Сярэбраная табакерка (Бядуля)
Вельмі кароткі змест
Лясная хаціна, дзе жыла сям'я зайцоў. Стары Дзед-заяц расказваў унукам гісторыю пра свайго далёкага продка Дзіда-дзеда, які злавіў Смерць у сярэбраную табакерку.
Дзіда-дзед, уцякаючы ад паляўнічага і сабакі, сустрэў Смерць з касой. Ён схітрыў і прапанаваў ёй панюхаць тытуню з табакеркі. Калі Смерць залезла ў табакерку, Дзіда-дзед зачыніў яе там.
Пасля гэтага ў свеце спыніліся войны, людзі перасталі паміраць, а жывёлы перасталі баяцца адзін аднаго. Да Дзіда-дзеда прыходзілі госці, каб падзякаваць за неўміручасць. Ён знайшоў і прытуліў дзяўчынку-сірату Люсеньку.
Аднак з'явіліся «рыцары Смерці» — людзі, якім была патрэбна Смерць: суддзі, разбойнікі, вайсковыя начальнікі, фабрыканты зброі, трунаробы. Яны хацелі адабраць табакерку. Дзіда-дзед з сябрамі Саўкам і Юркам Дратвай падманулі іх, падсунуўшы фальшывую табакерку з тараканамі.
Пані Сарачынская, якая хацела скрасці табакерку, выдавала сябе за каралеву Лялю і трымала чорнага сабачку на ланцужку, сцвярджаючы, што гэта Смерць. Папа рымскі Баніфацы Першы таксама хацеў завалодаць табакеркай і выкарыстаў сонны парашок аптэкара Савіцкага, каб усыпіць цэлае каралеўства.
Скамарохі на чале з царом скамарохаў вандравалі па свеце, паказваючы спектакль пра Дзіда-дзеда і Смерць у табакерцы. Яны знайшлі і вызвалілі аптэкара Савіцкага, якога Баніфацы трымаў у падзямеллі. Баніфацы з войскам напаў на іх, але Люсенька ўсыпіла яго сонным парашком.
Першай выскачыла з падзямелля Люсенька. Яна крыкнула ў самае неба: «Жаўранкі, птушкі родныя! Лятайце па ўсяму свету і склікайце бедных, гаротных людзей! Няхай з'явяцца сюды бараніць табакерку.
Пачалася бітва паміж народам і «рыцарамі Смерці». Дзіда-дзед згубіў табакерку, але Люсенька знайшла яе. Скамарохі разышліся па дамах, Дзіда-дзед аддаў Люсеньку ў школу, а сам садзіў тытунь. Дзед скончыў апавяданне, сказаўшы, што вайна паміж народам і «рыцарамі Смерці» працягваецца і дагэтуль.
Падрабязны пераказ
Гонар і чэсць сям'і
Над лесам вісеў месяц, у небе плылі зоркі. У хаціне вячэрала сям'я зайцоў: бацькі, дзеці і стары дзед. Дзеці непаседлівыя, але паводзілі сябе прыстойна, бо дзед паабяцаў даць панюхаць тытуню са святочнай табакеркі.
Пасля вячэры дзед пайшоў па табакерку, якую нёс вельмі асцярожна. Табакерка была гонарам сям'і, якая перадавалася з пакалення ў пакаленне. Гэта была сярэбраная скрыначка з залатымі зайчыкамі, падараваная далёкім вандроўцам прадзеду за выратаванне з дрыгвы.
Калі я з гэтай табакеркі нюхаю, галава становіцца яснай, як летняе сонца, увесь я мацнею, і лезуць у памяць, нібы вераб'і ў авёс, старыя-старыя гісторыі, даўно вадой заплыўшыя і травой заросшыя.
Дзед дазволіў унукам панюхаць тытуню. Сам ён атрымаў асалоду ад гэтага працэсу, чхнуў і на некалькі хвілін памаладзеў. Ён прапанаваў расказаць унукам гісторыю, якую яны яшчэ не чулі.
Паляванне
Сям'я села слухаць дзедава апавяданне. Аказалася, што гэта не сям'я лесніка, злачынцы ці катаржніка, а сям'я зайцоў-шарачкоў, якія спрадвеку жылі ў лесе. Дзед пачаў апавядаць гісторыю пра свайго пра-пра-пра-прадзеда, якога вырашылі называць Дзіда-дзедам.
