Чорны замак Альшанскі (Караткевіч)
Вельмі кароткі змест
Беларусь, 1970-я гады. Гісторык і палеограф атрымаў ад свайго сябра Мар'яна Пташынскага старажытную кнігу з унікальнымі мініяцюрамі, якую хацелі купіць падазроныя людзі. Неўзабаве Мар'ян загінуў пры дзіўных абставінах на возеры.
Антон расшыфраваў схаваны ў кнізе тайнопіс, які паказваў на скарбы роду Альшанскіх, схаваныя ў падзямеллях замка яшчэ ў XVI стагоддзі. Ён паехаў у вёску Альшаны, каб даследаваць руіны замка. Там ён сустрэў мясцовых жыхароў, археолагаў і закахаўся ў начальніцу экспедыцыі Сташку.
Падчас пошукаў на Антона некалькі разоў нападалі невядомыя. Яго замуравалі жывым у падзямеллі разам са Сташкай, але іх выратаваў ксёндз Жыховіч. Высветлілася, што за Антонам сачылі мясцовы вознік Высоцкі і бухгалтар Ганчаронак, якія таксама шукалі скарбы.
Міліцыя арыштавала злачынцаў. Высветлілася, што Ганчаронак насамрэч быў бандытам Боўбелем, які супрацоўнічаў з немцамі падчас вайны. Высоцкі быў братам забойцы-правакатара, які ўцёк ад пакарання. Яны шукалі не толькі старажытныя скарбы, але і архівы гестапа, схаваныя ў замку.
Антон разгадаў апошнюю загадку: галоўным арганізатарам усіх злачынстваў быў яго сусед, псіхіятр Лыганоўскі, які аказаўся апошнім князем Альшанскім.
Князь прызнаўся, што выкарыстоўваў наркотык для ўздзеяння на людзей і быў вінаваты ў смерці Мар'яна. Ён хацеў вярнуць радавыя рэліквіі, але звязаўся з здраднікамі і забойцамі. Яго арыштавалі, а ён неўзабаве скончыў жыццё самагубствам у турме.
Я адрабіў спаўна і па сваёй ахвоце сваю катаргу на зямлі. Я зрабіў нават болей таго, што мог. І не для сябе, а дзеля іх, дзеля гэтага акіяна, народа майго. І цяпер я прыйшоў да цябе не кленчыць аб узнагародзе.
Падрабязны пераказ па частках і раздзелах
Назва ўступнага раздзела ў першай частцы — рэдакцыйная.
Частка 1. Грозныя цені начныя
Уступ апавядальніка
Апавядальнік пачынаў сваю гісторыю з роздумаў пра тое, з чаго варта пачаць расповед пра падзеі мінулага. Ён узгадваў мокры сакавіцкі вечар і сутонне, задаючыся пытаннем, ці цікава гэта чытачу. Аўтар разважаў над сваёй роляй звычайнага чалавека ў вялікім горадзе і сумняваўся, ці мае ён права на ўвагу публікі.
Я абяцаю, што раскажу вам самую дзівосную і неверагодную гісторыю майго жыцця. А — можа, таму, што гэта было са мной, — мне здаецца, што гэта нават самая неверагодная гісторыя, якая толькі адбылася на зямлі Беларускай...
Герой прызнаваў, що ўсё апісанае датычылася перш за ўсё яго самога. Ён вырашыў пачаць з самаапраўдання, перш чым перайсці да апісання сваёй асобы і тых дзіўных падзей, што адбыліся чвэрць стагоддзя таму. Гісторыя абяцала быць самай неверагоднай у яго жыцці і ва ўсёй гісторыі Беларусі за апошнія дзесяцігоддзі.
Раздзел 1. Візіт устрывожанага чалавека
Брыдкім сакавіцкім вечарам, калі Антон Косміч рыхтаваўся да працы, да яго завітаў сябар Мар'ян Пташынскі.
Мар'ян быў знаўцам архіўнай справы і калекцыянерам. Ягоны візіт быў выкліканы глыбокай трывогай: ён заявіў, што яго хочуць забіць з-за рэдкай кнігі. Гэта быў унікальны фаліянт, дзе пад адной вокладкай былі сабраны Евангелле князя Слуцкага, Евангелле Цяпінскага і Статут 1580 года. Асаблівасць заключалася ў тым, што пустыя месцы ў друку Цяпінскага былі ўпрыгожаны рукапіснымі мініяцюрамі.
Мар'ян распавёў, як пасля выстаўкі ў бібліятэцы да яго пачалі звяртацца дзіўныя людзі з прапановамі купіць кнігу. Адзін з іх, высокі мужчына з бура-чырвоным тварам, выклікаў у Пташынскага асаблівую падазронасць. Пазней пачаліся ананімныя начныя званкі з патрабаваннем прадаць каштоўнасць. Асабістая драма Мар'яна паглыблялася хваробай яго былой жонкі Юліі, якая ляжала ў бальніцы з ракам.
Косміч спачатку спрабаваў супакоіць сябра, спісваючы яго страхі на хваробу сэрца і перажыты мікраінфаркт. Аднак твар Мар'яна, азмрочаны сапраўднай трывогай, прымусіў Антона паверыць у рэальнасць пагрозы. Пташынскі адмовіўся несці кнігу па цемры і дамовіўся з Антонам аб сустрэчы праз дзень.
Раздзел 2. Падезд кавалераў
Гісторык Антон Косміч прачнуўся нядзельнай раніцай ад гукаў каля заапарка і рынку. Ён разважаў пра каштоўнасць уласнага жылля, згадваючы цяжкія пасляваенныя гады. Герой пачаў знаёміць чытача са сваім пад'ездам, які суседзі называлі «пад'ездам старых кавалераў» з-за таго, што там жылі пераважна адзінокія мужчыны.
Найбліжэйшым суседам Антона быў Адам Пятровіч Хілінскі, чалавек загадкавы і адукаваны, якога герой называў «Абелем у адстаўцы».
Хілінскі меў нетыповую для славяніна знешнасць, любіў паліць люльку і валодаў велізарнай бібліятэкай па гісторыі права і біялогіі. Яшчэ адным знаёмым Хілінскага быў палкоўнік крымінальнага вышуку Андрэй Шчука, які часта заходзіў гуляць у шахматы.
Раздзел 3. Дамы, манахі і паршывы беларускі рамантызм
Антон Косміч прыйшоў у госці да свайго лепшага сябра, мастака-рэстаўратара і знаўцы старажытнасці Мар'яна Пташынскага. Мар'ян жыў у старой прафесарскай кватэры на ўскраіне горада, якая больш нагадвала музей. Кватэра была запоўнена старажытнымі іконамі, драўлянымі скульптурамі анёлаў і святых, а таксама велізарнай бібліятэкай.
