Раданіца (Кудравец)
Кароткі змест
Вёска Буднеў, Беларусь, прыблізна 1960-я гады. У родную вёску на радавіцу прыехаў з Мінска Іван Купцоў.
Яго маці, Лёкса Купцова, адна выгадавала пяцярых дзяцей пасля трагічнай смерці мужа, Лявона, якога некалі забіла бярвеннем на лесапілцы. Яна працавіта жыла, увесь час клапацілася пра дзяцей, але марыла пра дапамогу старэйшага сына. Зараз, калі ён прыехаў, яе душыла няўпэўненасць — у вёсцы пагаворвалі, што Іван ажаніцца з Верай, мясцовай жанчынай, якая нядаўна вярнулася ў Буднеў пасля няўдалага замужжа і разводу. Лёкса цяжка перажывала гэтую навіну.
Іван прагульваўся па Будневе, сустракаў аднавяскоўцаў, наведваў бацькаву магілу, жывучы ўспамінамі дзяцінства і маладосці. Пасля вечарыны ў клубе ён сустрэў Веру. Паміж імі адбыўся няпросты, доўгачаканы раман.
У размовах з маці ён стаў перад цяжкім выбарам, бо яна не ўхваляла гэтага спаткання. Іван адчуў сябе вінаватым, разумеючы, як цяжка маці перажыць ізноў яго ад'езд і магчымае збліжэнне з Верай.
Сёння я ўпершыню неяк зусім проста адчуў радасць ад таго, што жыву на свеце. Не ў сэнсе: «жую — значыць жыву», а ў больш высокім: «жыву — значыць дзейнічаю, памыляюся, спатыкаюся, люблю, ненавіджу».
Раніцай Іван зразумела для сябе ўсведаміў, што між ім і Верай сапраўднае пачуццё. Прамаўляючыся з маці, якая ўсмахныла і плакала, ён запэўніў яе, што яна заўсёды застанецца самым важным чалавекам у яго жыцці.
Развітваючыся, маці дала Івану параду заўсёды прыязджаць на Раданіцу, бо гэта памяць пра іх продкаў і яго бацьку, якая дапамагае заставацца чалавекам.
Падрабязны пераказ па раздзелах
Назвы раздзелаў з'яўляюцца рэдактарскімі.
Раздзел 1. Вяртанне ў Буднеў
Іван Купцоў вяртаўся ў родную вёску Буднеў на Раданіцу. На станцыі ён нікога са знаёмых не сустрэў, таму адправіўся пешшу па знаёмай дарозе праз лес. Гэты дзесяцікіламетровы шлях заўсёды меў для яго асаблівае значэнне.
Іван любіў гэтую некароткую — што ні кажы, а ўсё ж дзесяць кіламетраў — дарогу дамоў. Яна мела над ім нейкую магічную ўладу, якой ён ахвотна падначальваўся, нават не адчуваючы гэтага.
Па дарозе Іван сустрэў трох хлопцаў, якія таксама ішлі ў Буднеў. Сярод іх былі Ігар, унук Данілы, і Лёня Патапаў. Яны разам працягнулі шлях, размаўляючы пра вясковыя навіны. Хлопцы згадалі, што Вера Зайцава таксама прыехала і накіравалася ў Доўгі Лог.
Падыходзячы да вёскі, Іван успомніў свайго бацьку, які загінуў на лесапілцы дваццаць гадоў таму. Гэтыя ўспаміны заўсёды ўзнікалі, калі ён вяртаўся ў родныя мясціны.
Раздзел 2. Успамін пра смерць бацькі
У памяці Івана захаваўся апошні дзень жыцця бацькі. Лявон Купцоў прачнуўся рана, выйшаў у сад, дзе заўважыў незвычайна яркае чырвонае сонца ў развілцы яблыні. Ён агледзеў свой малады сад, які пасадзіў перад самай вайной і які цяпер упершыню багата зацвіў.
Напярэдадні Лявон разам з аднавяскоўцамі садзіў бульбу. Пасля працы ён пайшоў з сынам на сажалку лавіць рыбу. Раніцай жа ён адправіўся на лесапілку, дзе працаваў загадчыкам. Там адбылося няшчасце: брусок, які пілавалі, трапіў у пілу і з вялікай сілай ударыў Лявона ў грудзі.
