Родныя дзеці (Гілевіч)
Вельмі кароткі змест
Беларуская вёска, лета, верагодна 1970-я гады. Кампазітар Сцяпан Вячорка ўпершыню за доўгія гады прыехаў дамоў на сямідзесяцігоддзе маці.
Ён доўга адкладаў паездку, бо ў вёсцы жыла яго былая каханая Альжбета.
Дваццаць два гады таму студэнт кансерваторыі Сцяпан кахаў будучую настаўніцу Альжбету. Зайздросны аднакурснік падстроіў пастку: Сцяпана напаілі ў чужым доме, і ён прачнуўся ў ложку цяжарнай дзяўчыны, бацькі якой патрабавалі шлюбу. Сцяпан уцёк, але Альжбета атрымала ананімны ліст і выгнала яго. Ён паехаў на цаліну, пасля вучыўся ў Маскве, няўдала ажаніўся і развёўся. Альжбета таксама развялася і пераехала з дачкой у яго вёску.
На свяце сабралася вялікая сям'я. Браты спрачаліся пра знішчэнне прыроды і марнаванне хлеба. За сталом Сцяпан пазнаёміўся з маладой бібліятэкаркай Мар'янай.
Уначы яны гулялі за вёскай. Калі Мар'яна заспявала першы варыянт яго даўняй песні, вядомы толькі Альжбеце, Сцяпан зразумеў, чыя яна дачка. Альжбета, якая ўсё яшчэ кахала яго, забараніла дачцэ думаць пра шлюб і запатрабавала ад Сцяпана пакінуць яе ў спакоі. Брат расказаў, што настаўніца ўсё жыццё вінаваціла сябе ў разрыве. Уначы Сцяпан сустрэў Альжбету каля школы.
- І ты даўно стаіш тут?.. Аля! - Яшчэ ад той вясны, Сцяпан. - Чакай, ты... што? Ты - плачаш? Аля! - Ты ж бачыш... Плачу я, Сцяпан. - Чаго? Па чым ты плачаш, Аля? - Па ўсім жыцці сваім, Сцяпан...
Ён пачуў у сабе новую мелодыю і адклаў ад'езд. Ці развязаў ён свае жыццёвыя вузлы, засталося невядомым.
Падрабязны пераказ па раздзелах
Запеўка
Апавядальнік выбраў гаворку пра сучаснае жыццё. Ён хацеў захаваць праўду штодзённых радасцей і пакут, пазбегнуць надуманых падзей і зацікавіць чытача.
Прычына
Кампазітар Сцяпан Якубавіч Вячорка шмат гадоў не наведваў родны Каменны Лог.
Маці, Сохвія Пятроўна Вячорка, сама прыязджала да сына і запрашала яго дахаты.
Ён абяцаў, але праца і адпачынак на курортах зноў адкладалі паездку. Яго стрымлівала і былая каханая, Альжбета Францаўна Кудзёлка.
Пасля разрыву ён не вярнуў яе, пра што ўспамінаў з болем:
Было запозна ўжо: Альжбета - За іншым замужам была.
Памылку выправіць, хоць з болем, Назад, хоць з кроўю, адкруціць - На гэта ўзняцца ён не здолеў. Рашыў: няхай перабаліць.
Пазней яна развялася і пераехала з дачкой у яго вёску. Сцяпан баяўся сустрэчы. Толькі запрашэнне на матчына сямідзесяцігоддзе, якое прыпадала на Купалле, прымусіла яго нарэшце выправіцца дамоў.
Згадкі ў дарозе
У дарозе Сцяпан уяўляў сямейны збор. Дома застаўся малодшы брат Тамаш.
Прыехаць павінна была і сястра Лёдзя з мужам.
Яе муж, прафесарскі сын, жыў з уласнай працы і жартаваў ад імя народа. Сцяпан чакаў спрэчак, якія вёў брат Антось.
Антось выкрываў дармаедства ў навуцы. Іншы нораў меў зводны брат Мікіта.
Яго ў дзяцінстве пакінуў бацька, і крыўда засталася на ўсё жыццё. Сцяпана ж пераследаваў успамін пра Альжбету, якая некалі выбегла да яго на спатканне. Ён баяўся сустрэчы праз дваццаць два гады і пераконваў сябе не кранаць мінулага.
Адступленне 1 — патэтычнае
Апавядальнік прызнаваўся ў любові да Беларусі, без паветра і краявідаў якой не мог жыць. Ён згадваў яе лясы, пагоркі, лугі, азёры і рэкі. Родная зямля заставалася для яго крыніцай радасці, а любоў да яе — доўгам на ўсё жыццё і апошнім пачуццём, якое ён хацеў захаваць да смерці.
