Колас расказвае пра сябе (Лужанін)
Вельмі кароткае ўтрыманне
Мінск, Беларусь, 1940–50-я гады. Пад старым вязам на сваёй сядзібе Якуб Колас разважаў пра жыццё і творчасць, узгадваў мінулае і дзяліўся думкамі з сябрам Максімам Лужаніным.
Пісьменнік часта прыгадваў сваё маленства ў леснічоўцы, бацьку і матулю, братоў і сясцёр, школу і прыроду роднага краю. Дзядзька Антось быў яго першым сябрам і настаўнікам, навучыў грамаце, гумару і пантэістычнай любові да зямлі.
Працуючы настаўнікам, Колас прайшоў праз турму за ўдзел у беларускім нацыянальным руху, але не адступіўся. Вядомыя творы «Новая зямля», «Сымон-музыка», «На ростанях» адлюстроўвалі жыццёвы і духоўны пошук пісьменніка.
Лужанін чуў ад Коласа цікавыя гісторыі пра сяброўства з Янкам Купалам, размовы з Твардоўскім, сямейныя бяседы і грыбныя паходы, пясчаныя дарогі на Палессі і вясковыя кірмашы дзяцінства.
У апошнія гады Колас перажываў цяжкасці са здароўем. Ён многа разважаў пра жыццё, творчасць, адказнасць пісьменніка перад людзьмі і будучыняй краіны. Пісьменнік хацеў, каб маладыя карысталіся мудрасцю папярэднікаў і працягвалі важныя справы:
Жывіце даўжэй, хлопцы! Дагледзьце на свае вочы ўсё, чаго не давялося мне, і заўсёды помніце: хай кожны дзень ваш сябруе ці з пачаткам, ці з заканчэннем якой-небудзь справы.
Якуб Колас памёр, пакінуўшы шмат незавершаных запісаў і думак аб жыцці і творчасці. Яго ўспаміны захоўваюцца ў розных творах і ўдзячнасці людзей, якія яго ведалі і шануюць дасюль.
Падрабязны пераказ
Падзел на раздзелы з'яўляецца рэдактарскім.
Уводзіны і пачатак шляху
Кніга пачынаецца з запрашэння прагуляцца па вуліцы беларускай сталіцы ў напрамку ўзыходзячага сонца, да месца, дзе за агароджай і акадэмічнымі будынкамі знаходзіцца невялікі хваёвы гай. Аўтар прапануе чытачу зайсці ў сад з дубамі, кедрамі і арэшнікам, дзе стаіць двухпавярховы дом. У гэтым доме жыў Якуб Колас, які доўгі час жыў у цеснай драўлянай хаце, якую называлі «рыбаковай» паводле назвы яго твора.
Аўтар кнігі, Максім Лужанін, распавядае пра сваё жаданне напісаць аповесць пра Якуба Коласа, але не пра яго як пра мудрага чалавека ці таварыша, а пра тое, як ён стаў паэтам. Яго цікавіў шлях ад нараджэння да станаўлення творчай асобай.
Жыў сабе сялянскі хлапчук, пасвіў кароў на палянах у хвойніку, бегаў з белай торбачкай за плячыма ў школу па беразе Нёмана — і раптам гэты басаногі Костусь адчуў сябе паэтам і назваўся Якубам.
Дзяцінства і сямейныя ўспаміны
Якуб Колас нарадзіўся ў сям'і лесніка. Яго бацька, Міхаіл Казіміравіч, працаваў леснікам у князя Радзівіла, але яму гэта не падабалася, бо хацелася працаваць на зямлі. Ён быў дужы, шырокі ў плячах чалавек з чорнымі кучаравымі валасамі, няўрымслівы і ўвесь час клапаціўся пра што-небудзь.
Маці Коласа, Ганна Юраўна з роду Лёсікаў, была клапатлівай і працавітай жанчынай. Колас успамінаў, што яго заўсёды вабілі і палохалі яе вочы, якія глядзелі наскрозь. Ён любіў яе голас, асабліва калі яна спявала сумныя песні. У сям'і было восем дзяцей, і маці заўсёды была занятая працаю па хаце і гаспадарцы.