У апошнія імгненні жыцця Лявон шкадаваў, што не паспеў зрабіць для сына лук, які абяцаў яму выразаць. Гэта была апошняя думка, якая прамільгнула ў яго свядомасці перад смерцю.
Іван, які тады быў яшчэ малы, даведаўся пра смерць бацькі ад цёткі Вольгі. Ён пабег на лесапілку, дзе ўбачыў маці і сястру, якія плакалі над нерухомым целам бацькі. Гэта быў страшны ўдар для ўсёй сям'і.
Раздзел 3. Дзіцячыя ўспаміны
Іван успамінаў, як у дзяцінстве ўяўляў сабе Раданіцу. Яму здавалася, што могілкі — гэта вялізны дом з калонамі, дзе ў падполлі ляжыць яго памерлы брат Шура, якога ён ніколі не бачыў. Хлопчык уяўляў, што бацькі прыносяць Шуру гасцінцы, а той сядзіць і есць іх, але не можа пайсці з імі дадому.
Зімовымі вечарамі Іван часта хадзіў у хату да Пётры, дзе збіраліся вясковыя хлопцы і дзяўчаты. Пётра быў удаўцом і жыў з дзвюма дочкамі — Клаўдзяй і Верай. Вера была малодшай, вельмі сур'ёзнай дзяўчынкай, якая заўсёды здавалася не па гадах разважлівай.
Аднойчы Іван пасварыўся з Міцем, якога называлі Чатырысорак. Падвыпіўшы, Міця пачаў прымушаць Івана піць гарэлку, а калі той адмовіўся, абразіў яго. У выніку Іван выліў гарэлку Міцю ў твар, а той ударыў хлопца ў зубы. Іван адказаў ударам шклянкі, пакінуўшы на пераноссі Міці шрам.
Пазней Іван пазнаёміўся з настаўнікам Іванам Амяльянавічам, які выкладаў фізіку. Разам яны рамантавалі школьную радыёлу. Гэтае знаёмства адкрыла Івану новы свет — свет кніг, музыкі і ведаў.
Раздзел 4. Раданіца
На Раданіцу да абеду пашуць, па абедзе плачуць, а ўвечары скачуць.
Раніцай Іван дапамагаў маці Лёксе выкідваць гной на соткі. Яны працавалі моўчкі, кожны думаючы пра сваё. Іван успамінаў дзіўны сон пра блакітных коней, які прысніўся яму ноччу. Ён адчуваў, што гэты сон нейкім чынам звязаны з Верай.
Пасля працы Іван з маці сабраліся на могілкі. Лёкса ўклала ў кош ежу, гарэлку і яйкі, пафарбаваныя ў цыбульным шалупінні. Па дарозе яны сустрэлі Вавілу Пухціка, які таксама збіраўся наведаць магілы сваіх родных.
На могілках Іван убачыў бацькаву магілу з шэрым каменем, на якім былі высечаны словы, складзеныя маці. Тут жа былі магілы дзеда і малога Шуры. Неўзабаве падышлі іншыя родзічы: дзядзька Мікіта, цётка Грыпіна з мужам Лёхам і стрыечная сястра Надзя.
Усе разаслалі абрусы на магілах, выставілі ежу і пачалі памінаць памерлых. Іван заўважыў, што на могілках людзі быццам забываліся, дзе яны, і гаварылі пра звычайныя жыццёвыя справы.
Людзі сядзелі ўкруг магіл, гаманілі — пра тое, што было ў іх жыцці сёння ці будзе заўтра. Людзі быццам забыліся, дзе яны. Быццам яны былі не на могілках, а дома...
Падчас гэтых размоў Іван разважаў пра бацьку, пра яго жыццё і смерць. Ён разумеў, што бацька хацеў пакінуць след у памяці людзей.
Бацька хацеў абхітрыць людзей — тых, што будуць жыць пасля яго. Яму хацелася жыць і тады, калі ўсе будуць ведаць, што яго няма. Ён быў жадны на жыццё.
Раздзел 5. Цяжкі шлях маці
Лёкса, ідучы з могілак, успамінала сваё нялёгкае жыццё пасля смерці мужа. Яна засталася адна з пяцярымі дзецьмі, і ёй даводзілася цяжка працаваць, каб пракарміць сям'ю.