Аднойчы Дзіда-дзед выйшаў на шпацыр. Ён быў малады і жвавы, любіў рухацца і не адмаўляўся паласавацца чужой капустай. Увосень Дзіда-дзед ішоў па бярэзніку, асцярожна аглядаючыся. Раптам ён пачуў брэх сабакі – значыць, трапіў на яго след.
Дзіда-дзед хітрыў-хітрыў, ды не перахітрыў... Дзіда-дзед, доўга не думаючы, шахнуў-махнуў, скокнуў на ганчака, збіў яго з ног, а сам толькі свіснуў — ф-ф-ф'юіць! Як маланка бліснуў!
Стралец страляў па ім шротам. Раззлаваны Дзіда-дзед кінуўся на стральца, каб выратаваць табакерку. Стрэльба стрэліла, стралец упаў, а Дзіда-дзед панёсся далей. Пазней ён знайшоў табакерку пад нагамі стральца і сабакі, нанюхаўся тытуню і чхнуў на іх.
Дудкі! Не вылезеш з будкі...
На наступны дзень унукі з нецярпеннем чакалі вечара, каб паслухаць працяг гісторыі пра Дзіда-дзеда. Дзед увесь дзень быў пахмурны і скардзіўся на боль у костках, прадказваючы дождж. Пад вечар неба зацягнулася хмарамі, і пайшоў моцны дождж.
На вячэру маці прыгатавала капусту з бульбай і смятанай. Пасля вячэры дзед, нанюхаўшыся тытуню, пачаў працягваць гісторыю пра Дзіда-дзеда. Ён распавёў, як Дзіда-дзед, ратуючыся ад стральца і сабакі, пачуў блізка траск сукоў і ўбачыў касу, якая блішчала на сонцы. Ён зразумеў, што гэта Смерць.
Дзіда-дзед спалохаўся, але дастаў табакерку і пачаў нюхаць тытунь. Смерць павітала яго і папрасіла тытуню. Дзіда-дзед прапанаваў Смерці панюхаць тытунь, але яна не магла дастаць яго з табакеркі. Тады Дзіда-дзед пачаў угаворваць Смерць, абяцаючы ёй шмат тытуню.
Смерць драбнела і зрабілася маленькай, як павук, залезла ў табакерку, нюхала тытунь і хваліла яго. Дзіда-дзед хутка зачыніў табакерку. Смерць пачала прасіць выпусціць яе, але Дзіда-дзед адмовіўся.
Не! Не! Не! Хоць ты мяне госпадам богам сваім назаві, не выпушчу на волю! Табакерка? Зраблю табакерку з нашай слаўнай бяросты. Буду нюхаць тытунь, і нічагусенькі! А ты будзеш у мяне за пазухай сядзець.
Дзіда-дзед паабяцаў трымаць Смерць у табакерцы вечна. Смерць заплакала. Унукі, слухаючы гісторыю, таксама расплакаліся. Дзед растлумачыў, што Дзіда-дзед ледзь не паддаўся на плач Смерці, але вытрымаў. Смерць змоўкла, рыхтуючыся да помсты.
Ад нянавісці да любві
Пасля дажджу надыходзіць цёплая раніца, якую дзед называе «грыбной». Ён разам з унукамі адпраўляецца ў лес па грыбы. У лесе лёгкі ветрык кідае ў зайцоў шышкі, што ім не падабаецца. Яны ідуць у грыбнік – малады хвойнік ля касагора, дзе растуць баравікі.
Баравікі хутка напаўняюць кошыкі. Дзед хоча панюхаць тытунь, але раптам стрымлівае сябе, бо бачыць на ўзгорку ваўка – ляснога гаспадара, свайго равесніка, згаладалага і худога. Дзед кажа, што ім пара было б памірыцца, але воўк не хоча сябраваць з зайцам.
Дзед вырашае пайсці ў лазню, а пасля працягнуць апавяданне пра Дзіда-дзеда. Ён распавядае, як Дзіда-дзед нёс табакерку са Смерцю і радаваўся, што цяпер нічога не трэба баяцца. Ён пачуў грукат фурманкі і закрычаў чалавеку, што доктар больш не патрэбны, бо няма Смерці.
Дзіда-дзед убачыў, як па сцежцы бяжыць воўк з авечкай на спіне. Спачатку воўк быў злы, але потым стаў добрым. Ён паставіў авечку на зямлю, і яны пачалі абнюхваць адно аднаго. Воўк паспрабаваў траву, а потым схапіў авечку за горла, але з агідай адскочыў і завыў.