Белы май
У маладосці Альжбета вучылася ў мінскім педвучылішчы. Яна добра вучылася і выдатна грала на лыжках. Сцяпан упершыню ўбачыў яе на танцах, куды прывёў аднакурснікаў Юзік Бэнсь.
Дзяўчына сама запрасіла Сцяпана на вальс. Ён разгубіўся, затое пасля ўразіў усіх ігрой на баяне. Яе позіркі далі яму надзею. Ён пачаў прыходзіць да інтэрната, зноў танцаваў з ёю, але прызнацца ў пачуццях не адважваўся. Тады напісаў верш і вырашыў перадаць яго падчас танца. Замест лістка ён выпадкова выцягнуў з кішэні сто рублёў. Ад сораму выбег на вуліцу, аднак Альжбета дагнала яго, супакоіла і ўзяла сапраўднае прызнанне. Яны вярнуліся разам і ўжо не разыходзіліся ўвесь вечар. Неўзабаве паміж імі ўзнікла каханне. Бэнсь таксама дамагаўся дзяўчыны. Калі Сцяпан прывёў яе ў свой пакой, ён частаваў госцю дарагімі цукеркамі і стараўся спадабацца. Але Альжбета пайшла са Сцяпанам. Зняважаны Бэнсь вырашыў любой цаной адбіць яе і пачаў абдумваць помсту.
Ганьба
Бэнсь уладкаваў Сцяпану паездку з канцэртам у падшэфную вёску Доўгія Брады. Іх пасялілі ў заможнага гаспадара, дачка якога загадвала клубам. Падслухаўшы яе сварку з маці, Бэнсь даведаўся, што дзяўчына была цяжарная. Ён вырашыў скарыстаць гэта супраць сябра. Дачцэ сказаў, што сарамлівы Сцяпан закахаўся ў яе, а маці — што прывёў у дом будучага зяця. Гаспадары наладзілі багатую вячэру і пасадзілі музыку побач з дачкой. Нявопытнага ў выпіўцы Сцяпана напаілі моцным самагонам да страты памяці. Маці загадала дачцэ легчы каля яго, каб прымусіць чужога хлопца прызнаць бацькоўства. Раніцай Сцяпан прачнуўся ў яе ложку. Гаспадары прынеслі абраз, пачалі благаслаўляць маладых і патрабавалі неадкладна зарэгістраваць шлюб. Дзяўчына плакала, а яе бацькі запэўнівалі, што ён абавязаны адказаць за ўчынак. Сцяпан зразумеў, што трапіў у пастку. Бэнсь палохаў выключэннем з кансерваторыі і камсамола, але не ўтрымаў яго. Сцяпан уцёк у лес, заплакаў ад крыўды і вырашыў усё адкрыць Альжбеце, хоць вельмі баяўся яе страціць.
Адступленне 2 — іранічнае
Апавядальнік жартаваў з крытыкаў, якія патрабавалі складаных метафар, новых слоў і незвычайнай формы. Ён адмаўляўся ўскладняць мову дзеля моды, заставаўся верным зразумеламу вершу і ямбу. Галоўным сваім клопатам ён называў чалавечую душу, яе боль і пошук праўды.
Разлад
Сцяпан не змог расказаць Альжбеце пра перажытае. Яна заўважала яго прыгнечанасць, але ён адмаўляў бяду. Калі ніякіх скаргаў не паступіла, хлопец супакоіўся і вярнуўся да ранейшага жыцця. З Бэнсем ён парваў сяброўства, палічыўшы яго паводзіны здрадай. Да рэўнасці Бэнся дадалася творчая зайздрасць: песню Сцяпана надрукавалі. У канцы мая Альжбета атрымала ананімны ліст, дзе паведамлялася, што яе каханы зрабіў вясковую дзяўчыну цяжарнай. Сцяпан пазнаў у паклёпе руку Бэнся і паспрабаваў растлумачыць пастку. Аднак прызнанне, што ён прачнуўся ў чужым ложку, толькі ўзмацніла яе боль. Яна выгнала яго, а ён адказаў развітаннем. Пазней ён убачыў Альжбету з курсантам і даведаўся пра ананімную скаргу ў камсамольскі камітэт. Не жадаючы публічнага разбору, у 1954 годзе ён кінуў вучобу і паехаў на Алтай працаваць на цаліне. Марыў потым працягнуць музычную адукацыю ў іншым горадзе.