Памяць — гэта непадкупны і непадуладны суддзя, і ён час ад часу напамінае людзям пра тое, пра што не трэба забываць... Памяць жыве па сваіх законах, незразумелых і жорсткіх.
Асабліва яскрава ўспамінаўся ёй выпадак, калі яна ледзь не загінула ў лесе. Гэта здарылася на другі год пасля смерці Лявона. Карова Маліна захварэла і памерла, і Лёкса хадзіла да сваёй сястры Ядзі, каб параіцца, што рабіць. Вяртаючыся дадому позна ўвечары, яна заблудзілася ў лесе.
Ноч была халодная, снежная. Лёкса ішла, думаючы пра дзяцей, якія чакалі яе дома. Яна злавалася на Лявона, які пакінуў яе адну з дзецьмі, але разумела, што ён не вінаваты ў сваёй смерці. Стомленая і змерзлая, яна прысела адпачыць пад елкай і ледзь не заснула, што магло скончыцца трагічна.
Раптам ёй пачуўся плач дзяцей, і гэта прымусіла яе ўстаць і працягнуць шлях. Нарэшце яна выйшла да нейкай вёскі і з радасцю зразумела, што гэта Буднеў. Калі яна дабралася дадому, дзеці яшчэ не спалі, чакаючы яе. У хаце было холадна, і Лёкса загадала распаліць печ.
Гэтыя цяжкія ўспаміны не пакідалі Лёксу і цяпер, праз столькі гадоў. Яна была ўдзячная лёсу, што выжыла тады і змагла выгадаваць дзяцей. Глядзячы на Івана, яна адчувала гонар за яго — адукаванага, паспяховага, але ў той жа час хвалявалася за яго асабістае жыццё.
Іван заўважыў, што маці глыбока задумалася, і ўзяў яе за руку, каб падтрымаць. Ён разумеў, праз што ёй давялося прайсці, і адчуваў глыбокую ўдзячнасць за яе самаахвярнасць.
Раздзел 6. Іван і Вера
На могілках Іван убачыў Веру каля магілы яе бацькі. Яна моцна змянілася за гады, што яны не бачыліся, але ён адразу пазнаў яе. Яны перакінуліся некалькімі словамі, і Іван запрасіў яе на вечар у клуб.
Іван успомніў, як у юнацтве быў закаханы ў Веру. Калі ён ішоў у армію, яна плакала, гледзячы яму ўслед. Але ён тады не разумеў глыбіні яе пачуццяў і не напісаў ёй ніводнага ліста. Пасля арміі ён даведаўся, што Вера з'ехала на Поўнач, дзе выйшла замуж за афіцэра.
Цяпер, сустрэўшы яе зноў, Іван адчуў, што даўнія пачуцці не знікалі, а толькі прыціхлі на час. Ён разумеў, што Вера развялася з мужам і вярнулася ў родныя мясціны, магчыма, шукаючы новага жыцця.
Іван думаў пра тое, што ўсе гэтыя гады ён падсвядома чакаў сустрэчы з ёй, хоць і не прызнаваўся сабе ў гэтым. Ён адчуваў, што гэта сустрэча можа змяніць яго жыццё.
«Ну вось, бацька, я зноў прыйшоў да цябе. Я не магу не прыходзіць, бо ты — гэта я, а я — гэта ты. Ты жывеш ва мне, быццам ніколі і не паміраў, і мне лягчэй з табой».
Раздзел 7. Вечар у вясковым клубе
Увечары Іван прыйшоў у вясковы клуб. Там ён сустрэў свайго школьнага сябра Васіля, які цяпер працаваў баяністам. Васіль іграў на баяне, а ў клубе паступова збіраліся людзі. Сярод іх была і Нона, дачка Вавілы.
Нона адразу падышла да Івана і запрасіла яго на танец. Яна была прыгожай, жыццярадаснай дзяўчынай, і Іван разумеў, што Вавіла не выпадкова пасылае яе да яго — стары хоча выдаць дачку за паспяховага гарадскога хлопца.
Неўзабаве ў клуб прыйшла і Вера. Яна была апранута проста, але з густам. Іван адразу падышоў да яе, і яны пачалі танцаваць вальс. Нона з рэўнасцю назірала за імі, а Вавіла, які таксама быў у клубе, незадаволена касіўся ў іх бок.
