Запіскі Самсона Самасуя (Мрый)
Кароткае змястоўнае апісанне
Мястэчка Шапялёўка, Беларусь, 1920-я гады. Малады мужчына Самсон Самасуй прыехаў з роднай вёскі працаваць загадчыкам культаддзела ў мясцовым райвыканкаме. Ён быў фантазёр, самаўпэўнены авантурыст, меў кірпаты нос і пухнатыя вусы. Самсон гучна заяўляў пра сваё сялянскае паходжанне і з гонарам уключыўся ў новае жыццё, хутка стаўшы заўважнай фігурай у мястэчку.
Адразу па прыездзе Самсон захапіўся машыністкай райвыканкама – маладой, прыгожай яўрэйкай Крэйнай Шуфэр, якая была вельмі незалежная і насмешлівая. Нягледзячы на прагныя спробы Самасуя здабыць яе каханне, яна аддавала перавагу бухгалтару Ліну.
Самасуй разгарнуў бурную культурную дзейнасць: арганізацыя салярыяў, тэатральных пастановак, стварэнне навуковых таварыстваў, музеяў і выдаванне мясцовай насьценнай газеты. Ён імкнуўся зрабіць сябе прыкметным і важным чалавекам у мястэчку, але яго дзеянні часта выклікалі непаразуменне і крытыку. Асабліва запомніўся скандал, калі Самасуй зришчыў мясцовага сабаку бухгалтара Ліна, які ўкусіў яго. Гэты факт яшчэ больш пагоршыў іх супярэчкі.
Самсон узяўся яшчэ больш актыўна распаўсюджваць новыя формы савецкага быту, дыспутуючы з мясцовымі жыхарамі і ўдзельнічаючы ў розных камісіях. Ён спрабаваў заваяваць аўтарытэт, нават падаў заяву ўва ўсупленне ў партыю. Але ўзаемаадносіны з кіраўніцтвам раёну пагоршыліся пасля таго, як ён, не спытаўшыся, паставіў скандальную п'есу «Пратарчака жыцця», дзе ўдзельнічала Соша-Доша, нявеста сакратара райкама. У выніку ён страціў пасаду.
І тут раптам маю культурную дзейнасьць у Шапялёўскім раёне гвалтоўна ліквідавалі. Хацелі нават зусім адшыць мяне ад культбуду, але гэта спроба не ўдалася. Мая культпраца зноў разгарнулася ў іншым месцы...
Самсон Самасуй пакінуў Шапялёўку, але яго дзейнасць не спынілася, і неўзабаве ён працягваў займацца культурай ужо ў іншым месцы.
Падрабязны пераказ па скрутках
Уводзіны аб'яднаныя з першым раздзелам Першага скрутка.
Скрутак 1
Самсон Самасуй, малады мужчына сялянскага паходжання, пачаў весці свае запіскі, каб занатаваць падзеі свайго жыцця. Ён лічыў сябе сучасным чалавекам, хоць і прызнаваў, што мае супярэчлівы характар.
Я скажу ўсім, хто гэтага пачаў-бы дамагацца, што я — сучасны чалавек. Маё імя Самсон Самасуй. Я з мужыкоў. Мой бацька, дзед, прадзед, прапрадзед, прапрапра... і г.д. усе былі мужыкамі.
Самсон ганарыўся сваім мужыцкім паходжаннем і знешнасцю, асабліва носам у форме бульбы. Ён прызнаваў, што яго настрой часта мяняўся: то ён абураўся на імперыялістаў, то марыў аб буржуазным жыцці. Яго сябар, настаўнік Мамон, жартаваў з гэтай супярэчнасці.
Мой лепшы сябра, настаўнік Мамон, жартуючы кажа: — У цябе ўсё мужыцкае, а пуза панскае! «І праўда!» — думаю я і хачу высьветліць прычыны гэтага.
