Ціхая плынь (Гарэцкі)
Кароткае змястоўнае пераказанне
Асмолава — глухая беларуская вёска, пачатак XX стагоддзя. Паселішча прыйшло ў заняпад, людзі пакутуюць ад беднасці, многія співаюцца, моладзь выязджае на заробкі, а цяжкі пабыт робіць сялян нядбайнымі і маркотнымі. Настаў замкнёны, бязрадасны час, жыхары марылі пра нейкае цудоўнае аднаўленне, якое так і не наступіла.
У гэтай вёсцы жыў Хомка Шпак — хлопец-бедняк з кволым здароўем, працавіты, сарамлівы і чуллівы батрак, які глядзеў на навакольны свет з дзіцячай цікаўнасцю.
Дзяцінства Хомкі было беднае, галоднае і цяжкае. Калі ён пайшоў у школу, яму не давалася вучоба, а гразкая слізгаць учыніла Хомку ахвярай пагарды і насмешак з боку настаўніка і хлопцаў. Пасля няўдалай спробы вучобы, хлопчык быў змушаны працаваць на гаротнага гаспадара. Хомка стаў добра разумець сялянскую працу, дапамагаў гаспадару-яму шкадаваў, бо ў старога сына забралі на вайну.
Аднойчы яго ўзялі ў войска. Хомка ўспамінаў бяспечнае і цёплае жыццё, чакаючы няведамага будучага. Ён трапіў у ненавісную яму казарму, дзе панавала грубасць і безупынная муштра. Хомка пакутаваў ад стомленасці, голаду і муштры. Потым яго адправілі на фронт. Там вялася вайна, якой не было бачна канца. Апынуўшыся на перадавой, ён быў страшэнна змучаны і разгублены ад жудаснага шуму і выбухаў вакол. Калі блізка разарвалася граната, ён адчуў цяжкі ўдар у жывот.
Жах абняў хлопчыка, і ён валіцца наскрозьдоння, глыбей і глыбей. Высока, хто ведае дзе, крычыць на краі фельдфебель: «Насілкі!» I змоўкла ўсё, няма нідзе ані гуку.
Падрабязны пераказ па раздзелах і частках
Назвы 'Раздзел' і 'Частка' дададзены для арыентацыі.
Раздзел 1. Забыты край
Аповесць пачыналася з апісання Асмолава – вёскі, якая прытулілася пры вялікім некалі шляху з Вялікага княства Літоўскага на Масковію. Гэта быў забыты край, дзе мялела рака Плёска, а стары шлях зарастаў травой і пуставаў.
Мялее і нядужае стары нябога Дняпро. I потым таго выбілася з духу Плёска... Заглушэў зусім вялікі стары шлях. Размыты з бакоў веснавымі ручаямі, пакарбачан даўнымі засохлымі калюгамі...
Недалёка ад вёскі знаходзілася гарадзішча – старажытнае месца, дзе захаваліся каменныя крыжы з незразумелымі надпісамі. Раз на год тут ладзіўся кірмаш, але з кожным годам ён станавіўся ўсё бяднейшым. Непадалёк размяшчалася мястэчка Лугвенева, якое таксама страціла сваю былую веліч.
Раздзел 2. Герой гісторыі
У гэтым забытым краі нарадзіўся і жыў Хомка – галоўны герой аповесці. Яго дзяцінства прайшло ў беднасці і нястачы. Маленькі хлопчык часта заставаўся адзін у хаце, галодны і занядбаны, пакуль маці працавала ў полі.
I гэтую песню бацькоў сваіх выплаквае цяпер тут перад вамі герой наш Хомка. Вось узняўся ён на крывых ножках пад мокрым падалом. Уздыхнуў глыбока, цяжка – і зноў прысеў.
Бацька Хомкі, Юрка, быў працавіты, але няўдалы гаспадар. Ён часта піў і ў п'яным стане біў жонку і дзяцей. Маці Хомкі, Домна, цярпліва пераносіла ўсе нягоды, клапацілася пра сына як магла.
