Дзяльба кабанчыка (Карамазаў)

Гэты пераказ створаны з дапамогай штучнага інтэлекту. Ён яшчэ не прайшоў рэдактарскую праверку і можа змяшчаць памылкі.

🐖

Віктар Карамазаў

Дзяльба кабанчыка

1981

Кароткі змест апавядання

Арыгінал чытаецца за 39 хвілін

Мікразмест

Малады рабочы прыехаў у вёску калоць матчынага кабана. Убачыўшы, як хворая маці раздала дзецям усё мяса, ён пасварыўся з ёй, але вярнуўся з дарогі, каб застацца і дапамагаць ёй па гаспадарцы.

Вельмі кароткі змест

Беларуская вёска непадалёк ад Мінска, позняя восень, снегу яшчэ няма. Сцяпан прыехаў да маці, каб дапамагчы забіць кабанчыка.

Сцяпан — малады мужчына, рабочы, будуе метро ў Мінску, клапатлівы і назіральны, шчыра любіць маці, але часта хавае пачуцці за ўпартасцю і стрыманасцю.

Маці скардзілася на хворую руку, якую нельга вылечыць, і на тое, што дзеці рэдка прыязджаюць.

Ганна (Маці) — пажылая жанчына, маці Сцяпана, хворая, вельмі працавітая і ахвярная, гатовая аддаць дзецям апошняе, носіць стары палатаны кажух і шарсцяную хустку.

Разам з суседам Сцяпан закалоў і абсмаліў кабана. Прыехалі сёстры і швагер з Мінска. За сталом гаварылі пра гаспадарку: сусед дакараў старую, што яна надрываецца дзеля дзяцей, а тыя моўчкі бралі яе дабро. Уначы Сцяпану снілася размова з нябожчыкам бацькам, якому ён так і не паспеў нічога сказаць.

Раніцай ён убачыў, як маці, стоячы на каленях, дзяліла мяса на кучкі для кожнага з дзяцей, а сабе не пакідала нічога. Заўважыўшы парэзаны палец, абматаны акрываўленай анучкай, Сцяпан узарваўся, пасварыўся з маці і выбег з хаты, схадзіў на магілу бацькі. Родныя загрузілі машыну прадуктамі і паехалі, узяўшы яго з сабою, але на ўзгорку ён папрасіў спыніцца, аддаў швагру гарбуз і вярнуўся ў вёску.

Ён моўчкі стаў рэзаць сечку ў хляве. Маці знайшла яго там і ціха прызналася:

— Каму ж я, сынок, раблю? Вам і раблю. Мне той кавалак не палезе ў горла, калі вам не аддам. Яму захацелася суцешыць маці, сказаць тое самае, чаго не паспеў сказаць бацьку, чаго бацька ўжо ніколі не пачуе...

Падрабязны пераказ

Дзяленне пераказу на раздзелы — рэдакцыйнае.

Прыезд Сцяпана ў вёску і сустрэча з маці

Ад аўтобуснага прыпынку малады рабочы вырашыў пайсці выганам, каб хутчэй трапіць у родную вёску. Ён пралез праз дзірку ў плоце матчынага двара, агледзеў чорную, без снегу зямлю, пакаштаваў цвёрдую грушу-вінёўку з дрэва каля хаты і схаваў яе ў кішэню. Каля хлява яго радасна сустрэў стары сабака Арсік, для якога ён прывёз вараную рыбіну з рабочай сталоўкі.

Сцяпан частуе старога сабаку Арсіка прывезенай рыбай

З хаты выйшла маці з пустымі вёдрамі, каб ісці па ваду. Сустрэча была стрыманай: сын толькі падаў руку, але потым, зірнуўшы ёй у вочы, не стрымаўся і пацалаваў у шчаку, адразу засаромеўшыся свайго парыву.