Мар'ян пачаў гаворку пра дзіўную кнігу, якую ён знайшоў у Альшанах. Гэта быў зборнік, у якім невядомы манах пераплёў Евангелле, Статут 1580 года і іншыя тэксты. Асаблівую цікавасць выклікалі ўнікальныя ініцыялы і застаўкі, выкананыя ў нехарактэрным для таго часу яркім стылі. Рэстаўратар адчуваў смяротную небяспеку, звязаную з гэтай знаходкай.
Пташынскі распавёў Антону пра гісторыю роду князёў Альшанскіх і іх багацце, якое з'явілася пасля няўдалай змовы супраць вялікага князя ў 1481 годзе. Мар'ян паказаў сябру старую баладу пра «чорнага манаха» і «даму», якія нібыта блукаюць па Альшанскім замку пасля таго, як каханкі ўцяклі ад жорсткага князя, забраўшы яго скарбы.
Кожную поўнач такую ў замку, што стыне ад жаху,
Па галерэях праходзяць дама з чорным манахам. Далей быў звычайны рамантычны сюжэт... Каханкі, забраўшы казну, уцяклі з замка.
Напрыканцы сустрэчы Мар'ян, ахоплены страхам, перадаў арыгінал кнігі Антону на захаванне. Ён баяўся, што невядомыя злачынцы, якія тэлефанавалі яму з пагрозамі, могуць уварвацца ў дом. Мар'ян вырашыў пакінуць сабе толькі фотакопіі для далейшай працы.
Раздзел 4. Пра жанчыну з мінулага, абеляў у адстаўцы, і пра тое, як чытанне Евангелля не прынесла аніякай карысці, акрамя маральнай
Антон Косміч схаваў каштоўную старую кнігу ў таемны сейф свайго антыкварнага сакрэтэра. Нечакана да Антона прыйшла яго былое каханне Зоя Пярэрвенка. Паміж імі адбылася цяжкая размова пра іх мінулыя адносіны і прычыны растання. Высвятлялася, што Антон сышоў ад Зоі, калі даведаўся, што яна замужам за яго добрым прыяцелем Косцікам Красоўскім. Антон не змог здрадзіць сябру, хоць і моцна кахаў Зою.
Пасля сыходу Зоі Антон ішоў да свайго суседа Адама Пятровіча Хілінскага. Хілінскі, бачачы пакуты суседа, расказаў яму сваю трагічную гісторыю. На сцяне ў яго вісеў партрэт прыгожай жанчыны — яго жонкі-цыганкі Грушанькі, якую забілі ў лагерах падчас вайны. Хілінскі таксама дзяліўся болем аб страчаным сыне, якога нацысты маглі забраць для выхавання ў «нардычным» духу.
Наступныя пяць дзён Антон праводзіў у напружанай працы над старадаўняй кнігай. Ён перачытваў Евангелле, спрабуючы знайсці там схаваны шыфр, тайны запіс або любы след, які тлумачыў бы цікавасць злачынцаў да гэтага фаліянта. Нягледзячы на ўважлівае вывучэнне тэкстаў, Антон не знаходзіў нічога падазронага.
Раздзел 5. Чалавек знік
Надышоў красавік, і Антон Косміч, занепакоены тым, што яго сябар Мар'ян Пташынскі ўжо некалькі дзён не выходзіў на сувязь, вырашыў наведаць яго кватэру. Неўзабаве Космічу патэлефанаваў палкоўнік Андрэй Шчука і папрасіў паехаць на апазнанне цела, знойдзенага на возеры Романь.
На возеры міліцыя выявіла «Запарожац» Пташынскага і цела чалавека ў вадзе. Твар нябожчыка быў моцна пашкоджаны ракамі, але вопратка і камплекцыя супадалі з дадзенымі Мар'яна. Эксперт вызначыў, што смерць наступіла ад сардэчнага прыступа, пасля якога чалавек упаў у ваду і захлынуўся.
Падчас агляду кватэры Косміч заўважыў знікненне дзвюх карцін, якія сам Мар'ян не лічыў асабліва каштоўнымі. Пры гэтым іншыя, значна больш дарагія творы мастацтва і грошы засталіся на месцы. Раптам супрацоўнік міліцыі знайшоў у стале натарыяльна завераны запавет Пташынскага. Паводле дакумента, уся маёмасць Мар'яна пераходзіла да яго лепшага сябра Антона Косміча пры ўмове, што той будзе даглядаць хворую жонку загінулага, Юлію.
Аднак сітуацыя ўскладнілася, калі паступіла паведамленне з Гомеля: Юлія Пташынская памерла ў той самы дзень, што і яе муж. Гэты трагічны супадзенне яшчэ больш узмацніў падазрэнні міліцыі ў дачыненні да Антона. Косміч горача адстойваў свой гонар, заявіўшы, што ўся калекцыя сябра будзе перададзена музею, а сабе ён пакіне толькі сабак.
Раздзел 6. Кароткі. Аб сівым антыквару і барыгу
Антон Косміч вёў тэлефонную размову са следчым Клепчам наконт гібелі свайго сябра Мар'яна Пташынскага і знікнення карцін з яго кватэры. Праз два дні Клепча запрасіў Антона ў свой кабінет, дзе знаходзіліся зніклыя карціны. Высвятлялася, що Мар'ян сам здаў іх у антыкварыят за два дні да смерці, каб атрымаць грошы.
Антон знаёміўся з двума важнымі сведкамі: старым антыкварам і Барысам Гутнікам, якога падазравалі ў шантажы. Гутнік адкрыта прызнаў, што тэлефанаваў Пташынскаму. Ён сцвярджаў, што яго цікавасць да кнігі — гэта выключна страсць калекцыянера, а не крымінальны намер. Каб даказаць сваю бескарыслівасць, Гутнік паказаў газетную нататку, дзе яму выказвалі падзяку за перадачу сотняў кніг у бібліятэкі.
Раздзел 7. Што было сказана ў Новым Тэстаменце і якую таямніцу схаваў у Апакаліпсісе Іаан Багаслоў…
Антон Косміч знаходзіўся ў стане глыбокай дэпрэсіі пасля раптоўнай і падазронай смерці свайго блізкага сябра Мар'яна Пташыцкага. Адзіным яго заняткам стала вывучэнне старой кнігі. Аднойчы вечарам, дзякуючы выпадковаму асвятленню і стоме, Антон заўважыў на старонках «Апакаліпсіса» ледзь прыкметныя кропкі-ўмяцінкі, зробленыя вострай іголкай. Гэта аказалася складаная сістэма шыфравання.
Косміч пачаў карпатлівую працу па дэшыфроўцы. Паступова перад ім пачалі вымалёўвацца словы на старабеларускай мове. Праца патрабавала не толькі ведання лінгвістыкі, але і вялізнага цярпення, бо шыфравальшчык наўмысна блытаў граматыку і не дзяліў сказ на словы.