Самсон расказаў пра свой мінулы досвед, калі ў 1920 годзе ён працаваў прадагентам і ў жарт напісаў у анкеце, што да рэвалюцыі быў буйным землеўласнікам. За гэта яго арыштавалі і трымалі, пакуль не высветлілі, што ён хлусіў. Пасля гэтага выпадку ён доўга не мог знайсці працу.
Раздзел 1. Ад роднай хаты
Самсон атрымаў пасаду ў Шапялёўскім выканкаме. Перад ад'ездам маці папярэджвала яго, каб ён трымаўся за працу і не страціў яе, як раней. Бацька ж быў незадаволены тым, што сын не хацеў працаваць на зямлі. Паміж бацькам і сынам адбылася спрэчка, у якой Самсон называў бацькаву працу "краціннай" і "калупайствам", а бацька абураўся, што сын здзекуецца з яго мазалёў.
Бацька спачатку адмовіўся даць сыну кабылу для паездкі, але потым перадумаў. Маці дапамагла Самсону сабраць рэчы, якія бацька называў "прычындаламі". Самсон развітаўся з сёстрамі, і яны з бацькам выехалі ў Шапялёўку.
Раздзел 2. На новым месцы
Дарога ў Шапялёўку была цяжкай. Усю ноч ішоў дождж, і Самсон з бацькам прамоклі да ніткі. Прыехаўшы на месца, Самсон развесіў свае рэчы сушыцца, што выклікала цікавасць мясцовых жыхароў.
У выканкаме Самсон адразу звярнуў увагу на машыністку, якая сядзела каля акна. Яна была прыгожай маладой яўрэйкай з чорнымі вачыма і кучаравымі валасамі. Самсон даведаўся, што яе завуць Крэйна Шуфэр.
Старшыня райвыканкама таварыш Сом сустрэў Самсона даволі абыякава. Самсон даведаўся, што Сом - чалавек з сялян, просты, але ўпарты і здольны змагацца з галавацяпствам у мясцовых установах.
Раздзел 3. Сувязь мацнее
Пасля працы Самсон пайшоў дадому разам з Крэйнай. Ён скардзіўся ёй, што новаму чалавеку цяжка наладзіць жыццё ў мястэчку, і прасіў параіць што-небудзь. Крэйна паставілася да яго спачувальна і нават параіла кватэру ў тым жа доме, дзе жыла сама.
Самсон быў у прыўзнятым настроі ад гэтага поспеху. Праз два дні ён перавёз свае рэчы на новую кватэру. У першую ноч яму сніўся сон пра Крэйну, як яны разам ішлі па Лютнянскім шляху і збіралі кветкі.
Раздзел 4. Жаўтароты птушанок
Набліжалася 1 траўня, і ў мястэчку ішла падрыхтоўка да свята. Ідучы па вуліцы, Самсон, Крэйна і яе сяброўка Зоя сустрэлі жвавага маладога чалавека ў вышыванай кашулі - Шкуліка Зізя, касіра рабкопа і кіраўніка драмгуртка.
Шкулік запрасіў іх на маёўку ў лесе, якую ён арганізоўваў. Самсон заўважыў, што Крэйна і Зоя вельмі добра ставіліся да Шкуліка, нягледзячы на яго жартаўлівыя выбрыкі.
Раздзел 5. Вуж закаханы
Вечарам адбыўся ўрачысты сход прафсаюзаў. Самсон заўважыў, што бухгалтар РВК Лін увіваўся каля Крэйны. Лін быў бялявым мужчынам з доўгімі вусамі і масляністымі вачыма, і Самсон адразу адчуў да яго непрыязнасць.
Пасля сходу Самсон выпадкова падслухаў размову Ліна з Крэйнай за нардомам. Лін прызнаваўся ёй у каханні, нагадваў пра іх сустрэчы на Лютнянскім полі і запрашаў да сябе дадому, бо яго жонка з'ехала. Крэйна спачатку нібыта згадзілася, але потым рэзка адмовіла яму, сказаўшы, што пашукае лепшага.
