Каваль Вярнідуб (Якімовіч)
Кароткае ўтрыманне
Казачны край, недзе за лясамі і гарамі. У тых мясцінах жыў жорсткі цар. Пачаўся моцны голад, і баяры параілі цару забіць дзяцей, каб карміць сваіх слуг. Маладая жанчына Параска, каб уратаваць сына, збегла ў пушчу, дзе пасябравала з мядзведзіцай. Хлопчык вырас, атрымаў сілу ламаць дубы і атрымаў імя Вярнідуб. Ён стаў знакамітым кавалём у родным сяле.
Даведаўшыся, што цар хоча пакараць маці і яго за непакорлівасць, Вярнідуб скаваў цяжкую булаву ды набыў магутную кабылу. Ён знішчыў Салаўя-разбойніка, павука-злодзея, лютага пана і нават перамог вялікае царскае войска. Пасля бою, застаўшыся пераможцам, Вярнідуб абвясціў народу волю:
А цяпер ўсяму народу
Абвяшчаю я свабоду!
Будзем самі,
Будзем самі
Над сабой
Гаспадарамі!
Пасля гэтакай навіны
Усе людзі той краіны
Пазляталіся, як птушкі,
Вярнідуба сталі гушкаць
Народ усхвалявана вітаў героя, запрасіўшы на свята Параску, мядзведзіцу, мышку-памочніцу і пчалу. Людзі спявалі, танчылі, радаваліся свабодзе і справядлівасці ў сваім краі.
Падрабязны пераказ па частках
Назвы частак - рэдактарскія.
Частка 1. Жорсткі цар і дзеці, якія становяцца ежай
За далёкімі марамі, за лясамі і гарамі жыў люты цар, які сядзеў на троне ў залатой кароне і курыў срэбную люльку. Ён не ведаў іншай працы, а яго народ знемагаў у няволі, працуючы на цара і паноў.
Аднойчы ў краіне настаў страшны голад. Сонца паліла як агонь, зямля перасохла, палі апусцелі, і людзі пачалі паміраць ад голаду. Спалоханы цар склікаў баяр, каб вырашыць, што рабіць. Адзін з баяр прапанаваў жахлівы план: знішчаць дзяцей і карміць імі дарослых. Цару спадабалася гэта ідэя, і ён загадаў сваім катам выконваць гэты загад.
Частка 2. Параска ратуе сына і знаходзіць прытулак у лесе
У тым краі жыла прыгажуня Параска, якая мела маленькага сына. Яна з жахам чакала прыходу царскіх катаў, разумеючы, што не зможа аддаць ім сваё дзіця.
І наважыла Параска
Не здавацца катам царскім,
А, пакуль яшчэ ільга,
Ратавацца як мага.
Пазбіраўшы ўсе манаткі,
Яна ў пушчу, без аглядкі,
Паляцела як страла
З свайго роднага сяла.
У пушчы Параска хутка збудавала хатку з моху і лазняку. Недалёка ад яе жыла мядзведзіца з медзвянятамі. Аднойчы Параска выратавала медзвянят ад ваўка, і ўдзячная мядзведзіца абяцала дапамагчы ёй у бядзе.
Частка 3. Рост і сіла маладога Вярнідуба
Хлопчык рос надзвычай хутка, набіраючыся сілы з кожным днём.
І на славу рос хлапчына,
Не па днях,
А па гадзінах.
Ды такі стаў удалец,
Ды такі стаў маладзец,
Што ні ў казцы расказаць,
Ні пяром не апісаць.
Ўвесь праменіцца, іскрыцца, -
На яго не надзівіцца!
Ён стаў такім моцным, што праз месяц ужо мог вырываць з зямлі дубы. За гэта Параска пачала называць яго Вярнідубам і яшчэ больш шанаваць свайго сына.
Цераз месяц, як грыбы,
Выварочваў ён дубы.
І Параска з той часіны
Вярнідубам свайго сына
Стала клікаць-называць,
Яшчэ болей шанаваць.
Проста воч не зводзіць маці
З дарагога ёй дзіцяці.
Частка 4. Жыццё ў лесе і прыход восені
Параска, Вярнідуб і мядзведзіца з медзвянятамі жылі ў пушчы дружна і весела. Мядзведзіца прыносіла ім мёд, а Параска збірала ягады і грыбы. Вярнідуб іграў на дудзе, і ўся пушча радавалася яго музыцы.
Але прыйшла восень з дажджамі і холадам. Птушкі адляцелі ў цёплыя краі, а лес стаў пусты і маўклівы. Мядзведзі рыхтаваліся да зімовага сну, а Параска з Вярнідубам не маглі заставацца ў пушчы. Яны вырашылі вярнуцца ў сяло, дзе Вярнідуб стаў працаваць у старой кузні.
Частка 5. Вярнідуб-каваль і яго чароўная булава
Вярнідуб стаў выдатным кавалём. Калі ён рабіў далато, яго нельга было зламаць, а яго тапары і сахоры былі самыя моцныя. Слава пра яго разышлася далёка, і нават цар даведаўся пра маладога каваля. Ён загадаў знайсці і пакараць Вярнідуба, а Параску кінуць у цямніцу.
Даведаўшыся пра гэта, Вярнідуб вырашыў змагацца. Ён сказаў маці, што лепш загіне ў баі, чым здасца на ганьбу.
Няма сілы такой,
Каб скарыўся я ёй!
А жыццё ў барацьбе
Я здабуду сабе.
Лепш у чэсным баю
Галаву я сваю,
Ведай, маці, складу,
Чым на ганьбу пайду!