Раздзел 3. Горкая прамудрасць
Частка 1
Калі Хомка падрос, яго аддалі ў школу. Навука давалася яму цяжка. Настаўнік, былы унтэр-афіцэр, строга патрабаваў ад вучняў гаварыць "па-панску" і не любіў Хомку за яго няздольнасць да вучобы.
Аднойчы ў школу прыехаў з праверкай айцец благачынны. Ён пачаў распытваць вучняў, і Хомка, спалоханы, не змог адказаць ні на адно пытанне. Пасля гэтага настаўнік параіў бацьку забраць Хомку са школы да наступнага года.
Частка 2
Праз некаторы час Хомка зноў пайшоў у школу, дзе новы настаўнік увёў "бірку" – палачку з нарэзкамі, якую давалі таму, хто гаварыў "няправільна", па-мужыцку.
Корань навукі горкі, затое плод яе салодкі... На слова «бірка» цяпер забываюцца, а даўней яго добра ведаў кожны непісьменны аканом, войт ці ляснік і кожны панскі падданы-мужык.
Хомка часцей за ўсіх атрымліваў бірку, бо ніяк не мог прывыкнуць гаварыць "па-панску". Гэта выклікала насмешкі аднакласнікаў і нават здзекі з боку Лявонькі Задумы, які любіў падманваць іншых вучняў.
О, бірка, бірка! Колькі за цябе пралілося горкіх дзіцячых слёз, колькі выдзерта хахлоў, пабіта рук лінейкаю, намулена бедных каленяў і колькі пасварылася самых блізенькіх сяброў!
Аднойчы, калі настаўнік зноў абразіў Хомку, хлопчык не вытрымаў, схапіў бірку і зламаў яе. За гэта яго выгналі са школы, адабраўшы кніжкі.
Раздзел 4. Школа жыцця
Частка 1
Пасля школы Хомка пачаў працаваць разам з бацькам. Яны вазілі спірт з бровара ў Лугвеневе на станцыю. Гэта была цяжкая праца, асабліва для малога хлопчыка. Зімовымі начамі яны ехалі па замерзлай дарозе, і Хомка часта засынаў ад стомы.
Аднойчы яны спыніліся на начлег у заезным двары. Там адбылася непрыемная гісторыя: прапаў церассядзельнік аднаго з вознікаў, і падазрэнне пала на Хомку і яго бацьку. Іх абшукалі, але нічога не знайшлі. Потым высветлілася, што церассядзельнік проста ўтаптаўся ў снег.
Гэты выпадак моцна ўразіў Хомку. Ён упершыню сутыкнуўся з несправядлівым абвінавачваннем і адчуў, як цяжка быць бедным і залежным ад іншых. Бацька ж, каб суцешыць сябе, выпіў гарэлкі, хоць Хомка ненавідзеў яе пах і дзеянне на людзей.
Частка 2
Калі Хомка падрос, ён пайшоў у батракі да заможнага гаспадара. Там ён працаваў разам з гаспадаравым сынам Петраком. Стары гаспадар цаніў Хомку за працавітасць і добрасумленнасць.
Хомка цяжка працаваў, але заробленыя грошы забіраў бацька, які часта прапіваў іх. Нягледзячы на гэта, хлопец не скардзіўся і працягваў сумленна выконваць свае абавязкі.
Раздзел 5. Млявыя сненні
Частка 1
Аднойчы летам Хомка пасвіў коней на лузе і заснуў пад кустом. Яму сніліся розныя эпізоды з яго жыцця: калядныя святкі, вясна, восень. У снах ён бачыў сваю хату, бацькоў, вясковае жыццё.
Жыццё, жыццё! Мы ўсе прыходзім на свет хто песняром, хто разьбяром, а хто і тым і сім патроху. Мы ўсе ў гады прачнавання нашага розуму – рэфарматары нягоднага старога, будаўнікі лепшай сацыяльнасці...
У адным са сноў ён убачыў, як бацька ў злосці забіў іхнюю кабылу, якую нядаўна купіў. Кабыла часта ўцякала на чужое жыта, і суседзі скардзіліся. Раззлаваны бацька збіў яе да смерці, а потым ударыў і маці, калі тая заступілася.
