Трэцяя ракета (Быкаў)
Кароткі пераказ
Час Вялікай Айчыннай вайны, прыкладна 1944 год. На фронце ў Малдавіі невялікі разлік савецкіх супрацьтанкавых артылерыстаў заняў пазіцыю ля кукурузнага поля. Байцы чакаюць баявой задачы, суткамі пераадольваючы стомленасць, страх і голад.
Беларус Лазняк, малады салдат-артылерыст, замковы ў разліку, чалавек сумленны і сціплы, са сваім камандзірам старшым сяржантам Жаўтыхам, а таксама наводчыкам Паповым, зараджаючым Задарожным, нумарам Крывёнкам і салдатам Лук’янавым абараняйўся ад нямецкай атакі. Лазняк і яго таварышы любілі санінструктара Люсю, якая штодня прыходзіла клапаціцца пра іх. Увечары Жаўтых атрымаў загад разбіць нямецкі кулямёт, але салдаты трапілі пад агонь, Лук’янава параніла, боепрыпасы сканчаліся. Падчас бою танк прагнаў пяхоту, забіла Жаўтыха і смяротна параніла Лук'янава. Праз цемру на пазіцыю нечакана прабралася Люся, каб перадаць Томскі загад прабівацца, бо Задарожны, сцвердзіўшы, што разліку ўжо канец, схітрыў і не перадаў гэты загад, падаўшыся ў тыл з малой ранай. Люся загінула, каб дапамагчы разліку. Ейная апошняя ўсмешка, што нестрыванасцю ўзрушыла нашыя з Крывёнкам сэрцы, паволі знікае, саступаючы месца строгай нежывой нерухомасці. Мяне бянтэжыць і здзіўляе гэтая недарэчная здранцвеласць на заўсёды такім рухавым, жывым і вельмі лагодным Люсіным твары.
Гэтая яе апошняя ўсмешка, што нестрыванасцю ўзрушыла нашыя з Крывёнкам сэрцы, паволі знікае, саступаючы месца строгай нежывой нерухомасці. Мяне бянтэжыць і здзіўляе гэтая недарэчная здранцвеласць на заўсёды такім рухавым, жывым і вельмі лагодным Люсіным твары.
Крывёнак, асляплены горай і вар’яцтвам сястрынай смерці, кінуўся на ворагаў і загінуў. Лазняк змагаўся апошнім, у роспачы і гневе забіў Задарожнага, а пазней яго выратавалі савецкія падмацаванні. Паранены і знямоглы, ён застаўся жыць, але ўжо бязрадасці ў сэрцы.
Падрабязны пераказ
Падзел на раздзелы і іх назвы - рэдакцыйныя.
Знаёмства з артылерыйскім разлікам і персанажамі
У акопе на разасланым шынялі ляжаў малады салдат-артылерыст. Быў летні дзень, спякотны і ветраны. Наўкол панавала цішыня, усе спалі. Высока ў небе лёталі буслы, якія часта з'яўляліся тут у сонечныя надвячоркі. Раптам на брустверы нешта гучна лопнула - гэта Лёшка Задарожны, зараджаючы ў разліку, дражніў немца, выстаўляючы з-за бруствера рыдлёўку.
Немец пачаў страляць, і гэта разбудзіла камандзіра разліку, старшага сяржанта Жаўтыха. Ён адразу пачаў лаяцца і загадаў усім падымацца. Камандзір быў строгі, але справядлівы чалавек, які ваяваў з 1941 года.
Апавядальнік, які служыў замковым у разліку, паслухмяна ўстаў і пачаў назіраць за праціўнікам. Разам з ім у разліку былі таксама наводчык Папоў, якут, які вылучаўся сваёй спакойнасцю і ўмельствам, і снарадны Крывёнак, якога празвалі Аднавухім з-за страчанага вуха.
Ваенная іерархія і ўзаемаадносіны
Артылерысты належалі да саракапяткі - процітанкавай гарматы, якую часам з абразай называлі "Бывай, радзіма". Гэта была небяспечная служба, бо такія гарматы былі слабымі супраць новых нямецкіх танкаў. У разліку быў яшчэ адзін чалавек - Лук'янаў, снарадны, інтэлігентны і адукаваны, але баязлівы, які раней быў у палоне.