Вярнідуб пайшоў у кузню і выкаваў цяжкую булаву сарака пудоў вагою. Ён падкінуў яе ў неба, а потым злавіў на калена, каб праверыць яе трываласць.
Так каваў каваль, пакуль
Не скаваў жалезны куль
Сарака пудоў вагою,
З ручкай гладкаю, прамою.
А зрабіўшы ўсё як трэба,
Ён шпурнуў яго у неба...
Нібы водгулле гарматы,
Загудзела булава так
Частка 6. Бітва з разбойнікам Салаўём
Вярнідуб знайшоў сабе кабылку, якая, нягледзячы на сваю худасць, магла вытрымаць яго вагу. Ён адправіўся ў дарогу, каб змагацца з царом. На шляху ён сустрэў Салаўя-разбойніка, які жыў на дванаццаці дубах і не пускаў нікога па дарозе.
Салавей пачаў свістаць і махаць крыламі, выклікаючы буру, але Вярнідуб не спалохаўся. Ён пачаў вырываць дубы адзін за адным, на якіх сядзеў разбойнік.
То не гром грымеў
І не град шумеў, -
То сілач-каваль
Дуб за дубам рваў;
Дуб за дубам рваў,
Салаўя знімаў...
Вось і блізка перамога,
Ўжо апошні дуб павіс...
І, збянтэжаны, ў спалоху
Салавей ляціць уніз.
Салавей напаў на Вярнідуба, але тут з'явілася мядзведзіца, якая дапамагла герою. Вярнідуб забіў разбойніка сваёй булавой і вызваліў дарогу для людзей.
Частка 7. Страта кабылкі і падземны палац
Пасля перамогі над Салаўём Вярнідуб працягваў свой шлях, але раптам заўважыў, што яго кабылка знікла. Ён пабег шукаць яе і ўбачыў, што на яе напалі ваўкі. Вярнідуб разбіў булавой гару, і ваўкі ўцяклі, але было позна – кабылка загінула.
У расколінах гары Вярнідуб знайшоў падземны горад з залатымі палацамі, але без людзей. Там ён сустрэў мышку, якая абяцала яму дапамогу ў бядзе. Спачатку Вярнідуб пасмяяўся з яе, але калі мышка дапамагла яму выбрацца з лабірынта, ён быў удзячны ёй.
Частка 8. Дапамога пчалы і жывая вада
Вярнідуб працягваў свой шлях пешшу, сумуючы па сваёй кабылцы. Па дарозе ён выратаваў пчолку ад павука-крыжавіка, і ўдзячная пчала прапанавала яму сваю дапамогу.
Вярнідуб расказаў пчале пра сваю бяду, і яна прапанавала дастаць жывую ваду, каб ажывіць кабылку. Пчала паляцела з Вярнідубам на высокую гару, дзе біла крыніца з жывой вадой. Вярнуўшыся да кабылкі, Вярнідуб абліў яе жывой вадой, і яна ажыла.
Частка 9. Перамога над войскам цара
Працягваючы свой шлях, Вярнідуб сустрэў войска цара, якое акружыла яго. Сам цар, высокі, з доўгай барадой, пагражаў забіць каваля. Вярнідуб спачатку змагаўся булавой, але яна стала занадта цяжкай. Тады ён схапіў мятлу і пачаў ёю змятаць войска цара.
Як махнуў ён булавою
Раз і два разы -
Галава за галавою,
Быццам гарбузы,
З плеч баярскіх паляцелі
На усе бакі,
Па каменнях затрупцелі
Проста як гаршкі.
Да вечара Вярнідуб перамог усё войска і самога цара, пракладаючы шлях да волі на іх касцях.
Частка 10. Сустрэча з асілкамі ў пошуках царэўны
Недалёка ад сталіцы Вярнідуб сустрэў групу асілкаў, якія сядзелі ля дарогі вельмі засмучаныя. Іх старэйшы, Круцікамень, расказаў, што цар загадаў ім знайсці сваю сястру-царэўну, якую выкраў мядзведзь Бурэй, інакш ён пакарае іх смерцю.
Вярнідуб расказаў асілкам пра сваю перамогу над царом і яго войскам. Ён пераканаў іх, што яны самі маюць дастаткова сілы, каб не баяцца цара і яго слуг.
Ты ж краса свайго народа,
Сіла вы, а не - нішто...
Слабым розумам прырода
Надарыла вас, ці што?
Цар з баярамі прад вамі -
Машкара!
Хіба не так?
Іх адзін ваш Круцікамень
Перацёр бы ўсіх на мак.
Частка 11. Прыход у сталіцу і святкаванне волі
Разам з асілкамі Вярнідуб прыбыў у сталіцу, дзе народ аплакваў загінуўшага цара і баяр. Вярнідуб расказаў людзям, што гэта ён перамог цара і вызваліў іх ад тыраніі.
Народ узрадаваўся і пачаў святкаваць сваю свабоду. Яны абвясцілі Вярнідуба героем і наладзілі вялікі баль. На свята запрасілі Параску, мышку, кабылку, пчолку і мядзведзіцу – усіх, хто дапамагаў Вярнідубу ў яго падарожжы. Так скончылася гісторыя пра каваля Вярнідуба, які прынёс волю свайму народу.
Спі, разбойнік
Неспакойны,
На зямлі сырой!
На касцях тваіх
Шлях вольны
Пракладу я свой.
Гэтым шляхам
Пойдуць людзі
У шырокі свет,
Сонца й месяц
Слаць ім будуць
Ласку і прывет.