Ці ж можна раўнаваць з кабыліным калецтвам матчыны слёзы і матчына выццё пад бацькавымі кулакамі – такія звычайныя з'явы ў штодзённым асмолаўскім жыцці?
Хомка так глыбока паглыбіўся ў свае сны, што не заўважыў, як коні зайшлі ў чужое поле. Гаспадар знайшоў яго і моцна адлупцаваў за нядбайнасць.
Частка 2
Пасля гэтага выпадку Хомка стаў яшчэ больш старанным у працы. Ён баяўся расчараваць гаспадара, які добра да яго ставіўся. Хлопец марыў пра лепшае жыццё, але разумеў, што яго лёс – цяжкая праца і беднасць.
Раздзел 6. Кірмашовыя прыемнасці
Частка 1
Аднойчы Пятрок запрасіў Хомку пайсці з ім на кірмаш у Лугвенева. Гэта была вялікая радасць для хлопца, бо ён рэдка куды-небудзь выбіраўся. Гаспадар даў Хомку свае старыя штаны і брыль, а Пятрок пазычыў яму боты.
Хомка быў вельмі ўзрушаны і шчаслівы. Ён марыў пра тое, як будзе гуляць на кірмашы нароўні з іншымі хлопцамі, і ніхто не будзе глядзець на яго як на беднага батрака.
Частка 2
На кірмашы Хомка пазнаёміўся з прыгожай дзяўчынай Гануткай і нават танцаваў з ёй. Ён купіў ёй салодкай вады і сланечнікаў у Малкі, яўрэйкі, якая гандлявала на кірмашы.
Але радасць Хомкі была нядоўгай. Пачалася бойка паміж хлопцамі з Асмолава і Гарадца. Хтосьці перакуліў Малкін гандлёвы столік, Хомка спрабаваў заступіцца, але ўпаў і запэцкаў адзенне. А калі ён убачыў, што Ганутка сядзіць з іншым хлопцам і смяецца з яго, сэрца яго сціснулася ад болю.
Пятрок і іншыя хлопцы напаілі Хомку, і ён вяртаўся дамоў п'яны і расчараваны.
Хомку было ўсё 'дна. Тупое і цяжкае адурэнне пайшло на яго, прыціснула яго, згняло яго... Ён пакараўся Петраку, ішоў, поўз, смяяўся, крычаў, і пяяў, і хацеў плакаць...
Раздзел 7. Парогі
Частка 1
Пачалася Першая сусветная вайна. Многіх мужчын з Асмолава і навакольных вёсак забралі на фронт. Пятрок таксама пайшоў на вайну і трапіў у палон.
Выйшлі роднай вёскі дзеці
Паміраць на белым свеце,
Рассяваць па свеце косці
Праз кагосьці, за кагосьці.
Засталіся нівы, сёлы
На той сум-жаль невясёлы...
Хомка застаўся працаваць у гаспадара, які пасля адыходу сына страціў цікавасць да гаспадаркі. Хлопец цяпер адказваў за ўсю працу і рабіў яе сумленна, як сваю ўласную.
Аднак неўзабаве і Хомку запісалі ў рэкруты, хоць яму яшчэ не хапала двух гадоў да прызыўнога ўзросту. Бацька спрабаваў даказаць у воласці, што сына запісалі раней часу, але пісар не захацеў нічога мяняць.
Частка 2
Перад адыходам на вайну Хомка правёў два дні ў бацькоўскай хаце. Маці плакала і гатавала яму смачную ежу, бацька быў маўклівы і сумны.
Вазьмі, маці, пяску жменю,
Пасей, маці, на каменю:
Як прыжджэшся пяску ўсходу, –
Тады верне сын з паходу...
У казарме Хомка прайшоў кароткае навучанне, а потым яго адправілі на фронт. Там ён трапіў пад артылерыйскі абстрэл і быў цяжка паранены. Апошняе, што ён памятаў, – гэта як ротны сказаў: "Нашто тут насілкі? Ён забіт. Падбірайце толькі раненых!"
Так скончылася жыццё Хомкі Шпака – хлопца з забытага краю, які так і не паспеў зведаць шчасця і радасці жыцця.