Я, першы і апошні, нашчадку разумнаму завяшчаю медзь пасярэбраную. Іншаму, медзь таўчы, у тры фунты (з) паловаю. Чарговасць такая: карэньчыкі зручна пачатак схавалі, (а) медзь укрыла астатняе.
Аналізуючы фразу пра «карэньчыкі», якія «схавалі пачатак», Антон здагадаўся, што гаворка ідзе не пра дрэвы, а пра карэньчык самой кнігі. Рызыкуючы пашкодзіць каштоўны экзэмпляр, ён асцярожна адклеіў скураны карэньчык і знайшоў там схаваную палоску пергаменту даўжынёй 63 сантыметры, пакрытую разрозненымі літарамі.
Пергамент аказаўся часткай старажытнага спосабу перадачы інфармацыі — сцыталы. Каб прачытаць тэкст, яго трэба было наматаць на прадмет пэўнага дыяметра пад пэўным вуглом. Косміч, выкарыстоўваючы сваі веды ў матэматыцы і лагарыфмічную лінейку, вылічыў неабходныя параметры намоткі. Падыходным інструментам аказалася звычайная кухонная чапёлка.
Расшыфраваны тэкст аказаўся запісам нейкага дзяржаўнага скарбніка, які схаваў нарабаваныя каштоўнасці. У тэксце гаварылася пра «гмах кутні», «спальню ключавую» і падзямеллі, дзе за заваламі ляжаць багацці: золата, срэбра, каштоўныя камяні і дзяржаўныя ўніверсалы. Запіс заканчваўся страшным праклёнам у адрас ворагаў.
Раздзел 8. Зноў гасне неба
Антон Косміч скончыў напружаную начную працу над дэшыфроўкай старажытнага рукапісу. Ад стомы і болю ён не адразу зразумеў, што прайшлі цэлыя суткі. Падчас размовы Хілінскі скептычна паставіўся да «дэтэктыўных» высноў Антона наконт гвалтоўнай смерці яго сябра Мар'яна Пташынскага. Аднак ён паабяцаў па-сяброўску дапамагчы з экспертызай кнігі ў лабараторыі.
Антон вырашыў ехаць у Альшаны, каб працягнуць расследаванне таямніцы замка на месцы. Вярнуўшыся да сябе, ён сустрэў Зою, якая чакала яго ў кабінеце. Жанчына была ў дзіўным, прыгнечаным стане, яна вярнула ключы і сказала, што прыйшла развітацца назаўсёды. Зоя паводзіла сябе вельмі эмацыйна, яна плакала і прасіла прабачэння, адчуваючы глыбокую віну.
Наступныя дні Антон рыхтаваўся да паездкі ў Альшаны: збіраў рэчы, атрымліваў дазволы і рабіў запасы. Ён яшчэ раз наведаў кватэру Мар'яна разам з Хілінскім, каб забраць некалькі рэчаў на памяць. У кватэры сябра Антон знайшоў у кнізе закладку — запіску, напісаную яго ўласнаручна, якая заклікала Мар'яна тэрмінова выехаць на Романь. Гэта знаходка шакавала яго.
Позна ўвечары патэлефанаваў Кастусь Красоўскі і паведаміў жахлівую навіну: Зоя скончыла жыццё самагубствам, прыняўшы калій цыян. Яна пакінула запіску, у якой прызналася, що «прадала свайго сапраўднага мужа». Антон быў раздаўлены гэтай весткай. Раніцай Хілінскі, даведаўшыся пра трагедыю, параіў Антону неадкладна з'язджаць у Альшаны.
Раздзел 9. Кладна. Дарога. Адрашэнне
Галоўны герой прыбыў у горад Кладна, які ён любіў за яго ўтульныя вулачкі, раку і старадаўнюю архітэктуру. Красавіцкае сонца і атмасфера горада дапамаглі яму крыху адысці ад папярэдняга напружанага стану. Пасля абеду Антон Косміч сеў на вечаровы аўтобус да Альшан. Падчас дарогі Косміч разважаў пра мясцовую тапаніміку і памылкі навукоўцаў.
У Альшанах герой сустрэў мясцовую моладзь каля клуба і пазнаёміўся з Міколам Чэсевічам Вячоркам, які працаваў загадчыкам клуба. Вячорка аказаўся простым і ветлівым чалавекам, адданым сваёй справе. Ён пагадзіўся правесці Косміча да Альшанкі, дзе знаходзіўся замак. Па дарозе Вячорка распавёў Космічу пра «чартаўшчыну», якая нібыта пачалася ў наваколлі. Ён таксама згадаў, што ў замку ўжо працуюць археолагі пад кіраўніцтвам маладой дзяўчыны.
Раздзел 10. Ідылія ў кантрастах
Антон Косміч прачынаўся ў вёсцы Альшаны і любаваўся маляўнічымі веснавымі краявідамі. Ён накіроўваўся да касцёла пачатку XVII стагоддзя, каб пагутарыць з мясцовым святаром пра гісторыю рэгіёна. Каля храма ён сустракаў ксяндза Леанарда Жыховіча, які выглядаў як звычайны грамадзянін і карыстаўся матацыклам.
Ксёндз аказваўся эрудыяваным чалавекам, які выдатна валодаў беларускай мовай і меў скептычны погляд на стан мясцовых помнікаў архітэктуры. Жыховіч правёў Антона ўнутр касцёла і паказаў яго багатае ўбранне, уключаючы абразы XIV стагоддзя. Падчас размовы яны абмяркоўвалі род Альшанскіх, у прыватнасці Вітаўта, заснавальніка касцёла.
Пасля візіту ў касцёл Косміч накіроўваўся да руінаў самога Альшанскага замка. Замак уражваў яго сваёй змрочнай і пагрозлівай веліччу, якая рэзка кантраставала з ласкавай прыродай парку. Антон заўважаў, що муры замка мелі вялізную таўшчыню, а сама планіроўка ўяўляла сабой квадрат з васьмю вежамі.
У двары замка Антон станавіўся сведкам канфлікту. Старшыня калгаса Альшанскі і бухгалтар Ганчаронак загадалі прабіваць пралом у гістарычным муры, каб зрабіць другі выхад для жывёлагадоўчага двара. Настаўнікі Шаблыка і Змагіцель спрабавалі спыніць разбурэнне помніка культуры, што прывяло да вострай слоўнай перапалкі і пагрозаў фізічнай расправы.
Антон Косміч вырашыў умяшацца і пачаў фатаграфаваць сцэну разбурэння і ўдзельнікаў спрэчкі, заяўляючы аб сваім дачыненні да аховы помнікаў. Працу прыпыніў няшчасны выпадак: малады рабочы Бронік упаў з мура і зламаў руку. Сярод натоўпу з'явіўся мясцовы вар'ят Людвік Лапатуха, які прарочыў божую кару за разбурэнне замка.