Раздзел 6. У шэрагах мяшчан
На першамайскую маёўку сабралася шмат людзей. Жанчыны нагрузілі мужчын рознымі клункамі з ежай і пітвом. Самсон таксама пайшоў, спадзеючыся правесці час з Крэйнай.
На маёўцы Самсон пазнаёміўся з судзьдзёй Торбам, які быў высокім мужчынам з вялікімі рукамі і любіў філасофстваваць. Торба адразу заўважыў захапленне Самсона Крэйнай і папярэдзіў, што дабіцца ад яе чаго-небудзь - справа доўгая.
Самсон пазнаёміўся таксама з загадчыкам нардому, паэтам Гарачым, якога называлі Пушкінзонам. Гарачы быў нізкага росту, з калматай галавой і падслепаватымі вачыма, але лічыў сябе вялікім паэтам.
Пасля выпітага віна Самсон асмялеў і прызнаўся Крэйне ў каханні, але яна адштурхнула яго. Калі ён пазней шукаў яе, то ўбачыў з Лінам. Гэта моцна засмуціла Самсона.
Торба спрабаваў суцешыць Самсона, кажучы, што Крэйна падабаецца яму толькі таму, што за ёй увіваецца Лін: "Тая карова малошна, якую воўк зьесьць".
Раздзел 7. Увязаць, узгадніць трэба...
Самсон пачаў актыўна займацца сваімі абавязкамі ў культаддзеле. Ён меў шмат розных функцый і быў членам многіх камісій і таварыстваў.
Я — асноўны рычаг культуры ў раёне, мае абавязкі вельмі складаныя. Апрача непасрэдных функцыяў загадваньня культаддзелам і кіраваньня дзейнасьцю 80 настаўнікаў, у мяне ёсьць шэраг іншых...
Аднойчы Самсон зайшоў на тэлефонную станцыю і заспеў там тэлефаніста Сьвердзялюка ў няёмкай сітуацыі з дзяўчынай, якая хавалася ў шафе. Самсон абурыўся такімі паводзінамі на працоўным месцы, але Сьвердзялюк толькі пасмяяўся з яго.
Самсон наведаў таксама жанаддзел, дзе сустрэўся з загадчыцай Домнай Лузбан, вельмі моцнай жанчынай з нізкім голасам. Разам з ёй і доктарам ён вырашаў пытанні абортаў, якія выклікалі ў яго супярэчлівыя пачуцці.
Раздзел 8. Грамадзкая рошчына
Самсон выязджаў на раён для правядзення калёквіюмаў у школах. Ён быў незадаволены тым, што вучні не ведаюць, хто кіруе асветай у раёне. Толькі ў дзвюх школах дзеці адказалі, што асветай кіруе таварыш Самасуй.
На сходах сялян Самсон выступаў з прамовамі пра новы быт і культурную рэвалюцыю. Аднак не ўсе сяляне разумелі яго высокія словы. У вёсцы Брылёўцы нейкі Хвёдар Трайка нават абвінаваціў Самсона ў тым, што ён гаворыць "птушынай мовай".
Я сказаў: — Нам трэба весьці прапаганду агульнай культуры! Нам трэба праводзіць урбанізацыю вёскі! А вы з прычыны свае несьвядомасьці і замкнёнасьці цэхавых інтарэсаў ня йдзеце нам на сустрэчу.
У Шапялёўцы Самсон даведаўся, што Лін часта наведваў Крэйну, пакуль яго не было. Гэта яшчэ больш раздражняла Самсона.
Раздзел 9. Тонкая мэханіка
Самсон вырашыў правесці індывідуальны даклад Ліна на агульным сходзе. Ён падрыхтаваў правакацыйныя пытанні, каб дыскрэдытаваць Ліна перад усімі: дзе ён бывае, з кім сустракаецца, якія яго адносіны да Крэйны.
