Модны шляхцюк (Каганец)
Кароткае ўтрыманне
Беларускі засценак, верагодна канец ХІХ стагоддзя. У доме гаспадара Яна адбываліся сваты. Спачатку Пранцішак, модны шляхцюк з горада, паслаў свата да Ганны, дачкі гаспадара. Пасля ён сам прыйшоў, але, паводзячы сябе без павагі і не па звычаях, выклікаў гнеў гаспадара і дзяўчыны.
Пранцішак паспрабаваў весці размову чужымі мовамі, абураючы Ганну. Дзяўчына рашуча адмовіла яму.
Пасля гэтага да Ганны са сватамі з павагай па звычаі прыехаў Ігнась, якога яна любіла. Бацька падтрымаў яе выбар і пагадзіўся прыняць Ігнася ў сям'ю. Радасная моладзь пачала святкаваць заручыны з танцамі і песнямі. Раптам з'явіўся абураны Пранцішак, які пачаў патрабаваць грошы за пашкоджаную сабакамі вопратку.
Ян: Паліцыя тут нічога не паможа, а на такога злодзея, як ты, суду ні божага, ні людскога няма. А ну, хлопцы, раздзеньце яго, гэтага панічка. Хлопцы абступаюць і прытрымліваюць Пранцішка.
Ян, раззлаваўшыся з нахабства Пранцішка, загадаў хлопцам раздзерці панічовае адзенне. Мясцовая моладзь выкпіла модніка, і той са сцэну ўцёк з ганьбай.
Падрабязны пераказ па з'явах
Апісанні з'яў з'яўляюцца рэдактарскімі.
З'ява 1. Размова сватоў пра сучасны і традыцыйны шлюб
У хаце Яна сядзелі за сталом гаспадар і Якуб. Яны выпівалі, закусвалі і вялі гутарку. Якуб прыйшоў да Яна з важнай справай, але яму было няёмка пачаць размову, бо ён прыйшоў без гарэлкі, што не адпавядала традыцыям сватаўства.
Якуб: Сам не ведаю што рабіць: але мой кавалер так захацеў. Ян: Кепска, кепска. Якуб: Кажа, што мода цяпер такая, што па-нашаму не сватаюцца. А ён жа ў гэтым дзеле маракуе, бо хлапец вучоны...
З'ява 2. Знаёмства Ганны са сватам Пранцішка
Ян паклікаў сваю дачку Ганну, каб пазнаёміць яе са сватам. Дзяўчына ўбегла босая, з дзеркачом у руках, і, убачыўшы чужога, засаромелася. Якуб пачаў расхвальваць Пранцішка, кажучы, што ён вучоны і далікатны, умее гаварыць па-польску і па-расейску.
Ганна не выказала асаблівай цікавасці да жаніха, сказаўшы, што ёй добра і ў бацькі. Якуб, зразумеўшы, што з дзяўчынай да ладу не дойдзе, бо яна саромеецца, развітаўся і пайшоў, сказаўшы, што Пранцішак сам прыйдзе па адказ.
З'ява 3. Ганна адмаўляецца ад жаніха-модніка
Калі Якуб пайшоў, Ян спытаў у дачкі, ці пайшла б яна за Пранцішка. Ганна рашуча адмовілася, сказаўшы, што ёй добра з бацькам. Ян нагадаў ёй, што ён ужо стары і не заўсёды зможа абараніць яе, але дзяўчына была непахісная.
Ганна: Не пайду за Пранцішка, бо тут яго ўсе знаюць, як аблупленага ката. Усе з яго толькі кпяць і смяюцца. Ніхто аб ім добрага слова не скажа. Ходзіць па-моднаму, увесь у чорным, сурдут доўгі, ззаду разрэзаны...
Ганна расказала бацьку, што Пранцішак сароміцца роднай мовы і не ведае нават самых простых рэчаў у гаспадарцы. Яна таксама прызналася, што не хоча пакідаць родны дом і магілку маці. Ян супакоіў дачку, сказаўшы, што не будзе яе прымушаць.