Таму, дзеткі мае, што наш Дзіда-дзед цапнуў Смерць у табакерку. Раней яна атручвала ўсё жывое на зямлі. Кожны жывы ад самага нараджэння насіў у сваім сэрцы кавалачак вострай касы Смерці.
У лесе пануе радасць. Птушкі, звяры і рыбы сталі добрымі і неўміручымі. На лісіцы сядзіць курыца, а пад ёй грэюцца кураняты. Певень спявае пра тое, што Смерць сядзіць у табакерцы. Па лесе ідзе дзіўнае стада жывёл, за якім ступае маленькая пастушка.
Унукі пытаюцца ў дзеда, чаму ўсе сталі добрымі. Дзед адказвае, што гэта таму, што Дзіда-дзед злавіў Смерць у табакерку. Унукі просяць зрабіць ім ваўчка. Яны вяртаюцца дадому, і вавёрка кідае ў іх арэшкамі.
Шрубок
Дзед не стрымаў абяцання зрабіць унукам ваўчка, даўшы замест гэтага два кійкі. Унукі засмуціліся, бо гэта былі не ваўчкі, а кіёчкі. Дзед прапанаваў ім уявіць, што гэта ваўчкі, але дзеці не пагадзіліся. Дзед патлумачыў, што хацеў зрабіць ваўчка, які б сам рухаўся, але яму не хапіла шрубка - таленту.
Шмат тысяч год жывыя істоты на зямлі шукалі качан капусты з талентам. Яны хацелі зрабіць такі шрубок, каб зашрубаваць як след раз'езджаны вазок, які называецца жыццё. Гэты шрубок знайшоў наш Дзіда-дзед.
Дзед распавёў, што шмат тысяч год жывыя істоты шукалі качан капусты з талентам, каб зрабіць шрубок, які б зашрубаваў раз'езджаны вазок жыцця. Гэты шрубок знайшоў Дзіда-дзед - Смерць у табакерцы. Дзед патлумачыў, што як толькі агіда апынулася ў табакерцы, жыццё зацвіло неўміручасцю.
Дзіда-дзед пачаў атрымліваць навіны з розных куткоў свету, якія разносіла Сарока. Дзед сказаў, што Сарока была бранджоткай-калакоткай і разносіла плёткі пра Дзіда-дзеда, якога яна не любіла.
Цуды табакеркі
Дзед перапыняе апавяданне, каб расказаць пра выпадак, сведкам якога стала Сарока. Яна ўбачыла, як у адной хаце памірае дзяўчына ад сухотаў. Доктар і ксёндз, атрымаўшы грошы ад бацькі, не далі надзеі на выздараўленне. Бацька ў роспачы праклінаў усё. У пакоі паміраючай манах чытаў псалтыр.
Раптам дзяўчына ажыла, села на ложку і сказала, што будзе жыць. Бацька і манах былі ў шоку. Сарока за акном закрычала, што гэта цуд табакеркі. Дзяўчына засмяялася і сказала, што ніхто больш не памрэ. Яна пачала скакаць і спяваць разам з бацькам.
Манах спачатку спалохаўся, а потым пачаў прасіць грошы за псалмы, якія нібыта ўваскрасілі дзяўчыну. Бацька і дачка пачалі кідаць яму грошы, а ён лавіў іх ротам, як сабака. Дзед кажа, што гэта здарылася ў той момант, калі Дзіда-дзед зачыніў Смерць у табакерцы.
Дзед расказвае пра іншы выпадак, калі Сарока паспела ў заморскі горад, дзе павінны былі павесіць разбойніка. Катам быў сам гаспадар краіны ў масцы. Раптам адзін чалавек з натоўпу выратаваў разбойніка ад смерці. Натоўп падхапіў разбойніка і панёс па вуліцах, радуючыся неўміручасці.
У іншым месцы малады паэт вырашыў скончыць жыццё самагубствам, але раптам стрыхнін перастаў дзейнічаць. Ён адчуў радасць жыцця і пачаў пісаць вершы пра неўміручасць. Паэт убачыў зайца, які злавіў Смерць у табакерку. Ён выйшаў на вуліцу разам са сваім сабакам, дзе людзі спявалі пра табакерку.