Вялікі ўплыў на маленькага Коласа аказаў дзядзька Антось, брат бацькі, які жыў з імі і дапамагаў па гаспадарцы. Ён любіў жартаваць і забаўляцца з дзецьмі, расказваў страшныя гісторыі на печы. Дзядзька Антось быў пантэістам, які маліўся ў лесе і ў полі.
Таксама важную ролю ў жыцці Коласа адыграў дзядзька Пятрусь, які прынёс з войска скрынку з ракавінамі і навучыў Коласа чытаць. Колас успамінаў сваю радзіму, Акінчыцы, і прыгожыя назвы мясцін: Негарэлае, Коласава, Стоўбцы, Адцэда, Арцюхі, Шацілаўка, Альбуць, Мікалаўшчына.
Адукацыя і першыя творчыя крокі
Колас успамінаў пра школу ў Мікалаўшчыне і настаўніка Яську Базылёва. Ён расказваў, як навучыўся граматна пісаць, перапісваючы байкі па памяці. Колас любіў чытаць Пушкіна і Крылова, і дзядзька Антось падарыў яму кнігу з байкамі Крылова.
Пасля школы Колас паступіў у Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю. Ён апісваў атмасферу ў семінарыі, дзе зводзілі на нішто асобу, з раніцы да вечара гаварылі пра бога і цара. Яго навучанне штурхалі наперад самалюбства, страх выключэння і абуджэнне замілавання да настаўніцкай прафесіі.
Настаўнік не той, перад кім ты сядзіш на лаўцы або стаіш на каленях. Сапраўдны настаўнік уваходзіць у душу і ўжо не расстаецца з табою. Не ведаеш, што рабіць, — папытай, а не спытаеш — ён усё роўна параіць, моўчкі.
У семінарыі Колас пачаў пісаць вершы. Ён успамінаў, як перад Вялікаднем напісаў свой першы верш пад уплывам песні жаўранка. Колас таксама распавядаў пра свае спробы пісаць па-руску і па-беларуску, пра семінарыста Зяневіча, свайго першага крытыка, і пра тое, як ён падмануў бацьку, прачытаўшы яму свой верш за чужы.
Пасля заканчэння семінарыі Колас стаў настаўнікам. Ён успамінаў сваё першае настаўніцкае месца і тое, як страціў сшытак з семінарскімі творамі. Смак да крамольнай літаратуры Колас пачуў яшчэ ў Люсіне. Разам з земляком-яўрэем яны рыхтавалі пракламацыі і разносілі іх па вёсках.
Творчы працэс і паэтычнае майстэрства
Колас распавядаў пра свой творчы працэс, пра тое, як ён працаваў над вершамі і паэмамі. Ён не ўхваляў «запойнае» пісанне, лічачы, што трэба развейвацца і даваць галаве адпачыць. Нават самыя неадкладныя справы не маглі перарваць працу Коласа. Горш, калі апаноўвала стомленасць.
У час творчых «прастояў» Колас усюды насіў з сабой партфель з паперай і пачаткам новага раздзела, каб не знікала надзея на вяртанне да працы. Кожны раз, калі хтосьці прыходзіў, Колас ветліва пытаўся пра здароўе і навіны. Па гэтым можна было адгадаць, творчы ў яго дзень ці прастойны.
У творчыя дні Колас хутка вёў наведвальніка ў пакой, паказваў лісты і рукапісы, раіўся аб іх лёсе. Потым чытаў свежыя старонкі, сочачы за рэакцыяй слухача. Калі ўвага развейвалася, Колас спыняўся і пытаўся, ці кепска напісана. Ён чакаў водгуку і крыўдзіўся, калі казалі проста «добра».
А ведаеш, што ў мяне самае асноўнае ў творчасці? Гэта прага да вады, проста малітва аб дажджы. Я ўсё жыццё клічу ўраджай на наша поле.
Праўда, ён мала палепшаў. Але не таму, што я кепска прасіў.
Колас любіў прыроду і часта звяртаўся да яе ў сваёй творчасці. Ён эксперыментаваў са старадаўнім спосабам сяўбы жыта, пра які даведаўся з хронікі Гваніньі. Ён пасеяў сумесь ячменю і жыта, што прынесла нечаканыя вынікі і было апісана ў артыкуле «Справа, якая заслугоўвае ўвагі».
