Сымон-музыка (Колас)
Кароткае змесціва
Беларуская вёска, канец XIX – пачатак XX стагоддзя. Сымон – музычна адораны хлопец, якому жыццё не дае захапляцца побытам калгаса. Уражлівы, чуллівы і адзінокі, ён не знаходзіў агульнай мовы з бацькамі і сялянамі ды рос сваім асобным унутраным светам. Сымон мог адчуваць прыроду і знаходзіць з ёй унутраную гармонію.
Аднойчы Сымон пакінуў дом і стаў бадзуць па свеце, рэалізуючы музычны талент. На хутарах ён сустрэўся з Ганнай, прыгожай дачкой мясцовага гаспадара. Ганна стала першым каханнем маладога хлопца. Яна была добрая, спагадлівая, з яснымі вачыма, і хутка паміж імі нарадзіліся пачуцці.
Лёс загнаў Сымона ў замак князя, дзе хлопца прынізілі праз ягоную жаданне навучацца нотам. Раззлаваны і ў роспачы, Сымон вырашыў вярнуцца на хутар да Ганны. Але там яго чакала страшная навіна: дзяўчына пасля нападу мясцовага хлапца страціла розум. Тады Сымон заіграў ёй на скрыпцы, паклаўшы ў музыку ўсю сваю пяшчоту і надзею на выздараўленне каханай.
Волі, волі і прастору!
Прэч граніцы!
Жыве ў сэрцы плынь крыніцы,
Дух жывы — агонь дзянніцы.
Гэй, угору!
Волі, волі і прастору!
Музыкай і любоўю Сымон дасягае немагчымага — Ганна выздаравела. Разам яны пакінулі родныя мясціны, каб шукаць шчасця і свабоды, разарваўшы адміністрацыйныя і душэўныя кайданы.
Падрабязны пераказ па частках
Падзел на раздзелы ўнутры частак і ўсе назвы з'яўляюцца рэдактарскімі.
Частка 1. Дзяцінства і адкрыццё таленту
Цяжкае дзяцінства Сымона і першыя сустрэчы з музыкай
У вёсцы нарадзіўся хлопчык, якога назвалі Сымонам. Ён быў не падобны на іншых дзяцей – задуменны, чуллівы, з багатым унутраным светам. Бацькі не разумелі яго, лічылі дзіўным і часта папракалі. Сымон любіў адзіноту, бо тады мог спяваць і складаць казкі. Ён чуў музыку ў прыродзе, размаўляў з рэхам і нават сам з сабой.
Ён і рэха сваё кліча
І размову вядзе з ім…
Меў яшчэ ён такі звычай —
Гаманіць з сабой самім.
На смех хлопца падымаюць:
— Вось дурубала, даўбня!
Сымон пасвіў авечак і часта сустракаўся з дзедам Курылам, вясковым пастухом. Дзед быў адзіным, хто разумеў хлопчыка, не смяяўся з яго і падтрымліваў яго цікавасць да музыкі.
Уплыў звана і развіццё музычнага таленту
Асаблівае ўражанне на Сымона рабіў стары звон, які гучаў з вясковай званіцы. Хлопчык адчуваў у яго гуках нешта блізкае сваёй душы, нейкую таямніцу, якую іншыя не заўважалі. Гэты звон быў адметны сярод іншых, меў асаблівы голас і здольнасць выклікаць глыбокія пачуцці.
Між званамі на званіцы
Быў адзін звон незвычайны,
Меў ён голас разнастайны,
Чараў дзіўныя крыніцы
І размозы нейкай тайны.
Але гэты звон быў надтрэснуты, і яго прыгожы голас заглушалі іншыя званы. Гэта стала для Сымона сімвалам несправядлівасці, калі чыстае і прыгожае заглушаецца грубым і моцным.
І ў няроўным тым змаганні
Надарваўся звон чуллівы.
Змоўклі песень пералівы,
Зноў пануе бразгатанне,
Пустазвонаў клік фальшывы.
Аднойчы, калі Сымон пасвіў авечак, на іх напаў воўк. Некалькі авечак загінула, і бацька, раззлаваны стратай, выгнаў хлопчыка з дому. Перад гэтым дзед Курыла памёр, але паспеў падарыць Сымону скрыпку, якая стала яго адзіным скарбам і сябрам.
Частка 2. Жыццё жабрака-вандроўніка
Сустрэча са старым жабраком і пачатак жабрацкага жыцця
Пасля выгнання з дому Сымон блукаў па лесе, не ведаючы, куды ісці. Там ён сустрэў старога жабрака, які прапанаваў хлопцу далучыцца да яго. Стары заўважыў талент Сымона і зразумеў, што можа выкарыстаць яго для жабрацтва.