Дзіда-дзедавы госці
Дзед прачнуўся раней за ўнукаў і купіў ім два дзіцячыя веласіпеды, змайстраваўшы на іх воўчыя галовы. Ён навучыў дзяцей катацца, і яны былі вельмі радыя. Пасля катання дзед паабяцаў расказаць пра гасцей Дзіда-дзеда.
Дзед пачаў апавяданне пра тое, як Дзіда-дзед не шукаў славы, але пані Сарачынская вырашыла яму надакучыць. Да Дзіда-дзеда пачаў збірацца народ, пачуўшы пра табакерку са Смерцю. Сарока паказвала на хатку Дзіда-дзеда. Дзіда-дзеду было страшна і прыемна адначасова.
Першымі ў госці да Дзіда-дзеда прыйшлі шавец Юрка Дратва і паляўнічы Саўка, які раней ледзь не забіў Дзіда-дзеда. Яны збянтэжыліся ля дзвярэй, але Сарока завяла іх да стала.
Госці падзякавалі Дзіда-дзеду за вечны век, які ён ім дараваў, пазбавіўшы ад страху смерці. Дзіда-дзед запрасіў іх сесці і пачаставаў півам, мёдам, гарэлкай і іншымі прысмакамі. Яны выпілі за хаўтуры Смерці і за вечнае жыццё.
Юрка Дратва папрасіў паказаць табакерку. Дзіда-дзед паказаў табакерку, і Сарока накінулася на яе, але Саўка і Юрка не далі ёй вырваць рэліквію. Дзіда-дзед раззлаваўся і выгнаў Сароку. Сарока пагразіла Дзіда-дзеду і паляцела.
Дзіда-дзед расказаў натоўпу, як ён злавіў Смерць. Людзі былі ў захапленні. Дзіда-дзед папрасіў іх разысціся па хатах і жыць. Пажылая жанчына папрасіла Дзіда-дзеда ажывіць яе сыноў, якія загінулі на вайне. Людзі пачалі прасіць вярнуць ім родных.
Разумейце вы, урэшце, мілыя людзі, — пачаў Дзіда-дзед з вялікім хваляваннем і сарамлівасцю, — разумейце, што я звычайны Заяц, які выпадкова падлавіў Смерць у звычайную табакерку. Цяпер ніхто з вас не памрэ ніколі.
Дзіда-дзед адмовіўся, сказаўшы, што не мае такой сілы. Людзі раззлаваліся і пачалі яго абражаць. У Дзіда-дзеда паляцелі камяні. Саўка і Юрка збеглі. Дзіда-дзед успомніў пра табакерку і пагразіў выпусціць Смерць. Людзі ў жаху разбегліся.
Дзіда-дзед знайшоў у лесе маленькую дзяўчынку Люсеньку, якая баялася адкрыць вочы. Дзіда-дзед супакоіў дзяўчынку і паабяцаў, што не з'есць яе. Люсенька расказала, што яна сірата. Дзіда-дзед вырашыў забраць яе да сябе і стаць ёй бацькам.
Рыцары смерці
Люсенька прачынаецца ад цішыні і чуе стук сэрца. Раптам яна чуе, як нехта рыпнуў дзвярыма і бачыць у цемры злыя вочы. Яна разумее, што гэта злодзей, які хоча скрасці табакерку, і крычыць: «Ма-а-ма-а-а!!!» Дзіда-дзед прачынаецца і ловіць злодзея, якім аказваецца пані Сарачынская.
Дзіда-дзед пачынае скубці пер'е з крылаў і хваста Сарокі. Калі Дзіда-дзед выскубае апошняе пер'е, Сарока просіць пакінуць ёй хоць кашулю. Дзіда-дзед выносіць Сароку ў сенцы, выкачвае ў дзёгце і выкідае на двор. Сарока праклінае яго, але Дзіда-дзед смяецца і кажа Люсеньцы называць яго татам.
Раніцай Дзіда-дзед чуе шум у лесе і просіць Люсеньку паглядзець, што там адбываецца. Люсенька паведамляе, што ў лесе шмат людзей, якія ідуць і едуць да іх. Яны апранутыя ў чорнае, сіняе і шэрае, а над іх галовамі лятае Павачка і спявае: «табакерка-керка-керка...»