Косміч знаёміўся з настаўнікамі бліжэй. Шаблыка і Змагіцель запрашалі яго ў мясцовую «Чайную». Там за чаркай каньяку яны распавядалі Антону пра складанае мінулае мясцовых жыхароў, у тым ліку пра знаходжанне Шаблыкі і Ганчаронка ў гестапа і бандах пасля вайны. Высвятлялася, што вар'яцтва Лапатухі стала вынікам таго, што ён быў сведкам масавых расстрэлаў падчас нацысцкай акупацыі.
Раздзел 11. Белая Гара
Антон Глебавіч Косміч назіраў за заканчэннем святаў у маленькім пасёлку. Праз некалькі дзён ён заўважыў археалагічную экспедыцыю на ўзвышшы Белая Гара, якое месцілася насупраць Альшанскага замка. Будучы гісторыкам, ён вырашыў пазнаёміцца з калегамі. На гарадзішчы Косміч сустрэў знаёмага маладога археолага Генку Сядуна, які забаўляў лабарантак спевамі пад гітару.
Неўзабаве з'явілася начальніца экспедыцыі Станіслава Рэчыц разам з мясцовым вартаўніком дзедам Мультанам.
Станіслава Рэчыц аказалася маладой рыжавалосай жанчынай з глыбокімі зялёна-блакітнымі вачыма і сур'ёзным падыходам да працы. Косміч коратка патлумачыў ёй сваю зацікаўленасць замкам, згадаўшы пра таямнічы знак карабля і магчымае падзямелле пад другой вежай. Стася паставілася да гэтага з разуменнем і прапанавала дапамогу.
Дзед Мультан, які ахоўваў касцёл і замак, паабяцаў прыслаць на дапамогу сваіх унукаў-сарвігалоў, якія ведалі замак як свае пяць пальцаў. Па дарозе да вёскі Мультан паказаў Антону сваю вартоўню, напоўненую старымі партрэтамі і мэбляй з колішняга палаца. Стары распавёў пра прывідаў — Белую Даму і Чорнага Манаха, якіх ён нібыта бачыў на галерэі касцёла ўначы.
Вярнуўшыся да свайго часовага жылля, Косміч застаў гаспадыню Марыю Сямёнаўну ў вялікім роспачы. Яе муж Мікола Зеляпушчанка, вядомы як Вячорка, не вярнуўся са станцыі пасля ад'езду брата. Антон, нягледзячы на стому і мокрыя ногі, выправіўся ў начную цемру на пошукі гаспадара, узброіўшыся ліхтарыкам.
У лесе каля Альшан Косміч сустрэў бухгалтара Ганчаронка, які паводзіў сябе падазрона каля хмызоў. Рухаючыся назад у Альшанку, Антон раптам пабачыў дзіўнае ружова-сіняе полымя ў адной з закінутых вежаў замка, якое знікала пры набліжэнні. Урэшце п'янага ўшчэнт Вячорку прывезлі мясцовыя жыхары Альшанскі і Шаблыка, якія знайшлі яго ў канаве.
Раздзел 12. Пачатак пошукаў
Антон Глебавіч Косміч вырашыў правесці папярэдні агляд Альшанскага замка перад ад'ездам у Мінск. Раніцай ён абышоў жылыя памяшканні першага і другога паверхаў, адзначаючы запусценне і разбурэнне некалі велічнага будынка. Даследчык вывучыў чатыры вежы, але не знайшоў нічога цікавага, акрамя замкнёных і заваленых уваходаў у сутарэнні.
У гэты час яго сустрэў дзед Мультан-Пацяруха з двума хлопчыкамі — Стасікам і Васількам Шубайлам. Дзед прапанаваў іх у якасці памочнікаў, бо дзеці добра ведалі мясцовыя руіны. Косміч разам з хлопчыкамі пачаў агляд вежы, дзе бачыў агонь. Яны падняліся па рэштках вінтавой лесвіцы на верхні ярус. Там яны выявілі сляды нядаўняга знаходжання чалавека: свежую аўсяную салому, кроплі стэарыну ад свечкі і попел у каміне.
Пасля агляду сутарэнняў пад вежай Косміч адпусціў дзяцей дадому, папрасіўшы іх больш не лазіць там адным. Па дарозе Косміч сустрэў старшыню калгаса Альшанскага і Высоцкага. Альшанскі спрабаваў загладзіць канфлікт, звязаны з мінулым інцыдэнтам з Ганчаронкам і разбурэннем замкавай сцяны.
Старшыня прапанаваў Космічу даехаць да станцыі Езна на калгасным грузавіку разам з Высоцкім, Ганчаронкам і Шаблыкам. Па дарозе Косміч размаўляў з Шаблыкам пра Слуцкую браму і ваеннае мінулае замка. Косміч намякнуў спадарожнікам, што амаль разгадаў таямніцу трохсотгадовай даўнасці, якая каштавала многім жыцця.
Раздзел 13. Нарада двух кавалераў, аднаго ўдаўца і аднаго жанатага
Антон Косміч раніцай патэлефанаваў у Кладна свайму даўняму знаёмаму Максіму Смыцкаму, які лічыўся адным з лепшых знаўцаў гісторыі горада. Косміч паведаміў Максіму пра пагрозу разбурэння Альшанскага замка і папрасіў яго як прадстаўніка аховы помнікаў культуры ўмяшацца ў сітуацыю. Падчас размовы Косміч нечакана вырашыў удакладніць інфармацыю пра людзей, якіх немцы расстралялі ў Кладна ў апошні дзень акупацыі.
Праз два дні Клепча запрашаў Антона ў свой кабінет, дзе знаходзіліся зніклыя карціны. Высвятлялася, што Мар'ян сам здаў іх у антыкварыят за два дні да смерці, каб атрымаць грошы. Гэта пацвярджалася квітанцыяй з яго подпісам, хоць тэкст быў напісаны іншай рукой. Антон знаёміўся з двума важнымі сведкамі: старым антыкварам і Барысам Гутнікам, якога падазравалі ў шантажы.
Раздзел 14. Пра вар'ятаў і дробязі, якія не вартыя і выедзенага яйка
Антон Косміч разам з групай археолагаў і мясцовых жыхароў вяртаўся ў Альшаны па разбітай дарозе. У машыне паміж пасажырамі завязалася філасофская спрэчка пра сэнс жыцця, смерць і сувязь пакаленняў. Размова паступова пераходзіла на тэму здароўя і даўгалецця. Косміч спрабаваў змяніць тэму і згадаў мясцовага вар'ята Лапатуху. Высоцкі выказваў недавер да «блажэнных», прыгадваючы выпадкі здрады падчас нямецкай акупацыі.
Ноччу Косміч вырашыў таемна абследаваць падзямелле пад вежай Альшанскага замка. Ён заўважыў падазроны цень у кепцы і сачыў за ім. Унутры вежы Антон чуў глухія ўдары і бачыў свежыя адколіны на цэгле, што сведчыла пра спробы нечага знайсці ў мурах. Падчас агляду вежы невядомы зламыснік з верхняга яруса асляпіў Антона магутным ліхтаром і скінуў на яго цяжкую каменную брылу. Косміч цудам застаўся жывы.