Жаўтых расказваў пра вайну, пра тое, як яна забрала яго дзеда, бацьку, пакалечыла брата. Ён марыў, каб гэтая вайна была апошняй, каб яго дзецям не давялося ваяваць. Задарожны ж, наадварот, лічыў, што вайна - гэта як акадэмія, якая робіць людзей разумнейшымі.
Няхай яна будзе тройчы і сотні разоў праклята, гэта вайна. Яна кожнага дня вісела над намі ўсе нядоўгія гады нашага жыцця, яна спела, накоплівалася з самай калыскі, якую, прыйшоўшы з папярэдняй вайны, ладзілі нам нашы бацькі.
Візіт Люсі і начная атака
Увечары двое з разліку - Лук'янаў і Задарожны - пайшлі па вячэру. Вярнуліся яны не адны, а з Люсяй, малодшым сяржантам медыцынскай службы. Яна была маладой прыгожай дзяўчынай з сінімі вачыма, якую ўсе любілі за яе клапатлівасць і дабрыню.
Люся прынесла Жаўтыху мазь для лячэння экзэмы і паведаміла пра медкамісію. Яна таксама дапамагла Лук'янаву з лекамі ад малярыі. Усе разам павячэралі, але раптам пачуўся выбух - немцы пачалі абстрэл. Усе кінуліся ў акоп. Калі абстрэл скончыўся, Задарожны праводзіў Люсю да другога разліку.
Лазняк і Крывёнак, якія таксама былі закаханыя ў Люсю, з зайздрасцю назіралі за гэтым. Яны доўга сядзелі на брустверы, углядаючыся ў ноч і чакаючы, ці не вернецца дзяўчына. Крывёнак нават прызнаўся Лазняку, што Люся яму снілася.
Вось такая цяжкая і, можа, нават недарэчная на вайне з'ява – каханне, а не выходзіць з галавы Люся, і ўсё думаецца: а раптам яна не паспела адысці, трапіла да немцаў, а можа, яе забіла...
Ноччу з варожага боку пачуўся падазроны гул - немцы рыхтаваліся да нападу. Жаўтых, адчуваючы небяспеку, пайшоў да начальства, узяўшы з сабой Крывёнка. Астатнія засталіся чакаць.
Раніца пасля атакі і падрыхтоўка да бою
Жаўтых вярнуўся з навінамі - камандзір батальёна, капітан Троцкі, загадаў ім знішчыць варожы кулямёт. Гэта было небяспечнае заданне, бо іх пазіцыя была адкрытай і немцы маглі лёгка іх выявіць. Жаўтых спрабаваў пярэчыць, але загад ёсць загад.
Усю ноч разлік капаў укрыццё для гарматы. Задарожны спрабаваў пераканаць усіх, што гэта бессэнсоўна і небяспечна, але Папоў настойваў на выкананні загаду. Паміж Задарожным і Лук'янавым узнікла спрэчка, у якой Задарожны абразіў Лук'янава, нагадаўшы яму пра палон.
Раніцай Жаўтых паслаў Задарожнага да камбата, каб даведацца, ці можна пакінуць пазіцыю. Лазняк застаўся на варце, назіраючы за ворагам. Ён успамінаў сваё мінулае, як быў паранены ў партызанскім атрадзе, як бачыў жахлівыя злачынствы немцаў супраць мірнага насельніцтва.
Я адчуваю ў сабе новую сілу, упартая злосць напружвае мае мускулы – чорта з два мы ім паддамося! Можа, гэта і безнадзейная справа, можа, гэта канец, але інакш не дазваляе мне мой характар і мой партызанскі гонар.
Бітва ўзмацняецца і першыя ахвяры
На золку немцы пачалі наступленне. Іх танкі прарвалі абарону і рухаліся ў бок вёскі. Разлік адкрыў агонь, але снарады не прабівалі браню цяжкіх нямецкіх танкаў. Жаўтых загадаў страляць па гусеніцах. Нарэшце адзін танк удалося падбіць, але немцы заўважылі пазіцыю артылерыстаў і адкрылі па іх агонь.