Дзіда-дзед разумее, што пані Сарачынская пераапранулася ў Паву і сабрала супраць яго войска. Ён выходзіць з дзяўчынкай на двор і бачыць натоўп. Да яго прыбягаюць Саўка і Юрка і кажуць, што людзі прыйшлі вызваляць Смерць.
Яны кажуць, што не хочуць такога жыцця, якога не могуць парэзаць у любы момант, як паперу ножніцамі. Калі Смерці няма, яны і над сваім уласным жыццём не гаспадары.
Дзіда-дзед устрывожаны і думае, ці не зрабіў ён зло, захаваўшы Смерць у табакерцы. Ён пытаецца ў Люсенькі, што лепш — жыццё ці смерць.
Ты, Люсенька, нявіннасць і чыстата. Ты, Люсенька, дачка зямлі і сонца. У твае маленечкія ручкі перадаю лёс усяго свету. Як скажаш — так я зраблю.
Люсенька адказвае, што не любіць Смерць, бо яна адняла ў яе бацькоў, і просіць не аддавацца ў рукі Смерці. Дзіда-дзед вырашае берагчы табакерку. Ён просіць Юрку і Саўку вызваліць лес ад «рыцараў Смерці».
Нехта ў чорнай карэце
Дзіда-дзед збіраецца з'язджаць са сваёй хаты, дзе вырас. Ён адкладае ад'езд, і дні цягнуцца ў тыдні. Аднойчы да хаты пад'язджае чорная карэта, з якой выходзіць худы даўганосы чалавек у чорным адзенні і пурпурным капелюшы з залатым крыжом.
Дзіда-дзед, убачыўшы яго ў акно, кажа Саўку і Юрку, што гэта вылітая Смерць. Люсенька жартуе, што для такой Смерці патрэбна вялікая табакерка. Юрка кажа, што ўсе духоўнікі падобныя да Смерці. Дзіда-дзед тлумачыць, што Смерць - гэта сук, на якім сядзяць такія даўганосыя зязюлі.
Даўганосы чалавек падымаецца на ганак і стукаецца капелюшом аб касяк дзвярэй. Дзіда-дзед пачынае перад ім выбачацца і называе яго паночкам. Ён кажа, што яны капялюшнікі і могуць паправіць капялюш. Даўганосы пачынае ліць ваду на галаву. Дзіда-дзед супакойвае яго і просіць Люсеньку пачысціць капялюш.
Даўганосы кажа, што Дзіда-дзед - цудоўны акцёр. Ён прадстаўляецца кардыналам Баніфацыем, пасланцом папы рымскага Кія Дзесятага. Ён дастае ліст ад папы, у якім той патрабуе аддаць табакерку кардыналу Баніфацыю і абяцае адпусціць грахі, калі Дзіда-дзед прыме каталіцтва.
У караля Пінг-Понга
Дзед расказвае, як Сарачынская, пераапрануўшыся ў Паву, цішком паляцела да хірурга, які здзівіўся яе візіту, бо пасля таго, як Дзіда-дзед схаваў Смерць у табакерку, у яго не было працы. Сарачынская папрасіла зрабіць ёй аперацыю, каб схаваць у жываце табакерку са Смерцю. Хірург здзівіўся, але пагадзіўся.
Пасля аперацыі Сарачынская паляцела ў свет. Яе цёткі і сёстры распусцілі чуткі пра тое, што ў адной Павы-красуні знаходзіцца табакерка са Смерцю, што яна кладзе залатыя яйкі, жыве ў палацы на востраве Гайда-Гайда і з'яўляецца дачкой караля Траляляя.
Гэтыя чуткі дайшлі да караля Пінг-Понга, які насіў жалобу па Смерці, бо не мог больш атрымліваць задавальненне ад адсякання галоў сваім падданым. Ён закахаўся ў прынцэсу Лялю і паслаў свайго канцлера з багатымі падарункамі да яе бацькі.
Тым часам Сарачынская, даведаўшыся пра каханне караля Пінг-Понга, паляцела ў яго каралеўства. Яна марыла стаць жонкай караля і трымаць Смерць на залатым ланцужку, як пакаёвага цюціка, каб распраўляцца са сваімі ворагамі, у тым ліку з панам Зайцам.
Вяселле гулялі цэлы год. Кароль Пінг-Понг выгнаў усіх міністраў і начальнікаў, а на іх месцы паставіў Сарок і іх сваякоў. Ён страшна баяўся сваёй жонкі, якая пагражала выпусціць Смерць з табакеркі. Каралева задумала выканаць сваю мару і трымаць Смерць на залатым ланцужку.