Выйшаўшы з вежы, Антон бачыў на замкавай галерэі два прывідныя цені — светлы і чорны. Ён кідаўся за імі, але на галерэі нікога не знаходзіў. Гэта падзея прымушала яго задумацца пра мясцовыя легенды і магчымае «вар'яцтва», якое ахоплівала ўсіх даследчыкаў замка. На наступную раніцу высвятлялася, што ўваход у падзямелле завалены велізарным валуном.
Застаўшыся адзін, Косміч паспрабаваў сістэматызаваць усе вядомыя яму факты і пытанні, склаўшы спіс з дваццаці трох пунктаў. Ён запісаў усё: ад візіту Мар'яна і шыфру ў кнізе да дзіўных паводзінаў Зоі і ценяў у замку. Аналіз паказаў поўную адсутнасць лагічных сувязяў паміж падзеямі, што прывяло Антона да думкі пра ўласнае паражэнне і намер пакінуць Альшаны.
Раздзел 15. Пра новую хату, спраўджаныя сны і пра тое, як забіваюць чалавека і ці лёгка другому двухногаму зрабіць гэта
Галоўны герой прыняў прапанову дзеда Мультана і пераехаў жыць у ягоную прасторную вартоўню. Новы пакой падаваўся яму надзвычай утульным дзякуючы старым партрэтам, іконам і цудоўнаму выгляду з акна на касцёл і цяністы сад. Пазней да героя прыходзілі дзеці — Васілька Шубайла і Стасік Мультан. Яны вялі яго ў падзямелле касцёла праз вузкую адтуліну.
У падзямеллі яны нечакана сустракалі ксяндза Жыховіча, які з'яўляўся праз патаемныя дзверы. Ксёндз адпраўляў дзяцей гуляць і прапаноўваў герою паказаць сістэму падземных хадоў, якія злучалі касцёл і замак. Падчас прагулкі па небяспечным калідоры герой паслізгваўся на гуано кажаноў і ледзь не падаў у глыбокую студню. Ксёндз Жыховіч рэзкім і моцным штуршком у спіну ратаваў яго ад падзення.
Частка 2. Катакомбы, змрок і агонь
Раздзел 1. У якім ніхто з трох мушкецёраў амаль нічога не ведае, а той, хто ведае, не можа расказаць
Падзеі разгортваліся ў траўні, які для апавядальніка стаў часам змрочных думак і кашмараў. Ён адчуваў сябе на мяжы жыцця і смерці, а акаляючы свет асацыяваўся ў яго з падземнымі лабірынтамі. Вечарам апавядальнік сустракаўся з Рыгорам Шаблыкам і Міхасём Змагіцелем каля хаты Шаблыкі. Яны пілі «беларускі бальсан» і вялі няспешную размову пра жыццё, паленне і літаратуру.
Апавядальнік падзяліўся з сябрамі сваімі поспехамі ў расшыфроўцы старадаўняга пісьма. Ён выказаў упэўненасць, што шуканая вежа Альшанскага замка знаходзілася з паўночнага боку. Размову перапыніў вар'ят Людвік Лапатуха, які праходзіў міма ў суправаджэнні сабак і выкрыкваў абвінавачванні ў забойстве ў адрас мясцовага старшыні Альшанскага і бухгалтара Ганчаронка.
Пасля інцыдэнту з Лапатухам мужчыны перайшлі ў сад і пачалі абмяркоўваць трагічныя падзеі мінулага. Шаблыка распавёў пра нацысцкую аперацыю «Kommenda 1005» па знішчэнні слядоў злачынстваў у 1944 годзе. У Альшанах у той час дзейнічалі высокапастаўленыя афіцэры СС і гестапа, а таксама апошні прадстаўнік роду Альшанскіх — Юзаф-Ксаверы.
Раздзел 2. У якім я зашмат балбачу і, насупор логіцы, шкадую правакатара
Антон Косміч вяртаўся дадому пасля паездкі і адразу атрымліваў візіт ад свайго сябра Хілінскага. Той перадаваў яму копіі расшыфраваных матэрыялаў і запрашаў на вечаровую гарбату да Шчукі. Увечары ў Хілінскага Косміч сустракаў не толькі Шчуку, але і лейтэнанта Клепчу. Антон падрабязна расказваў следчым пра свае знаходкі ў вёсцы, у прыватнасці пра расстрэл брата Высоцкага і чуткі аб забойстве правакатара перад самай вайной у 1939 годзе.
Косміч вырашыў правераць гісторыю забітага «правакатара» Юлляна Сая і даведаўся, що бацька забітага, стары палясоўшчык Андрон Сай, усё яшчэ жыў у леснічоўцы ва ўрочышчы Цёмны Бор. Косміч накіроўваўся ў глухі лес, дзе сустракаў Салвеся Цяцерыча, зяця Андрона. На ганку з'яўляўся сам Андрон Сай — глыбокі стары, які знаходзіўся ў стане паўзабыцця.
Яшчэ раз — і на гэты раз ужо назаўсёды — я зразумеў: нічым на свеце, ніякімі нават вышэйшымі меркаваннямі нельга апраўдваць крыўду, якую наносяць жывому чалавеку.
На зваротным шляху Косміч выпадкова сустракаў Ігнася Высоцкага на возе. Высоцкі падвозіў яго да прыпынку і расказваў, што толькі што вёз нейкага дзіўнага маўклівага кантралёра-рэвізора, які цікавіўся замкам. Падчас размовы Ігнась выказваў сваю стомленасць ад вечных падазрэнняў у бок яго сям'і з-за справы брата Крыштофа.
Раздзел 3. Перад вачыма кахання, вачыма вар'яцтва і смерці
У доме галоўнага героя збіралася стракатая кампанія: археолагі, мясцовыя жыхары, ксёндз і дзед Мультан. Размова ператваралася ў падабенства сярэдневяковага дыспуту, дзе кожны выказваў свае тэорыі наконт зніклых скарбаў роду Альшанскіх. Пасля заканчэння бяседы апавядальнік праводзіў археолага Сташку Рэчыц да яе лагера на Белай Гары. Па дарозе паміж імі адбывалася шчырая гутарка пра старыя беларускія меры адлегласці.
Вярнуўшыся дадому, апавядальнік засынаў і бачыў незвычайна яркі сон, у якім ён пераўвасабляўся ў Грыміслава Валюжыніча. Сон паказваў драматычную пагоню ў начным лесе, дзе ён і Ганна-Гардзіслава спрабавалі выратавацца ад салдат князя. Раніцай апавядальнік атрымліваў тэлеграму ад свайго сябра Андрэя Шчукі, які знайшоў важныя звесткі пра падзеі 1939 года ў замку.