Лін разгубіўся і не змог адказаць на пытанні. Але потым ён абвінаваціў Самсона ў тым, што той закаханы ў Крэйну і таму прычапіўся да яго. Некаторыя прысутныя падтрымалі Ліна, і сход скончыўся скандалам.
Пасля сходу Лін сустрэў Самсона на плошчы і пагражаў яму. Самсон таксама пагражаў Ліну: "Я запішу табе гэта крывавымі літарамі!"
Раздзел 10. Сьмерць мілэдзі
Старшыня саюза паляўнічых Дулянок угаварыў Самсона ўзяць удзел у аблаве на бяспрытульных сабак у мястэчку. Самсон распрацаваў план аперацыі і ўзначаліў групу паляўнічых.
Я і сам ня ведаю, які чорт лысы падштурхнуў мяне прыняць удзел у гэтай шалёнай аблаве на бяспрытульных сабак! Праз два ці тры дні пасьля апісаных вышэй падзеяў прыходзіць да мяне...
Падчас аблавы Самсон застрэліў сучку, якая напала на яго. Аказалася, што гэта была Мілэдзі, сабака Ліна. Лін быў у роспачы і пагражаў Самсону помстай.
Раздзел 11. Душ!
Лін пачаў помсціць Самсону, распавядаючы ўсім пра забойства сваёй сабакі. Ён таксама напісаў карэспандэнцыю ў газету пра Самсона. Самсон у адказ пісаў скаргі на Ліна, называючы яго растратчыкам і распуснікам.
Скрутак 2
Раздзел 1. Жыў чалавек, жыве яго вантроба!
Пасля ўсіх канфліктаў з Лінам становішча Самсона ў Шапялёўцы пачало паляпшацца. Ён атрымаў добрую кватэру з электрычнасцю і цэнтральным ацяпленнем, яго аўтарытэт узрос.
Часта прыходзіць мне ў галаву прыказка Торбы: — Жыў чалавек, жыве яго вантроба! Цалкам далучаючыся да гэтых слоў, я досыць аптымістычна гляджу на далейшае разьвіцьцё падзеяў.
Самсон нават атрымаў абяцанне, што яго перавядуць на больш адказную працу ў цэнтр.
Раздзел 2. Выраўнаць лінію!
Аднойчы летнім днём Самсон стаяў на мосце і думаў пра сваё жыццё. Газетная кампанія супраць яго, узнятая Лінам, выклікала ў яго дрэнны настрой. Але ён вырашыў не здавацца і распрацаваў план дзеянняў.
Самсон падаў заяву на месячны адпачынак, але вырашыў застацца ў Шапялёўцы, каб выправіць сваю рэпутацыю. Ён таксама падаў заяву ў райкам аб жаданні ўступіць у партыю, што выклікала здзіўленне сакратара райкама.
Самсон напісаў ліст свайму былому таварышу Арахвейчыку, просячы рэкамендацыю для ўступлення ў партыю, але атрымаў абразлівы адказ. Гэта засмуціла яго, але не спыніла.
Каб умацаваць свае пазіцыі, Самсон пачаў часта наведваць жонку старшыні РВК Соміху. Яна была прыгожай, здаровай жанчынай, і Самсон адчуваў да яе фізічнае прыцягненне. У Соміхі ён пазнаёміўся з жонкай Ліна, якая скардзілася на мужа, што здрадзіў ёй з Крэйнай.
Раздзел 3. Сонечная кампанія
Разам з Мамонам Самсон вырашыў правесці "сонечную кампанію" - арганізаваць солярый каля Сіняй рэчкі. Яны мабілізавалі моладзь, і хутка ўсе пожні каля рэчкі былі запоўнены маладымі людзьмі, якія загаралі і купаліся.
Мамон прапанаваў назваць іх арганізацыю "ШАЧ" - Шапялёўская Асацыяцыя Чырвонаскурых. Яны нават напісалі статут і звярнуліся ў Спорт'інтэрн, каб іх прызналі афіцыйна.