Пры начным вогнішчы
Раніца пачынаецца з пшанічных бліноў з верашчакай. Дзед параўноўвае працэс апускання бліна ў мачанку з рыбалкай, а скваркі і каўбаскі - з шчупакамі. Жаўткі крутых яек ён называе зоркамі, якія зваліліся з неба. Дзед кажа, што ўнукі багацейшыя за караля Пінг-Понга, бо іх маці - золата.
Дзед жадае ўнукам празрыстых і чыстых учынкаў, раіць не карыстацца чужой славай і не браць прыклад з каралевы Лялі. Ён кажа, што лепш свая бульба з маслам, чым чужы недапечаны блін. Квас аказваецца моцным, і дзед засынае за сталом. Яго пераносяць у каморку.
Прачнуўшыся, дзед пачынае расказваць пра Дзіда-дзеда, Саўку, Юрку і іх сем'і, якія збіраюцца ў дарогу. Дзіда-дзед сумуе па роднай хаце і саджае два дубкі - за сябе і Люсеньку - як знак вяртання. Яны выпраўляюцца ў шлях на фурманках.
Па дарозе конь упіраецца, і Саўка хоча яго пабіць, але Дзіда-дзед спыняе яго, нагадаўшы пра неўміручасць. Яны купляюць яшчэ коней, і кожная сям'я едзе на сваім возе. З імі едзе сабака Кудлаты. Люсенька і дзеці радуюцца вандроўцы.
Нанач яны спыняюцца ў лесе каля ручая, ставяць палатку і раскладваюць вогнішча. Жанчыны гатуюць вячэру, а мужчыны абмяркоўваюць, што рабіць далей. Яны вырашаюць не вяртацца ў старыя гнёзды, бо іх апанавала цяга да вандроўкі.
Пазней да іх далучаецца малады паэт з лірай і львом. Ён распавядае, што леў сам пайшоў з цырка і жабраваў. Паэт ішоў на агеньчык да Дзіда-дзеда, бо марыць пра яго табакерку са Смерцю. Дзіда-дзед адсылае паэта да каралевы Лялі, якая нібыта выпусціла Смерць.
Скамарохі
Дзед пачынае расказваць унукам пра скамарохаў, падкрэсліваючы важнасць праўдзівага адлюстравання жыцця, а не толькі выдумкі. Скамарохі з гісторыі Дзіда-дзеда паказвалі Смерць, каб людзі больш шанавалі жыццё. Цар скамарохаў затрымаў трупу ў полі да позняй восені.
Ён пісаў кароткія п'есы, улічваючы характары сваіх акцёраў, каб кожны граў самога сябе. Прадстаўленні карысталіся вялікім поспехам у вёсках і гарадах. Цар скамарохаў вымуштраваў жывёл для цыркавых нумароў. П'есы былі лёгкія і ставіліся вельмі хутка.
Цар скамарохаў напісаў драму «Смерць у табакерцы», якая складалася з пяці частак: паляванне на Зайца, пошукі табакеркі, паланенне Смерці, табакерка ў каралевы Лялі, і каралева Ляля з Мопсікам-Смерцю. Дзіда-дзед папрасіў напісаць гэтую драму, каб адвесці ад сябе ўвагу.
Першы спектакль быў пастаўлены ў сараі, ператвораным у тэатр-цырк, і меў вялікі поспех. З гэтым спектаклем скамарохі вандравалі два гады па розных мясцінах. Сарокі паведамілі каралеве Лялі пра прадстаўленне, і яна запрасіла скамарохаў у палац.
Цудадзейныя буракі
Дзед пачынае расказ пра тое, як Юрка Дратва дастаў у аптэкара Савіцкага парашок ад тараканаў і аддаў яго кардыналу Баніфацыю, каб выратаваць Ватыкан. Кардынал Баніфацы адправіўся да папы рымскага Кія Дзесятага, які хацеў выкарыстаць табакерку са Смерцю, каб запалохаць свет.
Кардынал Баніфацы сустрэўся з Кіем Дзесятым і, пацалаваўшы яго пантофлю, сказаў, што прывёз табакерку. Кій Дзесяты прапанаваў кардыналу выпіць віна, і Баніфацы падсыпаў у папскі келіх сонны парашок, але ён не падзейнічаў. Парашок не падзейнічаў і на вячэру з сняданкам, а наадварот, зрабіў папу маладзейшым.