Буйныя літаратурныя творы і іх гісторыя
Колас падрабязна распавядаў пра гісторыю стварэння сваіх буйных твораў. Паэма «Сымон-музыка» пісалася з вялікімі перапынкамі і шмат разоў перараблялася. Запісы пачаліся яшчэ ў турме, але наглядчык схапіў рукапіс, і даводзілася пачынаць спачатку.
Калі замкнулася астрожная брама, я сказаў сам сабе: трымайся, Костусь, ты трапіў у новае кола. І ўсё перажытае ўявілася чаргаваннем колаў: час, што звязаны з жыццём у аколіцах Мікалаўшчыны...
Колас хацеў расказаць пра чалавека, які мае нешта за душой, але не можа выплыць наверх. Турма ўяўлялася яму новым колам, а ўсё жыццё – чаргаваннем колаў: Мікалаўшчына, семінарыя, настаўніцтва, бадзянне ў пошуках заробку і турма. Усяго пяць колаў, як у «Бажэственнай камедыі».
Паэма «На шляхах волі» пісалася больш за чатыры дзесяцігоддзі. Колас, звычайна акуратны ў завяршэнні работ, задавольваўся публікацыяй паэмы па частках. Пасля вайны Колас вярнуўся да паэмы, але не захавалася ні чарнавікоў, ні машынапісу. Усё збіралі па крупінках у бібліятэках і з прыватных рук.
Трылогія «На ростанях» таксама займала значнае месца ў творчасці Коласа. Ён старанна працаваў над кожным раздзелам, сочачы за выразнасцю малюнка і энергічнасцю сказа. Колас радаваўся, калі знаходзіў памылкі і недагляды. Перад выданнем сямітомніка Колас прасіў рэдактараў падраўняць мову пачатковых твораў да сучаснага ўзроўню.
«Казкі жыцця» былі для Коласа асаблівай кнігай, якую ён пастаянна дапрацоўваў і не мог паставіць у ёй кропку. Алегарычныя навелы пісаліся на працягу ўсяго жыцця Коласа, нават калі ўжо не было патрэбы ў іншасказаннях. У гэтых казках Колас паказваў, як чалавека не пускаюць у чалавечы свет, як яго змушаюць забыць свае карані.
Сувязі з пісьменнікамі і сучаснікамі
Асаблівае месца ў жыцці Коласа займала сяброўства з Янкам Купалам. Колас распавядаў пра сваё знаёмства з Купалам, пра тое, як яны саромеліся адзін аднаго і як паступова разгаварыліся. Ён успамінаў, як Купала прыйшоў да яго ў Смольню, і як яны разам спявалі народныя песні.
Мы з Янкам думалі з першых сваіх крокаў пра адно: каб як мацней народ на ногі стаў. Пра гэта і гаварылі, і пісалі ж, вядома. Але падыходзілі да пісання кожны з іншага боку: што каму больш на вока ўпадала.
Колас таксама ўспамінаў сустрэчы з рускім паэтам Аляксандрам Твардоўскім. На пісьменніцкім з'ездзе Твардоўскі выступіў з прамовай пра беларускую літаратуру, ацэньваючы творы з пункту гледжання іх значнасці для народа. Пасля з'езда Колас запрасіў Твардоўскага да сябе. Яны абмяркоўвалі, як зрабіць кнігу лепшай і як падтрымаць маладых паэтаў.
Колас крытыкаваў сучасную яму літаратуру, асабліва апавяданні пра партызан, дзе ўсё выглядала непраўдзіва і схематычна. Ён парадзіраваў акамянелыя звароты і клішэ, якія часта сустракаліся ў такіх творах. Колас крытыкаваў кар'ерызм у літаратуры і казаў, што спробы пакрыць унутранае надворным — справа марная.
Не сатвары сабе куміра. Хоць гэта і бог з Маісеем прыдумалі, а сказана ўдала. А мы стварылі. І духу ягонага яшчэ выдыхаць не можам. Самі пнёмся ў большыя і меншыя кумірчыкі.