Аднак сяляне, чые сенажаці і пасевы былі вытаптаны, арганізавалі мітынг пратэсту. Старшыня мітынгу Ахрэм Руды абвінаваціў Самсона ў шкодзе іх гаспадарцы. Самсон спрабаваў пераканаць сялян у важнасці фізкультуры і культурнай рэвалюцыі, але яны не паверылі яму.
Нягледзячы на пратэсты, "сонечная кампанія" працягвалася. Самсон нават арганізаваў алімпіяду і заняў першыя месцы ва ўсіх відах спаборніцтваў, што яшчэ больш павысіла яго аўтарытэт сярод моладзі.
Раздзел 4. Гостры гастрыт
У пачатку жніўня пайшлі дажджы, і Самсон пачаў шукаць іншыя забавы. Ён пазнаёміўся бліжэй з тэлефаністам Сьвердзялюком, які пазнаёміў яго з некалькімі дзяўчатамі.
Аднойчы Самсон размаўляў з тэлефаністкай Мычкай пра біялагічнае прызначэнне жанчыны. Ён нетактоўна пажартаваў, і дзяўчына абразілася. Яна падала скаргу ў прафбюро, і Самсону прыйшлося прасіць у яе прабачэння.
Пасярэднікам у гэтай справе быў камсамолец Дусік, які арганізаваў начную экскурсію ў саўгасны парк. Там Самсон памірыўся з Мычкай (Люляй) і нават правёў з ёй ноч у полі.
Сьвердзялюк пазнаёміў Самсона таксама з Сошай-Дошай, прыгожай дзяўчынай з блакітнымі вачыма і тонкім носам. Яна была нявестай сакратара райкама, але Самсон усё роўна пачаў за ёй увівацца.
Неўзабаве Самсон захварэў на гастрыт пасля таго, як гаспадыня накарміла яго нейкай дзіўнай рыбай. Ён думаў, што памірае, але Крэйна выратавала яго, даўшы выпіць вады з бярозавым вуглём.
Раздзел 5. Вага расьце
Самсон паехаў у акруговы горад за інструкцыямі перад новым навучальным годам. Каб мець больш уплыву, ён прымацаваў да грудзей адзнакі сяброўства ў сямнаццаці грамадскіх арганізацыях. Гэта дапамагло яму атрымаць шмат кніг і пісьмовых прылад для школ.
У горадзе Самсон нечакана сустрэў Крэйну. Яна сказала, што прыехала наведаць цётку, але Самсон падазраваў, што яна прыехала зрабіць аборт ад Ліна.
Вечарам Самсон наведаў Крэйну, і яна нечакана прызналася яму ў каханні. Яна сказала, што даўно лічыла яго мілым, але не хацела паказваць гэтага. Яны правялі ноч разам.
На наступны дзень Самсон сустрэў старшыню РВК Сома, які вяртаўся з курорта, і паехаў з ім у Шапялёўку. Па дарозе Самсон расказаў Сому пра свае планы культурнай працы, і той пахваліў яго: "Ты, Самсон, за гэты час іншым стаў, паразумнеў троху".
Аднак, вярнуўшыся ў Шапялёўку, Самсон заўважыў, што Крэйна зноў стала халоднай да яго. Калі ён спрабаваў аднавіць іх адносіны, яна дала яму поўху. Пазней ён убачыў яе з Сомам і зразумеў, што яна знайшла сабе новага заступніка.
Раздзел 6. Прапаганда агіды да старога
Самсон з Мамонам вырашылі правесці надворную рэарганізацыю местачковага быту. Яны склалі праект упрыгожання Шапялёўкі лозунгамі, плакатамі, новымі назвамі вуліц і шыльдамі.
Мы склалі праект упрыгожаньня Шапялёўкі лёзунгамі, плякатамі, зьмены назвы вуліц на больш гучныя, рэвалюцыйныя, новых шыльдаў на крамах і падрабязных надпісаў на хатах.