Кардынал Баніфацы аддаў Кію Дзесятаму пустую табакерку, сказаўшы, што гэта тая самая, якую перадаў пан Заяц. Пасля гэтага кардынал паехаў шукаць аптэкара Савіцкага. Агенты Баніфацыя знайшлі Савіцкага, які жыў з жонкай і сынам у лесе. Кардынал наняў фурманку і паехаў да яго.
Савіцкі паказаў прафесару свой гарод, дзе раслі буракі-бараны, буракі-зайцы і іншыя гатункі. Ён вырваў адзін бурак, які выглядаў як шар з сырога мяса, і разрэзаў яго. З бурака паліўся сок, падобны да крыві, а ўнутры была косць з тлушчам. Савіцкі паказаў, як гэтыя буракі ядуць воўк і лісіца.
Сон і прабуджэнне
Аптэкара Савіцкага, звязанага і змешчанага ў скрыню, вязуць некалькі дзён, мяняючы коней. Урэшце яго прывозяць да мора і перавозяць на караблі. Пасля дзесяці дзён плавання яго выцягваюць са скрыні ў падзямеллі, прыкоўваюць да сцяны і даюць хлеб з вадой.
Кардынал Баніфацы будзіць яго праз трое сутак і патрабуе сонны парашок для ўсыплення аднаго чалавека ў абмен на вызваленне. Савіцкі адмаўляецца быць саўдзельнікам злачынства. Кардынал пагражае стварыць умовы для вырабу парашку ў падзямеллі і нагадвае пра сям'ю Савіцкага. Савіцкі згаджаецца.
Кардынал раскрывае свой план: усыпіць усіх, хто хоча вызваліць Смерць з табакеркі. Ён дае Савіцкаму паперу і пяро для спісу неабходных рэчываў. Савіцкі пачынае пісаць, успамінаючы пра парашок, які можа ўсыпіць на сто гадоў, але маўчаў пра яго, каб не нашкодзіць чалавецтву.
Кардынал прыносіць мяшкі з рэчывамі і аптэкарскія прылады. Савіцкі працуе без перапынку, не ведаючы дня і ночы. Праз месяц Савіцкі заяўляе аб гатоўнасці. Кардынал радуецца і кажа, што выпрабуе парашок на трох памочніках, якія звязалі Савіцкага.
Савіцкі абураецца, і кардынал прызнаецца, што плануе ўсыпіць цэлыя краіны і народы, каб стаць гаспадаром свету, а таксама дастаць табакерку са Смерцю. Кардынал пагражае Савіцкаму дзесяцігадовым зняволеннем і сыночку, якому будзе дзесяць гадоў і тры месяцы, калі той вернецца.
Статуі
Пасля ўборкі бульбы пачалася малацьба. Унукі пайшлі ў школу, а дзед, напрацаваўшыся за дзень, увечары спаў. З надыходам зімы дзед перабраўся на печ і працягваў расказваць унукам гісторыю пра Дзіда-дзеда. Дзед нагадаў пра аптэкара Савіцкага, якога кардынал Баніфацы прыкаваў у падзямеллі на сто гадоў пасля таго, як той зрабіў сонныя парашкі.
Баніфацы Першы часта знікаў з Ватыкана, нібыта адпачываючы ў раі, а сам думаў, як усыпіць каралеўскі двор Пінг-Понга, бо лічыў, што не можа быць дзвюх Смерцей. Ён спрабаваў ўгаварыць каралеву Лялю прызнацца, што яе Мопсік — звычайны сабака, але яна не паддавалася.
У гэты час скамарохі вандравалі па розных краінах і вырашылі наведаць каралеўства Пінг-Понга, каб паглядзець на пані Сарачынскую і яе Мопсіка. Дзіда-дзед дазволіў ім паехаць, але забараніў смяяцца, каб не наклікаць бяду. Скамарохі рушылі ў дарогу на трох фурманках.
У каралеўстве Пінг-Понга іх здзівіла мноства статуй у розных позах, апранутых у сапраўдную вопратку. Яны былі цвёрдыя, як бронза, і звінелі пры ўдары. Скамарохі ўвайшлі ў палац, дзе ўсё было парасчынена, а на кухні кухары стаялі нерухома.
Жыві, Ксаверы!
