Знак бяды (Быкаў)/Раздзел 3
з цыкла «Знак бяды»
Кароткі змест раздзела
Увечары Пятрок і Сцепаніда ўпарадкавалі гаспадарку і леглі спаць. Цішыня крыху супакоіла Петрака: ён спадзяваўся, што немцы, якія ладзілі мост каля дарогі, хутка паедуць і не звернуць увагі на іх хутар.
Сцепаніда не падзяляла яго надзеі. Яна нагадала пра настаўніка і Падабеда з сельпо, павешаных у мястэчку. Пятрок пашкадаваў, што завёў размову, і заснуў трывожным сном.
Прачнуўшыся ўначы, ён думаў, як жыць пасля таго, як вайна разбурыла звыклы парадак. Ён непакоіўся за сына Федзьку, які быў у войску, і за дачку Феню: пасля ад'езду ў Менск ад яе не было вестак.
Раніцай Сцепаніда павяла карову Бабоўку на пашу далей ад гасцінца. Яна наказала мужу скончыць капаць бульбу і пакарміць парася. Пятрок застаўся дома і пачаў крышыць тытунь, але ў акне заўважыў двух паліцаяў, якія ішлі да хутара.
Гэта былі Гуж і малады Каландзёнак. Пятрок спадзяваўся, што яны пройдуць міма, аднак паліцаі павярнулі да яго двара. Гуж быў яму далёкай раднёй, але сустрэча не абяцала нічога добрага.
Гуж зайшоў у хату, агледзеўся і запатрабаваў пачастунку. Ён сам прынёс бутэльку гарэлкі, а Пятрок паспешліва выставіў хлеб і сала. Каландзёнак застаўся сядзець каля парога з вінтоўкай.
За сталом Гуж нагадаў, што Сцепаніда была актыўнай калгасніцай. Ён абвясціў, што калгасы захоўваюцца і сяляне павінны выкапаць ды здаць бульбу для германскай арміі. Гуж прымусіў Петрака выпіць за перамогу над бальшавікамі, хоць сын гаспадара служыў у Чырвонай Арміі.
Калі Сцепаніда вярнулася, яна адкрыта запярэчыла Гужу і насмешліва загаварыла пра немцаў. Пятрок спрабаваў прымусіць яе замаўчаць. Гуж прыгразіў, што немцы вешаюць такіх людзей, але заявіў, што гэтым разам не выдасць яе.
За сваю нібыта дапамогу Гуж запатрабаваў, каб Пятрок здабыў для яго гарэлку да наступнага візіту. Сцепаніда зноў адказала яму з насмешкай і папракнула мужа за пакору. Гуж параіў Петраку біць жонку, а пасля паўтарыў загад здаць бульбу.
На развітанне Гуж запатрабаваў неадкладна паведамляць паліцыі пра людзей, якія могуць прыйсці з лесу. Ён нагадаў пра расстрэл і канфіскацыю маёмасці за іх укрыванне. Потым адмовіўся ад замоўленай яешні і сышоў, папярэдзіўшы, што можа вярнуцца праз некалькі дзён.
Персанажы
Цытаты
Ён думаў усё пра тое ж: як жыць на свеце, у якім гэтак раптоўна і дарэшты рухнулі спрадвечныя апоры, на што было абаперціся, каб затрымацца ў жыцці?
– А калгасную! Савецкая ўлада ляснула, але ж калхозы ні-ні! Калхозы сахраняюцца - Гітлер загадаў. Так што бульбаўборка. Ну і бульбаздача, канешне. Як пры Саветах, ха-ха! - нядобра хіхікнуў паліцай.
– Во бачыў? - сур'ёзна зазначыў Гуж Петраку. - Знаеш, што немцы з такімі робяць?
– Ну чуў... Але гэта...
– Вешаюць! Вешаюць на тэлефонных слупах! - прыстукнуў ён цяжкім кулаком па стале.
– І яшчэ во што! Тут, мабыць, заходзяць розныя?.. З лесу каторыя. Бандзіты! - зноў уставіўся ён на Петрыка, якому стала не па сабе ад гэтага яго позірку. - Не было такога? Ладна, паверу.
– Чытаў прыказ? Расстрэл і канфіскацыя імушчаства. Немцы, яны не чыкаюцца. Паняў?
Пятрок паныла ўздыхнуў - што ж зробіш? Кругом нявыкрутка. Кругом кара, расстрэл, канфіскацыя. Як тут жыць будзеш?