Пасля танцаў Іван і Вера выйшлі з клуба. На вуліцы яны сустрэлі Федзю Мікулічышына, які быў моцна п'яны і спрабаваў адгаварыць Івана ад стасункаў з Верай, намякаючы, што лепш звярнуць увагу на Нону, бо яе бацька багаты.
Раздзел 8. Начныя размовы
Іван і Вера прыйшлі ў яе хату. Спачатку яны адчувалі няёмкасць, але паступова разгаварыліся. Вера расказала Івану пра сваё жыццё пасля таго, як ён пайшоў у армію. Яна прызналася, што вельмі перажывала, калі ён не пісаў ёй, і нават плакала па начах.
Пасля школы Вера паехала на Поўнач, дзе працавала бухгалтарам. Там яна пазнаёмілася з афіцэрам Толем і выйшла за яго замуж. Але шлюб аказаўся няўдалым — яны былі зусім рознымі людзьмі, і Вера не адчувала да мужа сапраўднага кахання. Урэшце яны разышліся, і Вера вярнулася ў Беларусь.
Слухаючы Веру, Іван разумеў, што ўсе гэтыя гады ён падсвядома чакаў яе. Ён таксама расказаў ёй пра сваё жыццё — пра вучобу, працу, пра тое, як не склалася яго асабістае жыццё.
Ён чакаў, што яно прыйдзе. Чакаў многа год, кожны дзень... Спачатку гэта было проста чаканне, падсвядомае чаканне нечага харошага... Пасля дваццаці гэта ўжо была туга...
Гэтая ноч стала для іх абаіх адкрыццём — яны зразумелі, што ўсе гэтыя гады былі звязаны нябачнымі ніцямі і што іх сустрэча не выпадковая. Іван адчуваў, што знайшоў тое, чаго яму не хапала ўсе гэтыя гады.
Раздзел 9. Ранішнія развагі
Раніцай Іван прачнуўся позна. Ён адчуваў, што яго чакае няпростая размова з маці. Лёкса ўжо паліла ў печы, і па яе рухах было відаць, што яна незадаволена. Яна ведала, што Іван правёў ноч у Веры, і гэта яе засмучала.
За снеданнем яны маўчалі, але пасля Лёкса не вытрымала і пачала дакараць сына за тое, што ён звязаўся з "развядзёнкай". Яна лічыла, што Іван мог бы знайсці сабе лепшую пару. Іван спрабаваў супакоіць маці, запэўніваючы, што яна для яго заўсёды будзе самым блізкім чалавекам.
Пасля размовы з маці Іван выйшаў на двор і сустрэў Нону. Яна была расчараваная, што ён аддаў перавагу Веры, але стрымлівала свае эмоцыі. Іван шкадаваў дзяўчыну, але разумеў, што не можа падманваць ні яе, ні сябе.
Ідучы па вёсцы, Іван разважаў пра сваё жыццё, пра тое, як яно змянілася за адзін дзень. Ён адчуваў, што знайшоў сваё месца, сваю дарогу, і гэта напаўняла яго радасцю і спакоем.
Гэта была яго зямля, было яго жыццё, гэта быў ён сам... Ён быў тут свой і ведаў, што навечна прывязаны да гэтых людзей, да ўсяго, што хвалюе і непакоіць іх, да гэтых старых могілак...
У небе спявалі жаўранкі, і гэты гук напаўняў душу Івана светлым сумам і радасцю. Ён думаў пра Веру, пра іх будучыню, пра тое, што яны могуць быць шчаслівымі разам. Ён разумеў, што не ўсё будзе проста, але быў гатовы змагацца за сваё шчасце.
Раздзел 10. Развітанне
Надышоў час развітання. Маці правяла Івана за вароты, як заўсёды рабіла, калі ён ад'язджаў. Яна трымала ў руках яго чамадан і не хацела адпускаць, быццам адчувала, што гэтым разам ён з'язджае надоўга.
Нарэшце яна перадала яму чамадан і сказала: "Калі і я памру, дык ты ўсё роўна прыязджай. Хаця б на Раданіцу. Яна заўсёды прыходзіцца на другі аўторак пасля Вялікадня". Іван абняў маці, і яны развіталіся.