У школе адзін з вучняў, Савіцкі, засынае на ўроку. Унукі дзеда Зайца будзяць яго, называючы аптэкарам Савіцкім, але хлопчык адмаўляе гэта. Увечары ўнукі просяць дзеда расказаць, як ажывіць аптэкара Савіцкага. Дзед пачынае расказ пра тое, як цяжка было дабрацца да Савіцкага, хоць у цара скамарохаў быў план падзямелля.
Дзіда-дзед не хацеў ехаць, але цар скамарохаў пераканаў яго, каб той пабачыў свет і тых, каго выратавала яго табакерка. Дзіда-дзед згадзіўся, і яны працягнулі вандраваць, даючы спектаклі і атрымліваючы за гэта мёд. Людзі казалі, што мёд дае ім талент. Пра табакерку Дзіда-дзеда гаварылі ўсюды, з'явіліся прымаўкі і мода на табакеркі.
Аднойчы скамарохі ўбачылі натоўп каля жанчыны, апранутай у хустку з вышытымі табакеркамі і зайчыкамі. Жанчына распавяла, што яе муж, каваль Ксаверы, акамянеў пасля сваркі з даўганосым папом, які не заплаціў за працу і пракляў яго. Жонка Ксаверыя, цяжарная жанчына, плакала, бо засталася з адзінаццаццю дзецьмі.
Скамарохі пайшлі да кузні і ўбачылі акамянелага каваля з абцугамі ў руках. На грудзях у яго вісела дошчачка з надпісам ад Баніфацыя Першага, які абвяшчаў, што Смерць у яго руках і трэба шанаваць духоўнікаў, інакш усе акамянеюць. Цар скамарохаў засмяяўся, і ўсе скамарохі разам з ім.
Пан і ксёндз
Дзед Заяц некалькі тыдняў хварэў і не мог працягваць апавяданне пра Дзіда-дзеда. Пасля выздараўлення дзеда настала лютая зіма, і хату засыпала снегам. Унукі з задавальненнем расчышчалі дарогу да дзвярэй. Пасля снегападу дзеці зляпілі з снегу фігуры герояў з гісторый Дзіда-дзеда: цара скамарохаў, Дзіда-дзеда, Люсеньку, Ксаверыя і Ксаверыху.
Дзед пачаў апавяданне. Скамарохі знаходзіліся ля вогнішча каля крыніцы. У месячным святле яны ўбачылі панскі палац і касцёл. Яны вырашылі раніцай паехаць туды і даць спектакль. Раніцай скамарохі ўбачылі, як голыя людзі, запрэжаныя ў плугі, аралі поле, а іншыя білі іх бізунамі.
Скамарохі сказалі ім, што Смерць сядзіць у табакерцы, і паабяцалі паказаць, як гэта здарылася. Людзі спалохаліся, бо ксёндз казаў, што скамарохі — чэрці. Скамарохі здзівіліся цемнаце і забітасці народа. Цар скамарохаў вырашыў зладзіць для пана і ксяндза новы спектакль. Ён вырашыў стаць богам, а астатнія — ангеламі.
Малайчына, Люсенька
Дзед Заяц, седзячы на прызбе, пачынае апавяданне пра далейшы лёс скамарохаў і Дзіда-дзеда. Ён кажа, што не будзе доўга расказваць пра тое, як скамарохі пакінулі фурманкі і жывёл і плылі па моры. Карабель патануў, але ўсе людзі выратаваліся, бо Смерць была ў табакерцы і не магла забраць іх жыцці.
Скамарохі знайшлі падзямелле і вызвалілі аптэкара Савіцкага, які ляжаў акамянелы і прыкуты да сцяны. Цар скамарохаў, як заўсёды, зладзіў прадстаўленне: скамарохі распілавалі ланцуг, апрануліся ў белае, запалілі свечкі, а цар зайграў на ліры. Юрка Дратва паднёс парашок супраць сну да носа Савіцкага, і той ажыў.
Неўзабаве ў падзямелле ўвайшлі ўзброеныя людзі на чале з даўганосым у адзенні папы рымскага Баніфацыя Першага. Люсенька выцягнула парашкі на сон і ўсыпіла Баніфацыя, сказаўшы: «Спі дзесяць год!» Заснулі і некаторыя з яго падручных. Дзед сказаў, што калі яны зловяць Смерць, то павінны моцна трымаць яе.