Знак бяды (Быкаў)/Раздзел 18
з цыкла «Знак бяды»
Кароткі змест раздзела
Пасля нядаўняй небяспекі Сцепаніда крыху супакоілася, але дакарала сябе за страты і памылкі. Яна думала пра Бабоўку, зніклых курэй і Янку, які, як яна меркавала, загінуў каля хутара.
Насоўваліся халады, а бульба ўсё яшчэ ляжала на гародзе. Пакуль Пятрок займаўся сваімі справамі, Сцепаніда ўзяла рыдлёўку і пачала хаваць бульбу пад саломай і зямлёй. На падворак вярнуліся шэсць курэй; чатырох, відаць, з’елі немцы.
Напярэдадні, калі паліцаі забралі Петрака і з’ехалі, яна дастала з барсуковай нары схаванага парсючка. Дома Сцепаніда накарміла яго бульбай і напаіла. Сам Пятрок зранку ўпотай рыхтаваў самагонку недзе за межамі сядзібы. Ён выглядаў змарнелым і на яе просьбу берагчыся холаду адказаў, што яму ўжо ўсё адно.
Працуючы, Сцепаніда не пераставала думаць пра Янку. Яна шкадавала, што не здолела перасцерагчы яго ад хутара. Хоць сувязі паміж яго смерцю і сваім учынкам з вінтоўкай яна не бачыла, пачуццё віны не пакідала яе.
На падворак прыехалі Гуж, Каландзёнак і Антось Недасека. Гуж шукаў Петрака і самагонку. Сцепаніда сказала, што не ведае, дзе муж: Пятрок сапраўды не паведаміў ёй месца. Паліцаі агледзелі хату і гаспадарчыя пабудовы, але нікога не знайшлі.
Гуж пагражаў павесіць Сцепаніду, узгадваў яе ўдзел у стварэнні калгаса і раскулачванне. Ён казаў, што не забыў, як Лявон здымаў боты з яго бацькі, і прызнаўся, што далучыўся да паліцыі дзеля расплаты і ўлады. Сцепаніда адказала, што людзі ішлі ў калгас праз цяжкае жыццё на малой зямлі.
Гуж пахваліўся, што можа забіць чалавека або ўзнагародзіць яго адабранай маёмасцю. Ён таксама даў зразумець, што падазрае Сцепаніду ў гісторыі з вінтоўкай. Перад ад’ездам ён загадаў Недасеку застацца, не выпускаць яе з хаты і дачакацца Петрака з гарэлкай.
Застаўшыся з Сцепанідай, Недасека расказаў пра ўдзел паліцаяў у выгнанні яўрэяў з мястэчка. Іх пагнала ў кар’ер зондаркаманда, і амаль ніхто не ўцалеў. Сцепаніда ўспомніла, што раней людзей сагналі на тры вуліцы і яны, нягледзячы на папярэджанні, заставаліся там.
Сцепаніда загаварыла пра жорсткасць Каландзёнка і спытала Недасеку, чаму ён сам пайшоў у паліцыю. Той прызнаўся, што баіцца Гужа і апынуўся ў залежнасці ад яго. Недасека быў галодны, і Сцепаніда дала яму капусты. За ежай ён сказаў, што праз свайго брата Новіка ўбачыў у паліцыі адзіны спосаб уратавацца.
На пытанне Сцепаніды Недасека адказаў, што па загадзе павесіў бы нават брата, бо іначай павесілі б яго самога. Ён апраўдваўся клопатам пра шасцярых дзяцей, якім прыносіў ежу і вопратку. Сцепаніда запярэчыла, што сваімі ўчынкамі ён губіць і іх жыццё. Яе спачуванне змянілася злосцю, калі Недасека так і не зразумеў яе слоў.
Персанажы
Цытаты
Сцепаніда не магла пазбыцца горкага адчування свайго дачынення да яго смерці, хоць і разумела: тое, што яна зрабіла з іхняй вінтоўкай, не тычылася болей нікога, нават Петрака, і яна не бачыла тут жаднай сувязі з Янкам.
Я ж цяпер для вас вышэй, чым сельсавет. Вышэй, чым райкам. Чым саўнаркам нават. Я ж магу любога, каго хочаш, стрэльнуць. Мне ўсё давяраюць. А магу і наградзіць.
Людзі казалі: ой, ненадоўга гэта, усё роўна паб'юць, трэба ўцякаць. Але дзіва: ні адзін не ўцёк, усе сядзелі і чакалі, а сярод іх жа былі і маладзейшыя, і разумныя былі некаторыя.
Яе спагадлівасць да яго хутка выцяснялася злосцю, і яна думала, што такіх не навучыш, нічога ім не зразумець, бо далей свайго карыта ім не дадзена бачыць.