З'ява 4. Няўдалае сватаўство Пранцішка
Ян прылёг адпачыць за сталом, а ў хату ўскочыў Пранцішак, уцякаючы ад сабак. Ён быў апрануты ў чорны сурдуцік, чорныя нагавіцы, белыя рукавічкі і каўнерык. Не заўважыўшы гаспадара, Пранцішак пачаў разважаць уголас, што не хацеў бы жыць у засценку, а забраў бы Ганну ў горад, каб толькі атрымаць пасаг.
Калі Ганна вярнулася ў хату, Пранцішак пачаў з ёй размаўляць, ужываючы польскія словы і выхваляючыся сваёй адукацыяй. Ён спрабаваў схапіць дзяўчыну, але ў гэты момант з-за стала ўстаў Ян. Пранцішак спалохаўся і пачаў хлусіць, што дзяўчына хацела яго забіць. Ян выгнаў яго з хаты.
З'ява 5. Прыезд новых сватоў
Пасля сыходу Пранцішка Ганна пачула званок і, зірнуўшы ў акно, радасна паведаміла бацьку, што едуць сваты. Яна пазнала Ігнася, які прыехаў са сватам. Ян папрасіў дачку прыгарніцца, а сам застаўся чакаць гасцей.
З'ява 6. Традыцыйнае сватаўство Андрэя за Ігнася
У хату ўвайшоў Андрэй, сват Ігнася і кум Яна. Ён паставіў на стол пляшку і пачаў размову пра сватаўство, выкарыстоўваючы традыцыйныя выразы пра тавар і купцоў. Ян сказаў, што не будзе пярэчыць, калі дачка згодна, і пайшоў клікаць Ганну.
З'ява 7. Сватаўство і вяселле Ігнася з Ганнай
Ян вярнуўся з дачкой і Ігнасем. Ганна пацалавала Андрэя ў руку, а Ігнась пацалаваў руку Яну, называючы яго "панам бацькам". Усе селі за стол, і Ян сказаў, што не трэба таргавацца, бо дзеці ўжо згаварыліся, а ўсё, што ў яго ёсць, будзе іхнім.
Ян паслаў Юрку па музыкаў, а Ганну папрасіў прынесці з клеці баклажку. Неўзабаве ў хаце загучала музыка, і маладыя пачалі танцаваць, а госці спяваць прыпеўкі.
З'ява 8. Перапынак у святкаванні: вяртанне Пранцішка
Раптам Ганна пачула, як сабакі зноў некага бяруць. Ігнась выйшаў паглядзець і вярнуўся з навіной, што нехта бяжыць да іх. Ганна пазнала ў ім Пранцішка. Музыка спынілася, і ўсе насцярожыліся. Ян сказаў, што прыйдзецца выкінуць нахабніка за дзверы.
З'ява 9. Пакаранне і прыніжэнне Пранцішка
У хату ўскочыў Пранцішак, бледны, у абарванай адзежы і памятым капелюшы. Ён абвінаваціў гаспадароў, што яны нацкавалі на яго сабак, і запатрабаваў кампенсацыю за сапсаваную адзежу: 20 рублёў за сурдут, 6 за порткі і 2 за капялюш.
Ян адмовіўся плаціць, але Ігнась, узяўшы капялюш, прабіў у ім дзірку, сказаўшы, што робіць "беларускую шапку". Ян вырашыў пакараць Пранцішка за шальмоўства і загадаў хлопцам раздзець яго. Калі з Пранцішка знялі сурдут, аказалася, што пад ім няма кашулі, толькі маніжка на голым целе.
Андрэй: Глядзіце! Гэта іх такая гарадская мода, што без кашулі ходзяць. Ігнась: Ну, а цяпер давай, братка, і нагавіцы. Пранцішак: Ой-ой-ой-ой! Людцы добрыя, ратуйце! Заб'юць!
Хлопцы пачалі здымаць з Пранцішка і нагавіцы, нягледзячы на яго крыкі і малітвы. На гэтым п'еса заканчваецца.