Лук'янаў, пераадольваючы свой страх, выбег з укрыцця, каб разабраць кукурузную кучу, якая замінала агляду. У гэты момант побач разарваўся снарад, і Лук'янаў быў цяжка паранены. Лазняк выцягнуў яго ў сховішча, але ў той жа момант куля трапіла ў Жаўтыха. Камандзір загінуў на месцы.
Папоў, які стаў камандзірам пасля смерці Жаўтыха, працягваў весці агонь па танках. Ён падбіў яшчэ адзін танк, але сам быў паранены ў руку. Нягледзячы на боль, ён працягваў камандаваць. Лазняк дапамагаў яму, зараджаючы гармату.
Эх, бедны Папоў, ненадоўга перажыў ты свайго камандзіра, аддыхваючыся, думаю я. Але што гэта ён шкадаваў, паміраючы? Ці мо ў чым каяўся? Можа, у тым, што трымаў тут усіх нас?
Раптам у іх акопе з'явіўся паранены нямецкі танкіст. Ён быў моцна абгарэлы, прасіў вады. У яго кішэнях Лазняк знайшоў фотаздымкі і пісьмо ад маці. Гэта прымусіла яго задумацца пра тое, што і ў ворагаў ёсць маці, якія іх любяць і чакаюць.
Неўзабаве ў іх акоп трапіў яшчэ адзін паранены - украінец Панасюк з шостай роты. У яго была адарваная кісць рукі, але ён трымаўся спакойна, нават гаварыў пра тое, што цяпер пойдзе дадому і будзе займацца пчалярствам. Неўзабаве ён памёр ад страты крыві.
Гінуць нашы, паміраюць немцы, гінуць маладыя і старыя, добрыя, злыя, паганыя – і хто вінаваты? Адзін Гітлер? Не, адчуваю я, не адзін Гітлер. Не першы і, пэўна, не апошні імкнецца ён падпарадкаваць сабе іншых...
Перажыванне страт і працяг барацьбы
Папоў памёр ад раны. Цяпер у акопе засталіся толькі Лазняк, цяжка паранены Лук'янаў і Крывёнак. Лук'янаў, адчуваючы набліжэнне смерці, прызнаўся, што хлусіў пра палон - ён не быў захоплены, а здаўся сам, ад страху. Цяпер ён шкадаваў пра гэта і хацеў выкупіць сваю віну.
Нямецкія самалёты пачалі бамбіць пазіцыю. Бомбы падалі зусім блізка, але разлік выжыў. Пасля бамбёжкі немцы пайшлі ў атаку. Крывёнак страціў свой кулямёт, але працягваў змагацца. Лазняк выкарыстоўваў аўтамат і гранаты, каб стрымаць ворага.
Крывёнак, які таксама быў закаханы ў Люсю, пачаў абвінавачваць Лазняка ў тым, што той змагаецца толькі дзеля яе. Ён лічыў, што Задарожны, які не вярнуўся з задання, выратаваў сябе, пакінуўшы іх паміраць. Лазняк спрабаваў супакоіць таварыша, але той быў на мяжы нервовага зрыву.
Я не герой, не храбрэц, я вельмі звычайны і, здаецца мне, нават баязлівы хлопец, але няўжо я не змагу стрываць да канца? Ды яшчэ тут Люся, мілая, харошая Люся. Так цяжка мне гінуць з ёю, але, здаецца, яшчэ больш нестрыванай была б мая трусасць тут, перад ёй.
Лук'янаў паміраў, просячы вады. Нямецкі танкіст таксама стагнаў ад болю. Лазняк разумеў, што іх становішча безнадзейнае, але вырашыў змагацца да канца. Ён разлічваў на тое, што калі дажывуць да ночы, то змогуць прарвацца да сваіх.
Вяртанне Люсі і павелічэнне небяспекі
Нечакана на пазіцыю прыбегла Люся. Яна прынесла дазвол на адступленне і расказала, што Задарожны паранены і знаходзіцца ў санроце. Ён сказаў ёй, што бег да хлопцаў, але не дабег з-за ранення. Насамрэч жа, як пазней высветлілася, ён проста збаяўся і схаваўся ў тыле.