Увечары моладзь заставалася на танцы, а апавядальнік і Сташка ішлі дадому нацянькі праз цёмную лагчыну. Раптам у гушчары на іх нападалі чатыры невядомыя постаці. Апавядальнік, дзякуючы сваёй сіле і спрыту, абясшкоджваў двух нападнікаў. Трэці злачынца пагражаў яму нажом, і сітуацыя станавілася крытычнай. Сташка праяўляла надзвычайную мужнасць і кідала ў нападніка сваю туфлю, трапляючы яму ў патыліцу.
Раздзел 4. Загадкі і адгадкі. Палкоўнік, лейб-медыкус і пракуратар
Антон Косміч вяртаўся дадому, пакутуючы ад змрочных думак і кашмараў, звязаных з Альшанамі. Каля тытунёвага кіёска ён сустракаў свайго знаёмага Герарда Пахольчыка. Раптам з'яўляўся псіхіятр Вітаўт Лыганоўскі, які іранізаваў наконт падпрылавачнага гандлю цыгарэтамі. Пасля кароткай спрэчкі Косміч пагаджаўся зайсці ў госці да Лыганоўскага, дзе яго паражала калекцыя жудасных рытуальных масак і ідалаў.
У кабінеце псіхіятра Антон шчыра распавядаў пра свае трызненні, начныя кашмары і таямнічыя падзеі ў Альшанах. Лыганоўскі слухаў яго вельмі сур'ёзна і параўноўваў стан Косміча з незвычайнымі выпадкамі, якія ён назіраў у Індыі каля ракі Нарбада. Псіхіятр настойліва прапаноўваў Антону легчы ў клініку або хаця б адпачыць на моры, папярэджваючы аб небяспецы псіхічнага зрыву.
Край мой! Родная мая зямля! Як жа мне жыць, калі я пайду з цябе? Як мне быць, калі я памру і, можа, быццё маё яшэ некаторы час не скончыцца — і гэта й ёсць абяцанае мне пекла? Без цябе.
Пасля сустрэчы з лекарам Косміч накіроўваўся да сваіх сяброў — Адама Хілінскага і палкоўніка Шчукі. Ён застаў іх за праглядам слайдаў з выявамі замка і касцёла ў Альшанах. Антон распавядаў ім пра ўсе апошнія падзеі, уключаючы напад на яго ў балоце. Шчука, нягледзячы на сваю знешнюю сухасць, быў занепакоены бяспекай сябра і раіў яму з'ехаць, пакуль сітуацыя не стала крытычнай.
Раніцай кампанія ў складзе Косміча, Шчукі, Хілінскага і Клепчы выязджала ў Кладну на машыне. Па дарозе Антон любаваўся беларускімі краявідамі, разважаючы пра сваю любоў да гэтай зямлі. Сябры пакідалі яго ў горадзе, каб ён змог сустрэцца з Мірашэўскім. Косміч знаходзіў стары шляхецкі дом пракуратара, акружаны бэзам, які нагадваў яму пра культурную спадчыну мінулых стагоддзяў.
Яраслаў Мірашэўскі, чалавек высокай культуры і вострага розуму, прымаў Косміча вельмі гасцінна. Ён пачынаў падрабязны расповед пра гучную справу Крыштофа Высоцкага, якая разглядалася летам 1939 года. Высвятлялася, што Крыштоф Высоцкі быў хітрым ашуканцам з цёмным мінулым. Ён прысвоіў вялікую суму грошай на фірме, дзе працаваў, і вырашыў знікнуць, інсцэніраваўшы ўласную смерць.
Для гэтага ён знайшоў ахвяру — маладога і даверлівага Юлляна Сая, які быў на яго вонкава падобны. Высоцкі абяцаў хлопцу дапамогу з вучобай, завабіў яго ў лес, прымусіў пераапрануцца ў сваю вопратку і забіў яго двума стрэламі. Пасля забойства Высоцкі спрабаваў пачаць новае жыццё пад імем забітага Сая.
Раздзел 5. У якім я амаль складваю лапы, падводжу вынікі паражэння, але своечасова ўспамінаю пра пэўную аптымістычную жабку
Антон Косміч разам з памочнікамі і вучнямі працягваў раскопкі ў трэцяй вежы Альшанскага замка. Праца была цяжкай, прыходзілася выносіць велізарную колькасць друзу і зямлі. Нягледзячы на стому, галоўны герой адчуваў тупік у расследаванні: містычныя з'явы «дамы з манахам» зніклі, але адгадка таямніцы не набліжалася. Стан Антона пагаршаўся начнымі кашмарамі.
У ноч пасля вяртання з Кладна Антона наведаў асабліва жахлівы сон. Яму здалося, што ажылі партрэты і іконы ў яго пакоі, а праз дзверы зайшла невядомая белая істота без твару, пакрытая густой поўсцю. У сне Косміч перажыў падзеі мінулага, пераўвасобіўшыся ў Валюжыніча. Ён убачыў, як Вітаўт Альшанскі захапіў яго і Ганну-Гардзіславу пасля няўдалых уцёкаў.
Прачнуўшыся ў прыгнічаным стане, Антон сустракаўся са Сташкай. Яна выслухала яго расповед пра кашмары і пераканала не кідаць справу, калі да разгадкі засталося зусім трохі. Сташка праявіла цвёрдасць характару, падтрымаўшы Косміча ў момант яго слабасці і жадання адмовіцца ад пошукаў. Застаўшыся адзін, Косміч паспрабаваў сістэматызаваць усе вядомыя яму факты і пытанні.
Вечарам да Антона прыйшоў Хілінскі і паведаміў жудасныя навіны з горада. Выявілася, што Герард Пахольчык атруціўся невядомай расліннай атрутай у сваім кіёску, а дворніку Кухарчыку праламалі чэрап. Гэтыя новыя смерці пацвердзілі, што нехта дзейнічаў рашуча і жорстка, прыбіраючы сведак. Гэта канчаткова раз'юшыла Косміча і вярнула яму жаданне змагацца.
Мы яшчэ пазмагаемся. Мы яшчэ павалтузімся. Мы яшчэ паборсаемся, як адна з дзвюх жабак, што трапілі ў гарлач з малаком... яна змагалася нават у безнадзейнасці. І збіла лапкамі астравок з масла...
Раздзел 6. Дзе іхнія сляды, дзе твае сляды? Хто знойдзе іх, хто знойдзе цябе?
Антон Косміч ішоў раніцай па Альшанцы, назіраючы за расой і разважаючы пра мінучасць чалавечага жыцця. Ён накіроўваўся да гарадзішча, дзе яго ўжо чакала Сташка. Яны сустрэліся каля падножжа Белай Гары і абмеркавалі мясцовых жыхароў, пасля чаго спусціліся ў раскоп у трэцяй вежы замка для працягу археалагічных пошукаў.
