Знак бяды (Быкаў)/Раздзел 14
з цыкла «Знак бяды»
Кароткі змест раздзела
Пасля вайны Сцепаніда і Пятрок пачалі сумеснае жыццё на хутары Адольфа Яхімоўскага. Стары гаспадар дазволіў ім пасяліцца ў невялікай істопцы: Сцепаніда ўжо некалькі гадоў даглядала яго гаспадарку, а Пятрок стаў парабкам. Яны чакалі дзіця і спадзяваліся на шчаслівую будучыню.
Ранняя цёплая вясна радавала Сцепаніду, асабліва спевам жаўранка. Але неўзабаве вярнуліся снег, мароз і халодныя дажджы. Людзі не маглі выйсці ў поле і чакалі цяпла.
На хутар прыйшлі прадстаўнікі ўлады на чале з Цыпруковым. Яны апісалі зямлю, збожжа, жывёлу і іншую маёмасць Яхімоўскага. Цыпрукоў растлумачыў, што набытак былога ўладальніка забяруць, а зямлю падзеляць паміж беззямельнымі сялянамі і парабкамі.
Сцепаніда ўзрадавалася магчымасці атрымаць сваю зямлю, але Яхімоўскі ўбачыў яе радасць і са слязьмі назваў ганебнай. Ёй стала сорамна перад чалавекам, які добра да яе ставіўся. Пятрок таксама не хацеў ісці па зямлю, аднак Сцепаніда, думаючы пра будучае дзіця, сама адправілася ў валвыканкам.
Ім выдзелілі дзве дзесяціны каля лесу і рова. Яхімоўскі замкнуўся ў хаце, амаль перастаў есці і страціў цікавасць да гаспадаркі. Сцепаніда і Пятрок не ведалі, як карыстацца атрыманым, не крыўдзячы старога. У размове з імі ён сказаў, што на чужым і дармовым шчасця не будзе, але зла ім не пажадаў.
Калі нарэшце пацяплела, муж і жонка пайшлі агледзець свой надзел. Сярод азіміны Пятрок знайшоў мёртвага жаўранка. Сцепаніда ўспрыняла гэта як знак будучай бяды. Яны пахавалі птушку пад мяжой і вярнуліся на хутар прыгнечанымі.
Неўзабаве Пятрок знайшоў Яхімоўскага павешаным у свірне. Праз два дні яны пахавалі яго на каталіцкіх могілках. Арандатар Мацкевіч забраў частку мэблі за стары доўг, а Сцепаніда з Петраком перанеслі свае рэчы ў хату і пачалі гаспадарыць на хутары.
На іх надзеле заставаўся цвёрды гліністы пагорак, які трэба было засеяць. Калі Пятрок паспрабаваў узараць яго, маладая кабылка знясілілася і здохла. Без каня, у самую пару сяўбы, сям’я апынулася ў цяжкім становішчы.
Не здолеўшы пазычыць каня для такой цяжкай зямлі, Пятрок узяўся капаць пагорак рыдлёўкай. Сцепаніда далучылася да яго. За чатыры дні яны ўскапалі зямлю, пасеялі ячмень і пазычаным канём забаранавалі пасеў. Пасля гэтага Пятрок паставіў на пагорку вялікі драўляны крыж і памаліўся аб дапамозе.
Пагорку далі назву Галгофа, або Петракова Галгофа. Увосень тры маладыя камсамольцы папрасілі ў Петрака пілу і спілавалі крыж, а потым папракнулі гаспадароў за рэлігійныя забабоны. Сцепаніда пасварылася з імі: калі яны з Петраком пакутавалі на гэтай зямлі, ніхто не прыйшоў дапамагчы. Назва Галгофа засталася.
Персанажы
Цытаты
Толькі пасля вымавіў цвёрда, нібы прысуд:
– Цёнгле быў грэх квапіцца на чужое. На чужым і дармовым шчэнсця не бэндзе. Мне шкада вас.
Нейкі час яны не ведалі, што рабіць, і, ашаломленыя, стаялі на мяжы над маленькай мёртвай птушачкай з белымі, як ніцыя жытнёвыя парасткі, падкурчанымі кіпцюркамі.
Але вялікая сіла - нязнанне, яно, пэўна ж, не меней значыць для чалавека, чым яго самыя выдатныя веды, яго вытанчаная здольнасць прадбачыць будучае, зазіраць наперад.
Крыж пастаяў вясну і лета - на самай выспе над лесам і ровам, воддаль ад дарогі. Кожны, хто ехаў ці ішоў гасцінцам, пазіраў на гэты знак чалавечай бяды, але мала хто ведаў, якая была то бяда.
А назва гары засталася, і, мабыць, яшчэ доўга будзе так звацца гэты нязладны для хлебаробства пагорак, асвенчаны іх слязьмі і працай, іх і людскімі пакутамі.