легалізаваць яго як паэта, але Андрэй хацеў залічыць яго ў дыверсійную групу. Яніна Восіпаўна пыталася, ці можна далучыць Вольгу да іх справы. Андрэй лічыў, што яна патрэбная як сувязная. Лена сказала, што не можа паручыцца за Вольгу, бо яна жыве толькі для сваёй выгоды. Андрэй сказаў, што пагаворыць з ёй сам.
Раздзел 8. Алесь не вяртаецца і страх Вольгі
Алесь не вярнуўся дадому на ноч, што выклікала ў Вольгі моцную трывогу і страх. Яна не магла заснуць, блукала па хаце, успамінаючы кожнае яго слова і рух. Яна зразумела, наколькі ён стаў ёй дарагі. Узяўшы ў рукі яго кнігі, яна ўспомніла вершы, якія ён чытаў.
Вольга ўспомніла, як Алесь змяніўся пасля выхаду ў горад, і зразумела, што ён знайшоў сваіх людзей. Яна баялася за яго, бо разумела, што не можа яго спыніць. Яна разумела, што ёсць нешта мацнейшае за сыты харч і цёплую пасцель.
На світанні Вольга пайшла да Лены Бароўскай, каб даведацца пра Алеся. Лена выглядала стомленай і напалоханай. Яна ўпікнула Вольгу за тое, што яна не прывязала Алеся да спадніцы. Вольга пакрыўдзілася на яе словы. Лена сказала, што, магчыма, зайздросціць ёй, і запэўніла, што Алесь вернецца.
Вярнуўшыся дадому, Вольга даведалася, што ў скверы павесілі партызанаў. Яна кінулася туды, каб пераканацца, што Алеся сярод іх няма. Яе апанавала нянавісць да катаў. Паліцай Друцька пазнаў Вольгу і сказаў, што партызаны ўзарвалі склад з гаручым.
Нечакана прыйшоў Яўсей, у якога Вольга купіла кажушок. Ён быў без вусоў і ў іншым паліто. Ён сказаў, што прыйшоў па абяцаныя дранікі. Вольга ўзрадавалася, што ён намераны затрымацца надоўга. Яна кінулася на кухню гатаваць.
Яўсей сказаў, што Алесь жывы, але ці варта яму вяртацца сюды, трэба падумаць. Ён папрасіў Вольгу дапамагчы ім у якасці сувязной. Вольга адмовілася і сказала, што ў яе дзіця. Яўсей сказаў, што павешаныя – яго таварышы і што адзін з іх – сын яго сястры.
Раздзел 9. Першае заданне Вольгі як сувязной
Па стуку ў шыбу Вольга пазнала, што гэта Алесь. Яна кінулася да дзвярэй з дзіцем на руках. Алесь вінавата ўсміхнуўся і павітаўся. Вольга сказала, каб Светка не ішла да яго, бо ён чужы. Алесь наблізіўся і сказаў, што не чужы і што любіць яе і Светку. Тады Вольга абняла яго. Малая засмяялася і таксама абшчапіла яго за шыю.
Вольга з нецярпеннем чакала даручэння ад Камандзіра, баючыся, што ён пакрыўдзіўся ці Алесь не перадаў яе згоду. Яна адчувала патрэбу ў тым, каб быць карыснай, не толькі дзеля сустрэч з Алесем, але і па нейкім іншым, яшчэ не да канца ўсвядомленым пачуцці.
Камандзір падыйшоў да яе на рынку і папрасіў бульбы, а ціха перадаў прывітанне ад Сашы. Ён расказаў, што ваенная жандармерыя і гестапа ачапілі квартал, дзе ён жыве. Ён папрасіў Вольгу даведацца, што здарылася з яго жонкай Янінай. Ён даў ёй пароль і адрас.
Дома Вольга папярэдзіла цётку Марылю, каб тая аднесла Светку да Казіка, калі яе арыштуюць. Яна рыхтавалася да задання, нібы рэпетуючы ролю «надомніцы», скупшчыцы адзення.
Вольга ішла на заданне без страху, верачы ў сваю ролю. Яе збянтэжыла, што з варот насупраць дома выязджаюць ваенныя машыны. Яна падымалася на другі паверх і стукала ў дзверы. Дзверы адчыніла Яніна Восіпаўна, цяжарная жанчына, якую Вольга ведала па рынку.
