Дрэва вечнасці (Караткевіч)
Кароткае ўтрыманне
Палессе, Беларусь, сярэдзіна ХХ стагоддзя. Кіназдымачная група выехала ў падарожжа ў глухія лясы Палесся, каб зняць тысячагадавы дуб каля вёскі Данілегі.
Па дарозе падарожнікі сутыкнуліся з цяжкасцямі: стары аўтамабіль часта псаваўся, а нечаканы моцны дождж папсаваў рэчы. У вёсцы яны пазнаёміліся са старажыльнай парай, якая дапамагла ім знайсці легендарны дуб. Старэйшы мужчына ў святочнай сарочцы паказаў месца знаходжання дрэва, якое вельмі ўразіла ўсіх сваімі памерамі і ўзростам.
Пакуль група працавала, апавядальнік з захапленнем размаўляў з вяскоўцамі, слухаў іх песні і думаў пра адвечную сувязь тутэйшых людзей з прыродай. Наступным вечарам ён вярнуўся да дуба, здзіўлены яго веліччу і моцай: дрэва перажыло дакрананні людзей розных эпох і прастаяла тысячу гадоў. Апавядальнік разважаў пра мінулае і сучаснасць радзімы, адчуваючы глыбокую эмацыйную сувязь з легендарным дубам:
Будзь вечнай дзеля нас, зямля мая! Ты не магло пайсці са мной, Вечнае Дрэва. Але і цяпер, калі мне бывае цяжка, я раптам, без усякага, здаецца, поваду, успамінаю, што недзе стаіць...
Падрабязны пераказ
Падзел пераказу на часткі – умоўны.
Падрыхтоўка да экспедыцыі і дарожныя цяжкасці
Невялікая кінематаграфічная група рыхтавалася да экспедыцыі на Палессе. Яны доўга не маглі атрымаць са студыі машыну, грошы, шафёра і іншыя неабходныя рэчы для здымак фільма аб старажытных беларускіх дрэвах. У іх ужо былі шасцісотгадовыя дубы, чатырохсотгадовыя ясені, але ім патрэбен быў тысячагадовы дуб.
Калі нарэшце ўсё неабходнае было атрымана, выявілася, што іх машына "казёл" расходавала шмат бензіну, скаты мелі дзіркі, а тэнт прапускаў ваду. Нягледзячы на гэтыя цяжкасці, яны вырашылі адправіцца ў дарогу, спадзеючыся, што дождж іх не застане.
Падарожжа праз Палессе і сустрэча з мядзведзянём
Пасля начлегу на беразе Прыпяці, дзе яны не змаглі знайсці рыбакоў, каб купіць рыбы, група працягнула свой шлях. Выдаўся цудоўны сонечны дзень. Яны ехалі праз старыя, гордыя лясы Палесся, дзе гадзінамі не сустракалі ні машыны, ні чалавека, ні вёскі.
Палессе! Ты ўсё — бясконцая і вечная паэма. Кожная лясная рэчка твая — драмлівы рэчытатыў ліры. Кожнае тваё ўрочышча — урачысты хор магутных галасоў. Кожнае дрэва тваё — Песня Песняў.
На беразе Прыпяці яны сустрэлі іншую здымачную групу з маладым медзведзянём. Жывёла знемагала ад спёкі і голаду, бо яму не давалі досыта паесці перад здымкамі. Медзведзяня знайшло лёд пад машынай, перакуліла скрынку і пачало з задавальненнем есці яго.
Апавядальнік спачуваў медзведзяняці, якое пазней трапіла ў клетку ў Бярэзінскім запаведніку. Ён успамінаў, як казытаў яму круглае пуза, перакуліўшы на спіну, і прасіў успомніць яго дабром.
Палеская вёска Данілегі і яе жыхары
Па дарозе да Данілег яны сустрэлі старую жанчыну і яе мужа, які ляжаў упоперак сцежкі. Гэта быў дзень Пятра і Паўла, і стары, па даўняй традыцыі, добра выпіў. Яны падвезлі пару да вёскі.
Вёска Данілегі была невялікая, аточаная лесам і патопленая садамі. Жанчыны, дзяўчаты, старыя і дзеці сядзелі на бярвеннях ля хат, на лавах, на прызбах і спявалі. Усе былі апранутыя ў традыцыйныя народныя ўборы, якія нагадвалі букет або стракаты ад разліву чэрвеньскіх красак поплаў.
Мы ехалі ў Палессе, у глыбіню ягоную, за Мазыр і Лельчыцы, каб "засняць" каля вёскі Данілегі славуты тысячагадовы цар-дуб, або дуб Крывашапкі. Нам пазарэз патрэбен быў тысячагадовы дуб.