Сцяпан цалуе маці, якая выйшла ў двор з вёдрамі

Маці паскардзілася на балючую руку, якую немагчыма было падняць. Яна расказала, як спрабуе лячыцца сама:

Вось ты, Сцёпа, узяў мяне за руку, і яна ўжо заныла.— Левай памацала правую, пад локцем.— Сёння ноччу была аднялася. Я і ў хустку ўкручвала, і шкіпінарам націрала.

Яна папракнула сына і сясцёр, што рэдка збіраюцца ўсе разам:

Каб хоць раз усе сабраліся. А то на каляды вас не дачакаешся. Веру ад самай вясны не бачыла. Гразілася, што сенаваць прыедзе, і не прыехала. Забываеце на вёску, на матку.

Каб не давесці маці да слёз, Сцяпан прапанаваў паглядзець на кабанчыка, якога трэба было забіваць. У хляве было два аднолькавыя на выгляд кабаны, з якіх маці выбрала таго, што горш еў, каб яго закалоць.

Лёнік і забой кабана

Сцяпан пайшоў клікаць суседа, які жыў праз тры двары і ўвесь час нешта майстраваў — будаваў хлевушкі, лазенку, ставіў новыя вокны.

Сцяпан застае Лёніка за рэзаннем аконнага шкла

Лёнік — сусед Ганны, малады гаспадар на 3 гады старэйшы за Сцяпана, бацька Віці, майстар на ўсе рукі, мае бялявыя валасы, працавіты, практычны і вясёлы.

Пачуўшы, што трэба заколаць кабана, Лёнік без лішніх слоў пачаў збірацца: узяў фуфайку, кепку і сваю знакамітую швайку, надраеную да бляску, якой ужо шмат гадоў служыў усёй вёсцы. У сенцах Сцяпана затрымаў сын суседа, шасцігадовы хлопчык з дзіўнай, недзіцячай мовай і разважаннямі пра дарослых, які скардзіўся, што яму няма з кім пагаварыць, і згадваў нябожчыка дзеда Ёську як лепшага сваяка.

Віця — хлопчык 6 гадоў, сын Лёніка, сур'ёзны і разважлівы не па гадах, любіць размаўляць як стары дзед, носіць куртку і абвіслыя ніжэй пупка штаны.

Калі Сцяпан вярнуўся да матчынай хаты, кабан ужо ляжаў забіты каля хлява, а маці з Лёнікам спрачаліся, колькі ён важыць. Кабана паклалі на чыстую салому, у пашчу ўсунулі камень, і Лёнік дзвюма паяльнымі лямпамі пачаў зганяць поўсць, распальваючы яе да чырвані. Сцяпан трымаў кабана за ногі і абшкрабаў гар нажом, абодва працавалі старанна, пакуль тушу цалкам не абсмалілі і не абмылі.

Лёнік і Сцяпан апальваюць тушу паяльнымі лямпамі

Пасля кабана паклалі на ўслон, выпусцілі кроў у кубак, які трымала маці, каб нічога не прапала, і пільнавалі катоў, якія падкрадаліся да свежыны. Тушу разабралі, расклалі мяса і сала ў тазы і ночвы ды занеслі ў хату, дзе пакінулі свежыну астываць на цыраце.

Прыезд Ніны і рэзанне сечкі

Пакуль разбіралі кабана, прыехала малодшая сястра Сцяпана, якая жыла ў суседнім раёне і працавала фельчарыцай, наведваючыся ў вёску радзей за старэйшых сясцёр.

Сцяпан сустракае каля вогнішча прыбраную сястру Ніну

Ніна — малодшая сястра Сцяпана, маладая жанчына, працуе фельчарыцай у рабочым пасёлку, апранута ў белы плашчык, чырвоны берэцік і лакавыя чаравічкі.

