Знак бяды (Быкаў)/Раздзел 15
з цыкла «Знак бяды»
Кароткі змест раздзела
Напрыканцы зімы Сцепаніда спяшалася ў Выселкі. Тыдзень таму там стварылі калгас, і цяпер камісія апісвала ў гаспадарках насенне, коней і інвентар для перадачы ў агульнае карыстанне.
У сельсавеце яна застала прыгнечаных Лявона, Карнілу і Васю Ганчарыка. У раённай газеце з’явілася заметка за подпісам «селькор». Яна абвінавачвала кіраўніцтва вёскі ў паблажлівасці да кулакоў і называла яшчэ трох гаспадароў, якія калісьці наймалі людзей, у тым ліку Карнілу і старую Прахорыху.
Лявон прызнаў, што згаданыя ў заметцы выпадкі найму былі сапраўднымі. Сцепаніда ж не магла лічыць гэтых людзей класавымі ворагамі: яны ўступілі ў калгас, а Прахорыха наймала памочнікаў, бо сама не здолела б апрацаваць зямлю. Карніла падазраваў, што данос напісаў Патап Каландзёнак. Лявон з Ганчарыкам вырашылі ехаць у мястэчка, а Сцепанідзе і Карнілу загадалі працягваць апісанне.
Дарогай Карніла скардзіўся на суседскую зайздрасць і тлумачыў, што любіў працу і парадак, але багатым не быў. Сцепаніда ўспомніла, як раней Патап выдаў уладам схаваны ў Прахорыхі лён. Пасля таго выпадку газета пахваліла яго за пільнасць, а ў вёсцы яго пачалі зваць Селькорам.
У хаце Барыса Багацькі камісія сустрэла яго жонку Лізавету з дзецьмі. Яна адмовілася аддаваць карову і заявіла, што каня і насення ўжо няма. Не паспеўшы скончыць апісанне, Сцепаніда і Карніла атрымалі ад Лявонавай дачкі загад вярнуцца ў сельсавет.
Там ужо былі Касмачоў і незнаёмы прадстаўнік у скураной куртцы. Лявон паведаміў, што названых у газеце людзей таксама будуць раскулачваць. Карніла моўчкі выйшаў. Сцепаніда абурылася: сярод намечаных да раскулачвання былі бедныя людзі, якіх яна ведала. Яна заклікала скардзіцца вышэйшаму кіраўніцтву, але Касмачоў запатрабаваў цішыні. Сцепаніда адмовілася ўдзельнічаць у гэтай справе і сышла.
Яна вырашыла дабрацца да Полацка і звярнуцца да Новіка, спадзеючыся, што той адменіць рашэнне. Дома яна ўзяла зберажоныя грошы, хлеб і хустку ды пайшла ў мястэчка, дзе хацела наняць Лейбу. У сасонніку ёй заступіў дарогу Зміцер, сын раней раскулачанага Гужова. Ён забраў кошык і грошы, прыставіў да яе грудзей абрэз і прымусіў вярнуцца, пагражаючы спаліць хутар, калі яна раскажа пра сустрэчу.
На хутары Пятрок прызнаўся, што Зміцер спыніў і яго, калі ён вёз дровы, патрабаваў каня і таксама пагражаў пажарам. Пятрок прасіў жонку маўчаць дзеля дзяцей. Сцепаніда баялася за іх, але ўсю ноч не спала: яна не хацела ні мірыцца з пагрозамі, ні пакідаць без дапамогі людзей, прызначаных да раскулачвання. Яна ўспомніла і сваю маладосць, калі ледзь не выйшла замуж за Карнілу.
Раніцай да Сцепаніды прыбегла Анютка, дачка аднаго з намечаных да раскулачвання гаспадароў. Уначы міліцыя забрала яе братоў Анціпа і Андрэя, якія апошнія дні знікалі разам са Зміцерам. Сам Зміцер паспеў уцячы.
Анютка расказала, што ў сасонніку нехта абстраляў Касмачова і чалавека, які прыехаў з Полацка; Касмачова паранілі, але конь вывез іх у мястэчка. Сцепаніда зразумела, што Зміцер з саўдзельнікамі чакаў іх на дарозе, а яе з’яўленне перашкодзіла засадзе. Пасля нападу і арышту братоў яна ўжо не ведала, да каго звяртацца па дапамогу.
Персанажы
Цытаты
– Дурні вы! - раптоўна прыцяўшы смех, выпаліла яна. - Ёлупы! Каго раскулачваеце? Тады ўсіх раскулачвайце! Усіх да аднаго! І калгаса не трэба будзе. І ніякага клопату. Давайце ўсіх!
– Якая паслядоўнасць? - ускочыла яна з лавы, болей за ўсё ўзрушаная гэтым яго разумным спакоем. - Якая паслядоўнасць? А справядлівасць не трэба? Калі ўжо да беднякоў дайшло! Дык хіба справядліва?
Нешта ў свеце заблыталася, перамяшалася, зло з дабром ці адно зло з другім, яшчэ большым злом. Ці, можа, у ёй самой што змянілася - перайначылася, надламілася, спапялела, спрахнула?
– Ой, цётачка, ноччу ж Анціпа з Андрэем забралі - прыехала міліцыя і забралі, усё ператрэслі, шукалі яшчэ Гужовага Зміцера, але ж Зміцер хітрэйшы, Зміцер уцёк, а нашых пабралі, павялі некуды...
Цяпер ёй стала зусім зразумела, што там рабілася, у сасоннічку, як яна бегла ў мястэчка, чаго яны спынілі яе: ім не траячка яе спатрэбілася - яны чакалі. А яна перашкодзіла.