Яны мабілізавалі настаўнікаў і школьнікаў для малявання лозунгаў. Каля школы-сямігодкі размясцілі лозунг: "Далоў усьмішку міжнароднага капіталу!", каля больніцы: "Ня будзем хварэць! Даём слова павялічыць жорсткую працоўную дысцыпліну на 14%".
Для малявання вялікіх плакатаў запрасілі мастака Бялянку, які намаляваў пяць грандыёзных плакатаў. Адзін з іх, які паказваў дружбу рабочых і сялян, умацавалі на даху ўнівермага, і яго было відаць за тры вярсты ад мястэчка.
Раздзел 7. Пякельная праца
Самсон стаў ініцыятарам заснавання Шапялёўскага навуковага таварыства. Яны абралі ганаровых і правадзейных сяброў, падзялілі таварыства на сем секцый і васемнаццаць падсекцый.
Я зьявіўся ініцыятарам засназаньня Шапялёўскага навуковага т-ва, якому ў першую чаргу загадаў стаць на шлях сяброўскіх узносаў. Потым мы абралі ганаровых, правадзейных сяброў, супрацоўнікаў...
Таварыства паставіла мэтай вывучэнне кожнага працаўніка з боку яго прыстасаванасці да ўмоў часу. Для гэтага правялі анкетную кампанію, але адказы працаўнікоў паказалі іх нізкі культурны ўзровень.
Самсон таксама арганізаваў насценгазету. Доўга спрачаліся наконт назвы газеты, і ў рэшце рэшт прынялі прапанову Самсона - "Пераможны Кліч Шапялёўскага Райвыканкому". Газета выходзіла спачатку штодзённа, потым раз на тыдзень.
Самсон таксама правёў грамадска-паказальны таварыскі суд над судзьдзёй Торбам, абвінаваціўшы яго ў шкодных прыказках і філасофіі. Хоць Самсон сам любіў прыказкі Торбы, ён выступіў у ролі пракурора і патрабаваў для Торбы "ідэйнай кастрацыі".
Раздзел 8. Трагладыт
Самсон займаўся навуковай і публіцыстычнай дзейнасцю. Ён паслаў у цэнтральную газету артыкул пра размеркаванне часу савецкага працаўніка, а ў Акадэмію Навук - тры трактаты: пра вугаль у Шапялёўскім раёне, пра фактары, якія рэгулююць навучальны год, і пра першабытную гаспадарку ў раёне.
Трэці трактат прысвячаўся гаспадарцы селяніна Трагладыта, якая знаходзілася ў глухім лесе і была ізалявана ад усяго свету. Там не было ніякіх прыкмет сучаснай цывілізацыі: ні запалак, ні шкла, ні жалезных прылад. Сям'я Трагладыта жыла замкнёным жыццём, не хадзіла ні ў царкву, ні на сходы, ні на кірмаш.
Раздзел 9. Пратарчака жыцьця
Культурную дзейнасць Самсона ў Шапялёўскім раёне нечакана спынілі. Прычынай стаў спектакль "Пратарчака жыцьця", які Самсон напісаў разам з Сьвердзялюком, Мамонам, Гыляй і Юрлікам.
У пралогу да п'есы паказвалася жыццё першабытных людзей. Акцёры былі да пояса голыя, апранутыя ў звярыныя скуры. Ролю галоўнай гераіні выконвала Соша-Доша, якая была вельмі прыгожа апранута ў лісіную скурку і бляшкі на грудзях.
Падчас спектакля ў залу ўварваўся сакратар райкама і запатрабаваў спыніць прадстаўленне. Самсон адмовіўся, і Соша-Доша падтрымала яго. Сакратар загадаў арыштаваць Самсона, а на наступны дзень яго знялі з працы.
Самсон абвясціў галадоўку ў знак пратэсту. Ініцыятары яго звальнення спалохаліся і накіравалі яго ў акругу. Там ацанілі яго культурную дзейнасць і перавялі на больш адказную працу. Соша-Доша ж выбрала сакратара райкама, а не Самсона.