Яны хадзілі ад вёскі да вёскі, ад хаты да хаты. Сымон іграў на скрыпцы, а стары жабрак прасіў міласціну. Людзі ахвотна падавалі ім, зачараваныя ігрой хлопчыка. Так яны перажылі зіму, але Сымон не быў шчаслівы ў гэтым жыцці. Ён марыў пра іншую долю, пра свабоду і магчымасць развіваць свой талент.
Я пайду, адзін пайду я.
Вольны вецер хай гадуе
Мае думкі, мае мары,
Мае песні, казкі-чары.
Я пайду, міну лясочкі,
Што чарнеюць, нібы бровы...
Служба ў карчме і ўцёкі Сымона
Аднойчы яны зайшлі ў карчму, дзе Сымон зайграў для наведвальнікаў. Карчмар Шлёма, убачыўшы, як добра іграе хлопец, прапанаваў яму застацца і працаваць у карчме. Сымон пагадзіўся, спадзеючыся на лепшае жыццё.
Аднак жыццё ў карчме аказалася не лепшым за жабрацтва. Шлёма выкарыстоўваў талент Сымона для прыцягнення наведвальнікаў, прымушаў яго выконваць розную працу і нават забраў яго скрыпку, трымаючы яе пад замком, каб хлопец не збег. У карчме Сымон пасябраваў з парабкам Яхімам, які таксама не любіў Шлёму і марыў пра волю.
Сымон усё больш разумеў, што яго выкарыстоўваюць, і вырашыў уцячы. Ён скарыстаўся момантам, калі ўсе былі занятыя пошукамі Яхіма, які ўкраў каня і збег, і здолеў выкрасці сваю скрыпку. Ноччу Сымон пакінуў карчму, вырашыўшы шукаць лепшай долі.
Але ёсць праўда, ёсць яна ў свеце,
Ёсць страшныя рухі
Жывыя!
З кожным днём мацней штось гнала
Хлопца дальш ад гэтых сцен,
I душа яго жадала
Новых з'яў і новых змен.
Частка 3. Сустрэча з Ганнай
Пасля ўцёкаў і знаёмства з Данілам
Пасля ўцёкаў з карчмы Сымон вандраваў па дарогах, іграючы на скрыпцы і зарабляючы сабе на хлеб. Аднойчы ў лесе яго заўважыў князь з паляўнічымі. Уражаны ігрой хлопца, князь прапанаваў яму месца ў сваім замку. Сымон пагадзіўся, спадзеючыся, што там ён зможа развіваць свой талент.
У замку Сымон пазнаёміўся з дзедам Данілам, старым ляснікам, які працаваў там. Даніла быў родам з Палесся, ведаў шмат гісторый і легенд, разумеў прыроду і яе таямніцы. Ён адразу палюбіў Сымона і запрасіў яго жыць у сваёй альтанцы замест пакоя для слуг.
Сустрэча з Ганнай і іх духоўная сувязь
Аднойчы, калі Сымон вандраваў па лесе, ён заснуў пад дрэвам. Прачнуўшыся, ён убачыў дзяўчыну, якая збірала суніцы. Гэта была Ганна, дачка гаспадара хутара, дзе Сымон калісьці начаваў з дзедам-жабраком. Яна пазнала яго і ўзрадавалася сустрэчы.
Яны правялі разам цэлы дзень, размаўляючы і дзелячыся думкамі. Сымон іграў для Ганны на скрыпцы, а яна слухала яго з захапленнем. Паміж імі ўзнікла глыбокая духоўная сувязь. Ганна запрасіла Сымона наведаць іх хутар, але ён мусіў вярнуцца ў замак.
Не, не ведаў ніхто, скуль паўстала яна,
Гэта думка нябёс і зямлі.
Эх, убралі ж яе светлы май і вясна —
З златаблескаў хмурынку сплялі!
Развітваючыся, яны паабяцалі адно аднаму сустрэцца зноў. Гэтая сустрэча глыбока ўразіла Сымона, ён упершыню адчуў сапраўднае каханне і разуменне. Вобраз Ганны застаўся ў яго сэрцы і натхняў яго ў цяжкія хвіліны жыцця ў замку.
Частка 4. Жыццё ў замку
Князь знаходзіць Сымона і пачатак жыцця ў замку
У замку Сымон стаў музыкам пры двары князя. Яму далі новае адзенне, месца для жыцця і ежу. Спачатку ён быў уражаны раскошай і багаццем замка, але хутка зразумеў, што і тут ён не свабодны, а толькі забаўка для паноў.
Сымон мусіў іграць на скрыпцы для гасцей князя, забаўляць іх сваім талентам. Яго музыка выклікала захапленне, але сам ён адчуваў сябе чужым у гэтым асяроддзі. Ён бачыў несправядлівасць і раскошу, якой жылі паны, і гэта выклікала ў яго абурэнне.
Брацце мае, беларусы!