Працуючы ў сутарэнні, героі знайшлі каменныя пліты, якія закрывалі ўваход у глыбейшае памяшканне. Пасля напружанай працы ім удалося адсунуць адну з пліт, пад якой адкрыўся люк у цёмную прорву. Антон спусціўся ўніз па стромых цагляных сходах, а Сташка, нягледзячы на яго папярэджанні, рушыла за ім. Унізе яны апынуліся ў пустым яйкападобным склепе з каменнымі сценамі.
Пакуль героі аглядалі памяшканне, зверху пачаўся абвал: гранітныя пліты, якія зачынялі ўваход, рухнулі і шчыльна замуравалі лаз. Да таго ж, Антон пакінуў запалкі наверсе ў пінжаку, што пакінула іх у абсалютнай цемры без магчымасці выбрацца самастойна. Косміч зразумеў, што абвал не быў выпадковым, а стаў вынікам чыйгосьці замаху.
Героі заўважылі атвор у сцяне, праз які ішла цяга паветра. Антон пачаў расхістваць іржавыя краты ў гэтым атворы. Пасля доўгіх намаганняў яму ўдалося выбіць камяні і пашырыць праход. Ён дапамог Сташцы пралезці ў суседнюю камеру, а потым сам скокнуў туды, ледзь пазбегнуўшы канчатковага абвалу пліт у першым памяшканні.
Раптам Антон пачуў далёкія галасы дзяцей. Праз некаторы час ён заўважыў у атворы з кратамі твар ксяндза Жыховіча. Ксёндз глядзеў на іх з дзіўнай усмешкай. Жыховіч знік, але неўзабаве ў сцяне пачала адкрывацца патайная ніша — мур ад'ехаў у бок на каменных шарах. З патаемнага ходу выскачылі мясцовыя дзеці, Стасік і Васілька, а за імі з'явіўся ксёндз Леанард са свечкай.
Раздзел 7. Пра жыццёвую неабходнасць грунтоўнага вывучэння стараславянскай граматыкі і алфавіта, пра без пяці хвілін дактароў навук, якія таксама бываюць асламі, і адну дапамогу, якая прыйшла непапраўна позна
Антон Косміч і Хілінскі сядзелі на беразе става каля Альшанкі, займаючыся рыбнай лоўляй і абмяркоўваючы трагічныя падзеі. Хілінскі прыйшоў да высновы, што смерць Лапатухі была невыпадковай: нехта моцна збаяўся яго выздараўлення пасля аптымістычнага заключэння лекара Лыганоўскага. Размова перайшла да нядаўняга здарэння ў замку, дзе Косміч ледзь не загінуў. Хілінскі пацвердзіў, што абвал быў штучным.
Антон рэзка змоўк і пачаў істэрычна смяяцца, зразумеўшы сваю каласальную памылку. Ён растлумачыў Хілінскаму, што іх пошукі пад трэцяй вежай былі заснаваны на няправільнай інтэрпрэтацыі старажытнага шыфру. У глаголіцы літары А, Б і В сапраўды азначалі лічбы 1, 2 і 3. Аднак у кірыліцы, якая выкарыстоўвалася на беларускіх землях, літара Б ніколі не мела лічбавага значэння.
Праз дзень сітуацыя ў Альшанах змянілася: прыехала мноства спецыялістаў з музея, машыны і археолагі. Пачаліся афіцыйныя маштабныя працы па расчыстцы руін. Косміч, захоўваючы змрочны настрой і прадчуваючы нешта нядобрае, працаваў разам з мясцовымі хлопцамі, Шаблыкам і Змагіцелем, засяродзіўшыся менавіта на другой вежы замка.
Раздзел 8. Два прывіды ў лагчыне нечысці і дама з чорным манахам, або паршывы беларускі рэалізм
Галоўны герой Антон Косміч пасля вячэры ў археалагічным лагеры праводзіў час са сваёй каханай Сташкай. Яны размаўлялі пра свае пачуцці і адданасць адзін аднаму, пацвярджаючы гатоўнасць быць разам да самага канца. Косміч адчуваў незвычайную радасць і духоўнае ўздыманне, залітае святлом поўні. На зваротным шляху ў глыбокай лагчыне Косміч трапляў у засаду, якую наладзілі Ігнась Высоцкі і Тодар Ганчаронак.
Антон разумеў, што гэтыя людзі з'яўляліся ягонымі галоўнымі ворагамі, якія стаялі за серыяй замахаў і забойстваў. Ён спрабаваў зацягнуць час, уступаючы з імі ў дыялог, і выкладаў сваю версію падзей, звязаную са скарбамі Альшанскага і падзеямі часоў Другой сусветнай вайны. Косміч раскрываў, што Высоцкі і Ганчаронак спрабавалі знайсці архівы і нарабаваныя каштоўнасці, але не мелі поўнага ключа да шыфру.
Падчас напружанай размовы Антон выкрываў мінулае сваіх апанентаў, абвінавачваючы іх у супрацоўніцтве з немцамі і ўдзеле ў карных аперацыях. Высоцкі, раз'юшаны праўдай, рыхтаваўся забіць Косміча. У момант стрэлу Антон паспяваў адскочыць за валун, а на дапамогу яму нечакана прыходзіла сабака Рам і група падтрымкі на чале са следчым Шчукам. Злачынцаў арыштоўвалі пасля кароткай сутычкі.
Пасля размоў аб мінулым Косміч вырашаў разгадаць апошнюю містычную загадку замка — з'яўленне прывідаў чорнага манаха і дамы. Ён быў перакананы, што гэтаму павінна быць рацыянальнае тлумачэнне. Сябры накіроўваліся ў замкавы двор, каб сустрэць «прывідаў» у час поўні. На галерэі замка сапраўды з'яўляліся два невыразныя цені, якія рухаліся ў начным прысмерку.
Косміч бег насустрач постацям і выяўляў, што яны знікалі пры набліжэнні. Прычынай «прывідаў» аказваўся старажытны гадзіннік-дзыгар на званіцы касцёла, які меў складаную сістэму люстэркаў і рэфлектараў. Промні месяца, трапляючы на рэфлектары гадзінніка, ствараюць на мурах галерэі аптычную ілюзію — светлыя і цёмныя плямы, якія нагадвалі чалавечыя постаці.
Раздзел 9. Цынізм трохсотгадовы і сучасны, смяротная кара за смяротнасць адной душы з трох і святая веліч аднаго апаганшчыка праху
Антон Косміч разам з паплечнікамі, сярод якіх Шчука, Сташка, Генка Сядун і ксёндз Жыховіч, пачыналі раскопкі ў касцёле. Яны паднімалі пліту і выяўлялі засыпаны будаўнічым смеццем і бетонам ход, што сведчыла пра нядаўнія спробы схаваць таямніцы замка. Спусціўшыся ў глыбокае падзямелле, група знаходзіла замураваную камеру, якую не чапалі трыста гадоў.