Убачыўшы яе, Сцяпан пажартаваў, што хоць кабанчык прывёў да маці, і сястра ўскіпела, палічыўшы гэта крыўдным намёкам. Маці спыніла іх спрэчку, папрасіўшы сына схадзіць у магазін і нарэзаць сечкі на корм жывёле. Лёнік тым часам пайшоў дадому карміць уласных свіней. Сцяпан адзін узяўся круціць цяжкае чыгуннае кола сячкарні, змазаўшы шасцярні і закладваючы салому пад нож, пакуль спіна не пачала стамляцца ад аднастайнай працы.

Застолле: размова пра матчыну гаспадарку і дзяцей

Увечары ў хаце сабраліся за сталом усе, хто быў: Сцяпан, Лёнік, маці і Ніна. Раптам пад двор пад'ехаў белы «жыгуль» — прыехала сярэдняя сястра Сцяпана разам з мужам, тоўстым і лысаватым гараджанінам.

Вера і зяць Коля выходзяць з машыны ў двары

Вера — сярэдняя сястра Сцяпана, жонка Колі, жыве ў Мінску, спакойная і пасіўная жанчына, прыехала ў вёску разам з мужам па сваю долю мяса.

Коля — зяць Ганны, муж Веры, высокі і тоўсты мужчына з ружовым тварам і лысінай, гараджанін, прагматычны, ездзіць на ўласнай машыне, апрануты ў джынсы.

За сталом гаварылі пра гаспадарку: маці трымала дзвюх свіней, карову, авечак, качак і курэй, тлумачачы, што ўсё гэта трэба дзецям і ўнукам. Лёнік дапытваўся, навошта старой жанчыне столькі клопату, а яна апраўдвалася, што хоча даць дачкам аўчыны на дублёнкі. Гэта збянтэжыла зяця, які запярэчыў, што яму не трэба ніякіх кажухоў. Сцяпан настойваў, каб маці парэзала ўсіх авечак і завяла карову на ферму, бо здароўя ў яе на такую гаспадарку ўжо не хапае, але яна не саступала, вырашыўшы пакінуць часткова жывёлу дзеля будучых унукаў. Калі гаворка зайшла пра тое, чым займаецца Сцяпан у горадзе, ён з гонарам сказаў, што будуе метро, чым выклікаў насмешкі Лёніка і зяця, а маці не зразумела яго словы пра тое, што «ўсё роўна, дзе жыць, што рабіць». За гутаркай Сцяпан раптам заўважыў, якімі старымі і счарнелымі сталі рукі маці, і на душы яму зрабілася цяжка.

Сям’я абмяркоўвае гаспадарку за сталом са свежынай

Ноч у вёсцы і сон пра бацьку

Пасля вячэры Лёнік пайшоў дадому, а Сцяпан не мог заснуць, доўга стаяў у садзе, гледзячы на дарогу, па якой ноччу беглі машыны з Мінска і ў Мінск. Уночы яму прысніўся бацька — сон, падобны на рэальную сустрэчу трохгадовай даўнасці ў бальніцы, дзе бацька, яшчэ жывы, раіў сыну вярнуцца пасля арміі ў вёску. Бацька так і не дачакаўся канца сынавай службы, загінуўшы ад няшчаснага выпадку на будоўлі свінарніка, і Сцяпан пасля гэтага застаўся ў Мінску, так і не вярнуўшыся ў родны дом. Прачнуўшыся, ён пачуў галасы за сцяной і выйшаў на кухню паглядзець, што адбываецца.

Дзялёж кабанчыка

У зале маці, седзячы наўколенцах перад цыратаю з мясам, дзяліла кавалкі паміж дзецьмі, укрыўшы галаву той самай шарсцяной хусткай, якую ёй некалі падарыў Сцяпан. Яна раскладала кавалкі па кучках, гаворачы, каму што дастанецца, стараючыся вырашыць, каму аддаць самыя каштоўныя часткі — кумпякі.

Смешна было глядзець як маці бярэ з агульнай кучы кавалак, варочае яго з боку на бок, перакладае з рукі ў руку, гадаючы, каму пакласці, а сёстры і Коля ўважліва сочаць за матчынымі рукамі, маўчаць...