У той кнізе людскіх спраў
Сам лёс, мусіць, для спакусы
Гэты край нам адзначаў.
Тут схадзіліся плямёны
Спрэчкі сілаю канчаць...
Імкненне да ведаў і расчараванне замкавым жыццём
У замку Сымон упершыню ўбачыў ноты і зразумеў, што музыку можна запісваць. Ён вельмі захацеў навучыцца чытаць ноты і пісаць уласныя творы. Сымон звярнуўся да капельмейстра пана Галыгі з просьбай навучыць яго нотнай грамаце.
Аднак пан Галыга адмовіў яму, сказаўшы, што мужыку не патрэбна такая навука. Гэта глыбока абразіла Сымона і ўзмацніла яго жаданне пакінуць замак.
Дзе ж было вучыцца мне?
Абмінула мяне кніга! —
Хлопец кажа ў засмучэнні…
— А што гэта вось, панок?
— Гэта? нотавы станок…
Але, хлопча, без вучэння
Пуста будзе тлумачэнне.
Сымон усё больш адчуваў сябе чужым у замку. Ён бачыў, як паны эксплуатуюць простых людзей, як яны жывуць у раскошы, пакуль іншыя галадаюць. Яго музыка станавілася ўсё больш смелай і выкрывальнай. Аднойчы на банкеце ў князя Сымон сыграў песню, якая выкрывала несправядлівасць і прадказвала канец панскаму панаванню.
Пасля гэтага выпадку Сымон канчаткова вырашыў пакінуць замак. Ён сумаваў па Ганне і марыў пра сустрэчу з ёй. Калі князь загінуў падчас паляўніцтва, у замку пачаліся беспарадкі, і Сымон разам з дзедам Данілам скарысталіся гэтым, каб уцячы.
Частка 5. Свабода і каханне
Адыход з замка і новая сустрэча з Ганнай
Пакінуўшы замак, Сымон вырашыў вярнуцца ў родныя мясціны. Ён развітаўся з дзедам Данілам, які вырашыў вярнуцца на Палессе, і накіраваўся да хутара, дзе жыла Ганна. Па дарозе ён думаў пра яе, успамінаў іх сустрэчу і марыў пра новае спатканне.
Калі Сымон прыйшоў на хутар, ён даведаўся ад маці Ганны, што з дзяўчынай здарылася бяда. Пасля таго, як на яе напаў мясцовы хлопец Дамянік, Ганна захварэла на вар'яцтва. Яна не пазнавала нікога, баялася ўсіх і жыла ў сваім уяўным свеце.
Сымон быў глыбока ўражаны гэтай навіной. Ён папрасіў дазволу ўбачыць Ганну і паспрабаваць дапамагчы ёй. Маці Ганны, якая ўжо страціла надзею на выздараўленне дачкі, пагадзілася.
Калі Сымон убачыў Ганну, ён ледзь пазнаў яе. Яна была звязана, каб не нашкодзіць сабе, яе вочы былі поўныя страху, а твар змяніўся да непазнавальнасці. Але Сымон не страціў надзеі. Ён вырашыў выкарыстаць сваю музыку, каб дапамагчы ёй.
Вылячэнне Ганны і іх супольная будучыня
Ноччу Сымон выйшаў у сад пад акно Ганны і пачаў іграць на скрыпцы. Яго музыка была поўная любові і спачування. Ён іграў усю ноч, укладваючы ў музыку ўсю сваю душу. Паступова Ганна пачала рэагаваць на гукі скрыпкі, яе твар змяніўся, у вачах з'явілася разуменне.
Сымон расказваў Ганне казку пра лілею і жаваранка, якая сімвалізавала іх адносіны. Гэтая казка і музыка дапамаглі дзяўчыне вярнуцца да рэальнасці. Яна заснула спакойным сном, а калі прачнулася, то пазнала Сымона і загаварыла з ім.
Ад роднае зямлі, ад гоману бароў,
Ад казак вечароў,
Ад песень дудароў,
Ад светлых воблікаў закінутых дзяцей,
Ад шолаху начэй,
Ад тысячы ніцей...
Выздараўленне Ганны было цудам для ўсіх. Яе маці не магла паверыць, што музыка здолела зрабіць тое, чаго не змаглі дактары. Сымон і Ганна вырашылі больш не разлучацца. Яны пакінулі хутар і пайшлі разам у свет, каб Сымон мог развіваць свой талент і несці людзям сваю музыку.
Так скончылася гісторыя Сымона-музыкі, хлопца з незвычайным талентам, які прайшоў цяжкі шлях ад непрызнанага вясковага дзіцяці да сапраўднага музыкі, які знайшоў сваё прызванне і каханне. Яго гісторыя стала сімвалам перамогі таленту і чалавечнасці над цемрай і несправядлівасцю.