У самай ніжняй круглай цямніцы героі знаходзілі тое, што шукалі — парэшткі людзей, замураваных жывымі стагоддзі таму. Косміч чуў у галаве рэха мінулага: словы праклёну князя Альшанскага, які асудзіў сваіх ахвяр на вечную варту ў цемры. Каля сцяны ляжалі два шкілеты, якія, верагодна, паміралі ў абдымках. Але самае жахлівае адкрыццё чакала герояў пад касцямі жанчыны — дробныя костачкі ненароджанага дзіцяці.
Косміч, не ў сілах больш выносіць атмасферу склепа, выбіраўся на свежае паветра. Ён адчуваў гнеў і бяссілле перад трагедыяй, якую ўжо немагчыма выправіць. Ксёндз Жыховіч, які быў сведкам знаходкі, называў гэта «смяротным грахом» і выглядаў незвычайна ўзрушаным, амаль апантаным ідэяй справядлівасці. Жыховіч, ахоплены праведным гневам, вёў Косміча да надмагілля князя Альшанскага ў касцёле.
Што ж вы нарабілі, Альшанскі? Які вялікі матэрыял чалавечы пагубілі ў сабе, пахавалі, каменем прыціснулі?! ... Таму што тыя — гэта быў род ваяўнікоў. А вы — род нягоднікаў і прахвостаў.
Раздзел 10. Бывай!
Міліцыя пакідала Альшаны пад радасныя позіркі мясцовых жыхароў. Уся кампанія галоўнага героя сабралася каля службовага аўтамабіля, каб развітацца. Сярод прысутных былі археолагі, цвярозы Вячорка і стары Мультан з унукамі. Дзед Мультан па звычцы забаўляў усіх гісторыямі пра свайго сабаку Кундаля. Косміч знаёміўся з настаўнікамі бліжэй і адчуваў глыбокую прыхільнасць да гэтых людзей.
Надышоў час ад'езду, і Хілінскі абвясціў канец развітання. Галоўны герой адчуў шчырую любоў і павагу з боку сваіх паплечнікаў. Калі ўсе селі ў машыну, апавядальнік падышоў да Сташкі, якая стаяла асобна. Ён адкрыта прызнаўся ёй у каханні, прызнаўшы, што ніколі не думаў сустрэць такое пачуццё, і прапанаваў ёй пасля заканчэння археалагічнага сезона адразу ехаць да яго. Сташка пагадзілася.
Раздзел 11. І герб радавы разбіваюць на камені тым
Антон Косміч разам са сваімі паплечнікамі, палкоўнікам Шчукам і Адамам Хілінскім, вяртаўся ў Мінск пасля напружаных падзей у Альшанах. Дарога праз лясы і палі абудзіла ў галоўным героі глыбокія разважанні аб прыгажосці роднага краю і лёсе спусцелых хутароў. Падчас паездкі паміж мужчынамі завязалася спрэчка аб тактыцы следства: Косміч папракаў Шчуку ў тым, што той выкарыстоўваў яго як падсадную качку.
Каб даказаць сваю перавагу і выправіць несправядлівасць, Антон абяцаў адразу па прыездзе выкрыць галоўнага арганізатара ўсіх апошніх злачынстваў. Ён прывёў спадарожнікаў у кватэру свайго суседа, доктара Вітаўта Шапо-Калаур Лыганоўскага, якога ён вылічыў па партрэтным падабенстве з княскім родам і шматлікіх ускосных прыкметах.
Гаспадар кватэры сустрэў іх іранічна і прызнаў, што з'яўляўся апошнім нашчадкам роду Альшанскіх — князем Вітаўтам-Ксаверыем-Станіславам. Ён пацвердзіў, што Косміч меў рацыю ва ўсіх сваіх здагадках. Альшанскі распавёў пра сваё жыццё ў эміграцыі, працу з рэдкімі наркотыкамі ў Індыі ў даліне ракі Нарбада і вяртанне на радзіму з мэтай вярнуць радавыя рэліквіі, архіў і скарбы.
Доктар прызнаўся ў выкарыстанні сінтэзаванага ім наркотыку Ваё, які выклікаў моцныя галюцынацыі і ілюзіі. Гэтым сродкам яго паплечнікі — бандзюкі Высоцкі і Пахольчык — уздзейнічалі на Косміча і Мар'яна Пташынскага. Альшанскі сцвярджаў, што не жадаў смерці Мар'яна, а толькі хацеў часова вывесці яго з ладу, каб правесці ператрус у кватэры і забраць кнігу, але доза аказалася занадта вялікай.
Падчас доўгай споведзі Альшанскі апісаў механізм свайго злачыннага ўплыву: ён падстаўляў розных людзей, выкарыстоўваў Зою, каб сачыць за Космічам, і падрабляў почырк Антона для запісак. Ён прызнаў, што звязаўся з гнілымі людзьмі, здраднікамі краіны і забойцамі, дзеля прымарнай мэты аднаўлення княскага гонару і пошуку скарбаў ведамства Розенберга.
Альшанскі выказаў глыбокае расчараванне ў жыцці і ў сваім родзе, які ён назваў родам нягоднікаў і прахвостаў. Ён падкрэсліў, што больш не бачыў сэнсу ў сваім існаванні, бо ўсе яго планы пацярпелі крах, а гонар аказаўся заплямлены крывёю невінаватых. У канцы размовы ён аддаў Шчуку свой пісталет Вальтэр, паказаўшы, што не збіраўся аказваць супраціў сілавым структурам.
Эпілог. Канец пад'езда кавалераў
Праз некалькі год пасля асноўных падзей апавядальнік сустракаўся са сваім сябрам Адамам Хілінскім у ягонай кватэры. Яны спрабавалі гуляць у шахматы, але гульня не ішла з-за прыгнечанага настрою і цудоўнага ліпеньскага вечара за акном. Хілінскі прапаноўваў выпіць каньяку, і яны пачыналі размову пра мінулае і лёс удзельнікаў даўняй гісторыі.
Адам паведамляў, што апошні з роду Альшанскіх скончыў жыццё самагубствам у турэмнай камеры тыдзень таму. Перад смерцю той пакінуў пакаянныя паказанні, прызнаўшы, што пражыў жыццё дарэмна і асуджаў сябе на смерць. Высвятлялася, што ў яго пад каронкай зуба была даўно зашытая капсула з атрутай, якую ён раздушыў лыжкай, калі зразумеў непазбежнасць канца.
Хілінскі і апавядальнік разважалі пра асобу памерлага. Адам прызнаваў у ім моцнага і адукаванага ворага, які меў вялікі талент у медыцыне, але змарнаваў яго дзеля струхнелых рэліквій і сувязі з злачынцамі. Апавядальнік даваў абяцанне не спяшацца з апісаннем гэтай гісторыі і пачакаць некалькі год. Жонка апавядальніка клікала сяброў на гарбату, што падкрэслівала ягоны пераход да сямейнага, мірнага жыцця.