Тысячагадовы дуб Крывашапкі і яго веліч
Стары пагадзіўся паказаць ім дуб. Яны паехалі праз нізінныя месцы, дзе туман стаяў над ямамі, поўнымі празрыстай вады. Нарэшце яны ўбачылі велічны дуб, які ўзвышаўся над усімі іншымі дрэвамі.
Стройны, як калона, у мноства абхватаў ля зямлі, усё раўней і танчэй угору, дасканалы ў сваёй велічнай зграбнасці, стаяў сярод лесу, сярод сыноў сваіх, унукаў, праўнукаў, далёкіх нашчадкаў лясны волат.
Дуб уражваў сваёй магутнасцю і прыгажосцю. Ён быў роўны амаль да самай верхавіны, гладкі, без адзінай шышкі ці галінкі, і толькі ля верхавіны шырыў недзе ў саміх нябёсах свае магутныя лапы.
Ён быў вечны і неўміручы. Ён, здавалася, павінен быў быць нязменны і канчатковы ў сваёй класічнай закончанасці. І, аднак, ён рос. Разумееце? Ён яшчэ рос.
Гэты дуб быў сведкам усёй пісанай беларускай гісторыі. Ён існаваў яшчэ да з'яўлення многіх сучасных гарадоў і дзяржаў.
Кіеў быў зусім малады. Полацак трохі старэйшы. Осла не было. Масквы не было. Ні Берліна, ні Ню-Ёрка, ні Рыгі — нічога гэтага яшчэ не было. Не было Францыі, а была толькі Франкская дзяржава. А ён ужо рос.
Дуб быў сведкам паўстання Крывашапкі, калі палалі вогнішчы, а полымя адбівалася на лёзах кос, на вострых іглах вілаў, у глыбокіх вачах людзей. Ён быў сведкам усёй гісторыі беларускага народа.
Ён быў сведкам усёй пісанай нашай гісторыі. Сведкам канца радавога строю, сведкам з'яўлення князей і ўвядзення хрысціянства, сведкам разгрому беларусамі татарскай навалы, сведкам паўстанняў...
Роздумы пра гісторыю і неабходнасць аховы прыроды
На наступны дзень яны зноў прыехалі да дуба для здымак. У густой цяністай дуброве стаяў паўзмрок, туманны дым поўз да верхавіны дрэва. Здымаць было цяжка, а ўзлезці на вяршыню было немагчыма з-за роўнай калоны ствала і дзікага пчалінага свепета ля верхавіны.
Апавядальнік з сумам заўважыў, што кара дуба на вышыню чалавечага росту была пакрыта драбнюткімі выразанымі літарамі і надпісамі. Людзі пакідалі сляды на твары дрэва, што рэзала па сэрцы. Сярод іх быў нават надпіс ад імя камсамольскай арганізацыі гомельскага педінстытута.
Апавядальнік успомніў, як некалькі гадоў таму ён з сябрамі наведаў стражытны дуб у Варончы, звязаны з імем Адама Міцкевіча. Дрэва мела вялікае дупло, і яны хацелі напісаць старшыні камітэта па ахове прыроды, каб яго запламбавалі. Але атрымалі фармальны адказ.
У гэтай дуброве не павінна стукаць сякера. Уся з шасцісот-сямісотгадовых дубоў, яна павінна зрабіцца запаведнікам велічы, сведчаннем таго, што можа даць наша зямля.
Вяртанне пад дажджом і развітанне з Дрэвам Вечнасці
Пасля здымак яны паехалі назад. Па дарозе ўбачылі двухногі дуб на лесасецы, які выглядаў так, нібы хацеў уцячы са спустошанага людзьмі месца. Апавядальнік вярнуўся да свайго волата, які белы стаяў у змроку, і ціха памаліўся яму.
Калі яны вярталіся, пачаўся моцны дождж, які ліў гадзінамі. Апавядальнік думаў пра дуб, які застаўся ў глыбінях лясоў, у глухой пушчы, пад гэтым начным, глухім і вечным, як стагоддзі, дажджом.
Мне было так, нібы недзе на месцы бою я пакінуў адным друга, які не можа ісці са мною. Нават горш. Друга я цягнуў бы або застаўся з ім. Гэтага — нельга было. Ён бы памёр ад першага кроку...
Апавядальнік разумеў, што дуб не мог пайсці з ім у горад, сярод шуму вуліц і шолаху шын, без жывушчага паветра, без гэтых простых людзей, без першароднай палескай мовы. Але і цяпер, калі яму бывае цяжка, ён успамінае, што недзе стаіць, недзе шуміць або маўчыць спакоем самой гісторыі Дрэва Вечнасці.
Стаіць і чакае другога свайго тысячагоддзя сведка ўсёй нашай пісанай гісторыі, усіх учынкаў нашых і ўсіх беларускіх жыццяў, што прайшлі за нашу гісторыю па твары зямным. Стаіць і расце вялікі Бацька-Дуб.