Раздзел 10. Далучэнне да супраціву і новы страх
Вольга не магла заснуць, яе трывожылі розныя гукі ў доме. Яна ўспамінала, як раней спала спакойна, не баялася нічога, асабліва пасля таго, як пачала дапамагаць падпольшчыкам. Яна чакала Алеся кожную ноч, і гэта чаканне не давала ёй заснуць.
Вольга разважала пра сваю дзейнасць у падполлі, як яна змяніла яе гандлярскую працу, надаўшы ёй тайны сэнс. Яна ўспамінала, як здзекавалася з паліцаяў і як дапамагала падпольшчыкам, збіраючы інфармацыю і наладжваючы сувязі.
Вольга ўспамінала Захара Пятровіча, яго спакой і перакананасць, якія перадаваліся ёй. Яна разважала пра яго гісторыі пра вайну і пра тое, як ён ставіўся да смерці і страху.
Алесь прыйшоў на кухню і пытаўся, чаму Вольга не спіць. Яна сказала, што думала пра тое, як яны будуць жыць пасля вайны, і што хоча вучыцца. Алесь прызнаўся, што яго непакоіць тое, што ён развучыўся марыць і што яму цяжка забіваць людзей.
А гэта — наш чалавек. Наш... беларус. Можа, было б прасцей, каб незнаёмы... Ато я знаю яго асабіста. Сядзеў за адным сталом... Разумею, што здраднік горш за любога фашыста. Але ўсё адно... усё адно забіць свайго чалавека мне цяжка.
Раздзел 11. Місія Вольгі супраць здрадніка
Алесь расказаў, што атрымаў заданне забіць здрадніка Друцьку, але яму цяжка гэта зрабіць, бо гэта свой чалавек. Вольга ўспомніла Друцьку, яго дапытлівасць і прапанову паехаць з ім у Чэрвеньскі раён. Яна разумела, што Друцька сапраўды здраднік і што падпольны камітэт не памыліўся.
Вольга даведалася ад знаёмага паліцая адрас Друцькі і накіравалася да яго. Друцька адчыніў сам, але Вольга не адразу яго пазнала з-за недарэчнага выгляду. Яна не стрымлівалася ад смеху, здзекуючыся з яго. Друцька запрасіў Вольгу ў пакой, які ўражваў яе сваім багаццем. Яна разумела, што ўсё гэта нарабавана.
Вольга сказала, што пагадзілася паехаць з ім у яго родныя мясціны, каб абмяняць рэчы. Яна папрасіла заехаць па дарозе да яе дзядзькі пад Рудзенскам, каб перадаць лекі цётцы. Друцька згадзіўся, але папрасіў за гэта ўзнагароду.
Вольга пайшла да Захара Пятровіча, каб атрымаць дазвол на паездку. Яна прапанавала завезці гранаты Мар'яну, выдаючы іх за рэчы для дзядзькі. Захар Пятровіч вагаўся, але згадзіўся, дазваляючы ўзяць запалы, а гранаты абяцаў перадаць пазней.
Раніцай Друцька прыехаў, і Вольга падала яму снеданне. Яна вынесла свой мяшок, і Друцька здзівіўся яго вазе. Вольга жартавала, што там бомба. Яна дастала гранату і паклала за пазуху. Яны выехалі, і Друцька пачаў гаварыць пра жаніцьбу. Вольга адказала, што ў яе муж на фронце.
На кантрольным пасту іх спыніў нямецкі афіцэр і перакладчык. Афіцэра зацікавіў кажух, якім былі накрыты рэчы. Ён забраў яго, зрабіўшы Друцьку вымову. На чыгунцы іх зноў спынілі. Перакладчык патрабаваў развязаць мяшок. Друцька вытрас з яго дзіцячы абутак.
Калі ты паліцэйскі, то ведаеш, што дакументы ў бандытаў заўсёды ў парадку, — ужо больш лагодна сказаў юнак і паслужліва пераклаў немцу свае словы.
Вольга ў жаху зразумела, што Друцька нарабаваў у забітых дзяцей. Яна вырашыла дзейнічаць неадкладна, дастала гранату і кінула яе пад сані. Адбыўся выбух, Друцька і перакладчык загінулі, конь быў паранены. Вольга спрабавала ўстаць, але падала і страціла прытомнасць.