Люся расказала, што камбат загадаў ім расстраляць снарады і прабівацца да сваіх. Але было ўжо позна - немцы акружылі іх пазіцыю. Папоў, які яшчэ быў жывы ў той момант, з горыччу сказаў, што яна дарэмна прыбегла, падвяргаючы сябе небяспецы.
Люся паспрабавала дапамагчы параненаму Лук'янаву, але ён ужо быў блізкі да смерці. Ён прасіў яе напісаць яго бацьку ўсю праўду пра тое, што здарылася. Дзяўчына была ўражана колькасцю забітых і параненых у акопе.
Вы такія слаўныя, храбрыя, толькі вы не разумееце сябе. Вы трымаеце сябе так, нібы ўвесь век, да вас і пасля вас, была і будзе адна толькі вайна. Без вайны вы сябе не ўяўляеце. Ці не так?
Раптам немцы зноў пачалі наступленне. Люся заўважыла, што ў забітага немца ёсць біклага з вадой, і вырашыла дастаць яе для параненых. Нягледзячы на небяспеку, яна выпаўзла з акопа і дабралася да цела. Калі яна ўжо вярталася з вадой і ракетніцай, якую таксама знайшла, па ёй адкрылі агонь. Люся была смяротна паранена.
Ахвярнасць і выжыванне сярод хаосу
Крывёнак, убачыўшы смерць Люсі, страціў разважлівасць. Ён абвінаваціў Лазняка ў тым, што той таксама закаханы ў дзяўчыну, і назваў яе "мучыцелькай". Затым ён схапіў рыдлёўку і, нягледзячы на небяспеку, выбег з акопа насустрач ворагу. Немцы адкрылі па ім агонь, і ён загінуў.
Лазняк застаўся адзін з мёртвай Люсяй на руках. Ён адчуваў глыбокі боль ад страты і вялікую нянавісць да ворага. Выкарыстоўваючы ракетніцу, якую прынесла Люся, і апошнія гранаты, ён працягваў змагацца, адбіваючы атакі немцаў.
Нягледзячы на безнадзейнасць сітуацыі, Лазняк вырашыў змагацца да канца. Ён разумеў, што гэта яго абавязак - не толькі перад Радзімай, але і перад загінуўшымі таварышамі. Ён успамінаў жахлівыя злачынствы немцаў, якія бачыў у партызанах, і гэта надавала яму сілы.
Колькі ж гэта перамог трэба здабыць гэтымі вось рукамі, каб яны склаліся ў тую, што напішуць з вялікай літары? Як гэта мала – аднае рашучасці, добрых намераў і колькі яшчэ трэба сілы!
Фінальная канфрантацыя і развязка
Калі ўжо здавалася, што ўсё скончана, Лазняк пачуў гул танкаў і ўбачыў, што з савецкага боку ідуць самаходныя ўстаноўкі. Яны прарвалі нямецкую абарону і ішлі на дапамогу. Лазняк выбраўся з акопа, трымаючы ў руках ракетніцу.
Неўзабаве да разбітай пазіцыі падышоў разлік Скварышава. Яны былі ўражаны тым, што Лазняк выжыў і змог адбіць столькі атак. Але радасці ў душы Лазняка не было - занадта вялікай была цана перамогі.
Нечакана з'явіўся Задарожны. Ён прынёс ежу і паводзіў сябе так, быццам нічога не здарылася. Калі ён убачыў мёртвых таварышаў, то спрабаваў апраўдацца, кажучы, што быў паранены. Ён нават сцвярджаў, што ніякага дазволу на адступленне не было, што камбат загінуў і нічога яму не загадваў.
Праклятая вайна дала і вырвала ў мяне нялёгкае права на Люсіна каханне. Цяпер што радасці мне з жыцця? Пехацінцы штосьці пытаюцца, нешта крычаць, але я не чую іх і не адказваю.
Лазняк, не вытрымаўшы хлусні і здрады, выстраліў з ракетніцы ў твар Задарожнаму. Затым ён адышоў убок і лёг на бруствер, глядзячы ў неба. Ён разумеў, што перажыў самае страшнае выпрабаванне ў сваім жыцці, але наперадзе яго чакала адказнасць за свае дзеянні. Аднак ён не баяўся - горш, чым было сёння, ужо не будзе ніколі.