Знак бяды (Быкаў)/Раздзел 17
з цыкла «Знак бяды»
Кароткі змест раздзела
Уначы немцы застрэлілі глухога падлетка Янку Ганчарыка. Яго цела засталося ля плота на сядзібе Петрака і Сцепаніды. Муж і жонка былі ўражаныя забойствам і не разумелі, навошта хлопец прыйшоў і за што яго забілі.
На досвітку да немцаў прыехаў пасыльны на матацыкле. Неўзабаве салдаты пачалі збіраць рэчы, здымаць палатку і рыхтаваць машыну да ад'езду. Пятрок узрадаваўся, што яны пакінуць сядзібу, але Сцепаніду найперш непакоіла непрыкрытае цела Янкі.
На падворак прыехаў паліцай Гуж. Нямецкі афіцэр выслухаў яго і добразычліва паляпаў па плячы. Пятрок устрывожыўся: ён чакаў ад прыезду Гужа новай бяды. Немцы з'ехалі, але адразу пасля іх на падворак заехала фурманка паліцая Каландзёнка.
Гуж пачаў распытваць Петрака і Сцепаніду, ці не звязаныя яны з «бандытамі» і як Янка апынуўся каля іх хаты. Абое адказалі, што не ведаюць. Гуж не паверыў ім і пагражаў Сцепанідзе, аднак на гэты раз не стаў працягваць допыт.
Гуж загадаў пакласці забітага хлопца ў фурманку. Каландзёнак безуважна пацягнуў цела па зямлі, а Пятрок дапамог падняць яго ў воз. Пасля гэтага Гуж прымусіў Петрака ісці на працу, нібыта дапамагаць заканчваць мост.
Па дарозе Пятрок думаў пра сваю сядзібу і гаспадарку: ён пражыў тут паўжыцця і не бачыў, куды мог бы ўцячы. Яго прывялі не на мост, а да ямы каля дарогі. Мужчыны капалі там жвір і грузілі яго ў фурманкі, каб засыпаць шашу. Каландзёнак застаўся вартаваць работнікаў.
Калі стомлены Пятрок паспрабаваў перадыхнуць, Каландзёнак загадаў яму капаць і ўзяўся за вінтоўку. Да ямы пад'ехаў Карніла з Выселак. Ён сказаў, што працуе тут ужо чацвёрты дзень, і пры паліцаі гучна заявіў, што трэба дапамагаць нямецкай арміі. Пятрок не стаў з ім спрачацца.
Без ежы і амаль без адпачынку Пятрок капаў разам з Ігнатам Дубасеем. Пятрок баяўся захварэць ад цяжкай працы ў змоклай вопратцы. Ігнат расказаў, што некаторыя маладзейшыя мужчыны пазбеглі працы дзякуючы самагонцы. Размова навяла Петрака на пытанне пра абсталяванне для яе вырабу, і Ігнат назваў умелага майстра Цімку Рукатага.
Калі Ігнат папрасіўся па патрэбе і палез з ямы ў лес, Каландзёнак стрэліў у яго бок. Ігнат вярнуўся жывы, але моцна спалоханы; яго шапка была прастрэленая. Праца працягвалася да змяркання, пакуль Гуж не адпусціў мужчын па хатах і не сказаў чакаць новага загаду.
Знясілены Пятрок вярнуўся на сядзібу і ўбачыў, што Сцепаніда прыбрала хату пасля ад'езду немцаў. Яму хацелася заснуць, але ён думаў пра наступны дзень. Пятрок папрасіў жонку прынесці скрыпку, узяў яе са смычком і выправіўся сцежкай да Заграззя, дзе жыў Цімка Рукаты.
Персанажы
Цытаты
І вось гэтаю ноччу звёўся нешматлікі гаротны род высялкоўскіх Ганчарыкаў.
Невялічкае, танклявае цела падлетка ў загорнутай на грудзях кашульцы ляжала пад тынам ля лаўкі.
Ірві кішкі, каці, а я не пайду, і не выйду, калі не выганяць, вочы б мае не бачылі вас, злыдняў. Пастралялі курэй, забілі карову, застрэлілі хлопчыка - за што?
Невідушчымі, поўнымі слёз вачыма Дубасей агледзеў яміну, слепа нашарыў збоку сваю рыдлёўку.
– Божа мой, Божа! - ціха шапталі ягоныя вусны. - Што ж гэта? Як жа гэта?
Ён думаў, што калі так пойдзе і далей, дык на жыццё разлічваць залішне, прыйдзецца сканаць, і, можа, чым хутчэй, тым лепей. Але ж, халера на яго, страшна вельмі канаць, хацелася яшчэ пажыць.
– Скрыпку? Навошта? Ці ты граць будзеш?
– Адыграўся ўжо.
Ён не сказаў болей нічога, і яна пайшла з лучынкай у істопку і неўзабаве прынесла ягоную скрыпку і смычок пры ёй.