У гэты час у хату забег Віця з цацачным грузавіком і выпрасіў у бабы Ганны свіныя вушы, паклаўшы іх у кузаў замест цукерак. Гледзячы, як маці раздае ўсё сваё мяса, нічога не пакідаючы сабе, Сцяпан заўважыў у яе на пальцы белую анучку з чырвонай плямкай крыві — яна парэзалася, разбіраючы кабана.

Маці дзеліць мяса, пакуль Віця патрабуе свіныя вушы

Гэта выклікала ў яго моцны боль і абурэнне.

І плямка чырвоная — кроў. Відаць, моцна парэзала. Запякло на сэрцы, як убачыў кроў на белай анучцы. Вось тут і ўзарваўся: — Што гэта ў нас робіцца? Усё расклала, усё па кучках, а сабе?..

Маці збянтэжылася і, амаль плачучы, папракнула сына за нечаканы бунт, кажучы, што з бацькам ён заўсёды быў ціхі і паслухмяны. Не вытрымаўшы яе крыку, Сцяпан выбег з хаты.

Спрэчка, магільнік і вяртанне Сцяпана

Сцяпан пайшоў, куды вялі ногі, і апынуўся на старым могільніку каля вёскі, дзе быў пахаваны яго бацька без крыжа і помніка. Побач шумелі старыя бярозы, а наперадзе ляжала пустое восеньскае поле.

Сцяпан стаіць на ветры каля магілы бацькі

Сцяпан быў не чужы свайму полю, ведаў, колькі жыцця і светлых надзей давала яно селяніну. На ім заўсёды буяла жыта. Бацька араў яго ўсё жыццё і вечна хваліў. Але цяпер поле пустое, сумнае — пуста і сумна было на душы.

Раніцай усе гатаваліся ад'язджаць: зяць корпаўся пад капотам машыны, жанчыны пакавалі ў багажнік вёдры з мочанымі яблыкамі, каструлю з капустаю і кошык груш з саду. Маці ў апошнюю хвіліну сунула Сцяпану яшчэ і вялікі жоўты гарбуз. Ён сеў у машыну з усімі, трымаючы гарбуз на каленях, але, ад'язджаючы, доўга азіраўся на маці, якая адна стаяла каля адчыненых варот і глядзела ўслед машыне.

На ўзгорку, ужо каля магільніка, Сцяпан раптам загадаў спыніць машыну.

Ён выйшаў з ёю разам з гарбузом, аддаў яго зяцю ў рукі і, не зважаючы на просьбы і крыкі сясцёр, пайшоў пешшу назад у вёску, да маці.

Сцяпан аддае гарбуз Колю і вяртаецца ў вёску

Ва двары яго зноў радасна сустрэў сабака. Сцяпан адразу пайшоў у хлеў і стаў рэзаць сечку. Маці знайшла яго там, здзівілася, што ён вярнуўся, і, разумеючы сына без лішніх слоў, прызналася, што ўсё робіць толькі дзеля дзяцей, што той кавалак ёй самой у горла не палезе, калі не аддасць яго ім.

Не здолеўшы вымавіць словы суцяшэння, якія так і не паспеў сказаць бацьку, Сцяпан моўчкі схапіўся за кола сячкарні і пачаў круціць яго з усёй сілы. Ён не адводзіў вачэй ад матчыных рук, што падавалі салому пад нож, і белай анучкі з крывёю на яе пальцы.

За колам, у латачыне, яны трымалі салому, совалі пад нож. Бегла вакол свае восі кола, чахкаў нож, сечка сыпалася пад ногі, а Сцяпан круціў і круціў, не адводзячы вачэй ад белай анучкі на матчыным пальцы.

Сцяпан вяртаецца да маці і дапамагае рэзаць салому

За аснову пераказу ўзята выданне апавядання са зборніка «Дзяльба кабанчыка: Выбранае» (Мінск: Мастацкая літаратура, 1988). Ілюстрацыі створаны з дапамогай ШІ.