Ваенны час і клопаты штодзённасці
Падчас вайны Колас з сям'ёй знаходзіўся ў эвакуацыі ў Ташкенце. Там ён працягваў пісаць, нягледзячы на стомленасць і хваробы. Ён пісаў кожны дзень, ствараючы вершы і артыкулы. У «Кнізе ташкенцкага быцця» і «Гаворыць Клязьма» апісваецца, як Колас настойліва працаваў, знаходзіў час для творчасці, нягледзячы на абавязкі і клопаты.
Колас слухаў навіны з фронту, наведваў рэдакцыі, сустракаўся з сябрамі, займаўся гаспадарчымі справамі. Вечарамі ён перапісваў свае творы і рабіў запісы ў дзённіку. Яго хвалявалі падзеі на фронце і лёс яго сям'і. Колас успамінаў, як пісалася «Адплата», як ён чакаў кожнай перадачы з фронту.
Пасля вяртання з эвакуацыі Колас жыў з жонкай Марыяй Дзмітраўнай і сынамі ў Мінску. Ён клапаціўся пра сваю сядзібу, садзіў дрэвы і кветкі, займаўся агародам. Колас любіў прыроду і ўсіх жывых стварэнняў. У яго былі карова, парсюк, хатняе птаства, дрозд і сабакі.
Чалавек народжаны для таго, каб перамагаць. Цяжкасці, няўдачы, прыроду. А найбольш самога сябе. Многа нязведаных закавулкаў яшчэ ў чалавечай душы. Вылезе часамі адтуль страшыдла.
Апошнія гады жыцця
У апошнія гады жыцця Колас пакутаваў ад болю ў руках, які не праходзіў, нягледзячы на лячэнне ў стацыянары і кансультацыі маскоўскіх дактароў. Ён вырашыў лячыцца сам і ўспомніў пра гаючую гразь у Мікалаеўшчыне. Напярэдадні 1 Мая Колас з сынам і аўтарам паехалі ў Мікалаеўшчыну па гразь.
У Мікалаеўшчыне Колас паказваў месцы, звязаныя з яго дзяцінствам: хату, дзе ён упершыню ўсміхнуўся маці, камору, дом ляснічага. Ён дапамагаў арыентавацца ў мясцовасці, называў дарогі і вёскі: Ласток, Альбуць, Прыстанька. Гэтыя назвы аджывалі ў яго вуснах, раскрываючы свой першародны сэнс.
Колас часта ездзіў у ЦК і раіўся з Патолічавым. Яго турбавалі пытанні мовы, культуры, хуліганства і могілак. Ён рыхтаваў лісты ў Маскву і ЦК аб гэтых праблемах. У лістападзе 1956 года Якуб Колас памёр, пакінуўшы пасля сябе багатую літаратурную спадчыну і шмат незавершаных планаў.
Чалавекам. А далей лічы сам: сябрам — па духу, братам — па ўчынках і духу, бацькам — па духу, учынках, па клопаце. От бы ўсюды наўкол бачыць шчаслівыя твары... Ды ўмець расхмарваць чалавечыя вочы!
Дадаткі і нязбыўшыяся планы
Пасля выхаду аповесці аўтар атрымаў лісты ад чытачоў з пажаданнямі і ўражаннямі ад сустрэч з Якубам Коласам. Гэтыя прыгадкі, як свае, так і чужыя, пастаянна прыбывалі. Аўтар прызнаецца, што доўгі час не мог пачаць працу над новымі раздзеламі, бо яму было цяжка перажываць расстанне з Коласам.
Толькі ў юбілейны год, прысвечаны Якубу Коласу, аўтару ўдалося занатаваць частку таго, што захавалася ў накідах і нататках. Гэтыя ўспаміны не знікалі з памяці. Такім чынам, у кнізе з'явіліся новыя старонкі. Аўтар не выключае, што з часам знойдуцца і іншыя матэрыялы, вартыя публікацыі.
Чытай «Новую зямлю», — сказаў ён. — Я там нічога не зманіў. Уся наша сям'я — пад сваімі імёнамі. А захочаш ведаць, як я настаўнічаў, трапіў у турму, прыгледзься добра да Лабановіча.