На ўзвеях часу
На Алтаі Сцяпан будаваў дамы, вечарамі граў і сумаваў па Альжбеце, але не пісаў ёй. Ён стаў кіраўніком хору, а яго песня набыла вядомасць. Праз год ён выправіўся вучыцца ў Маскву. Пазней вярнуўся ў Мінск з жонкай. Яна хутка выявіла прагнасць да грошай, не разумела яго працы і не хацела пакідаць сталіцу. Асабліва балюча ён перажыў вестку, што дзяцей у іх не будзе. Апірышчам стала сяброўства са старым скрыпачом і кампазітарам. Той вучыў яго сумленна служыць народу, берагчы сувязь з радзімай і не падпарадкоўваць талент заробкам. Сцяпан усё ясней адчуваў адзіноту ў шлюбе. Калі аўдавелая маці жонкі засталася ў маскоўскай кватэры, жонка запатрабавала пераезду або разводу. Ён выбраў развод і застаўся ў Мінску.
Адступленне 3 — гістарычнае
Апавядальнік згадваў старажытныя гарады, майстроў і культуру Беларусі, пытаўся пра прычыны заняпаду і сілы яе адраджэння. Ён звязваў росквіт з адзінствам лёсу Беларусі і Расіі, заклікаў берагчы гістарычную памяць, вучыць дзяцей павазе да продкаў і загінулых на вайне.
Бацькоўскі кут
Раніцай родныя сустрэлі Сцяпана. Расчуленая маці плакала ад радасці. Пагаварыўшы з сям’ёй, ён узяў кветкі і пайшоў на могілкі. Па дарозе вецер узняў над асушанымі палямі сцяну тарфянога пылу. Сцяпан з трывогай глядзеў, як зносіла ўрадлівую зямлю, і думаў пра шкоду неразумнага асушэння. Ён не адмаўляў карысці перамен, але баяўся за будучыню краю. На магілах сястры і любімага брата ўспомніў пасляваенны голад, сястрын ад’езд у горад, яе добрае сямейнае жыццё і смерць. Яго мучылі рэдкія сустрэчы з блізкімі і даўняя дзіцячая крыўда, якую ён нанёс брату. Тут жа ён сустрэў старога суседа, што страціў сям’ю ў вайну і даглядаў магілу дачкі з немаўлём. Вяртаючыся, Сцяпан думаў пра памяць, чалавечы след і абавязак дапамагаць іншым. Яго разважанні прыйшлі да закліку:
Што жыць адно тады і варта, Калі рабіць дабро людзям.
Рабі дабро! Хоць нават коштам Апошніх сіл, апошніх мук. І не пытай: каму? завошта? Рабі - без просьбаў і прынук!
Дома ён сустрэўся з Тамашом, які нават у свята вярнуўся з касьбы.
Сустрэча
Пакуль жанчыны рыхтавалі стол, мужчыны размаўлялі на двары. Дырэктар школы шукаў нагоды пагаварыць са знакамітым земляком пра мастацтва, але Сцяпан загаварыў пра прыгажосць роднага краю і знішчэнне прыроды. Ён пытаўся, куды зніклі крыніцы і бор, які ратаваў людзей у вайну. Тамаш заўважыў, што вяскоўцы не больш вінаватыя за самога кампазітара, і расказаў пра драпежнае спажыванне лясных багаццяў. Антось папракнуў школу за выхаванне жорсткасці да жывёл. Тамаш асудзіў і тэатральнага героя, які вінаваціў зямлю ў людскіх няшчасцях. Мікіта крыўдзіўся на жарты Лёдзінага мужа, але агульны смех згладзіў сварку. Прыйшоў дзядзька Лёкса.
Яго аповеды перавялі гаворку на шлюбы і разводы. Нарэшце з’явілася Альжбета. Сцяпан балюча заўважыў, як яна пастарэла. Яны павіталіся стрымана, пагаварылі пра яе працу і яго кароткі прыезд, пасля разам пайшлі ў хату.
Адступленне 4 — у гонар маці
Апавядальнік гаварыў пра матчыну гатоўнасць аддаць усё дзеля дзяцей, радавацца іх дабрыні і пакутаваць ад варожасці паміж імі. Ён згадваў маці, якія аднаўлялі жыццё пасля вайны, і звяртаўся да ўсіх людзей з пажаданнем абараніць дзяцей і зямлю ад тэрмаядзернай пагрозы.
Пашанаванне
Маці пасадзілі на пачэснае месца. Лёкса прапанаваў выпіць за яе здароўе, пасля даў слова Сцяпану. Сын падзякаваў за давер і сумленнае выхаванне:
Ты без хлусні і без абмана Трымала наш сямейны стан. Даверам нас, дзяцей, расціла, Бо знала ты, што й цэлы свет - Адно дамовіўшыся шчыра - Пазбыцца зможа страшных бед.
Ён злучыў адказнасць перад сям’ёй, Беларуссю і ўсёй зямлёй, абняў маці і пацалаваў ёй рукі. Насупраць яго сядзела з Мікітавым сынам маладая бібліятэкарка Мар’яна.
Сцяпан пазнаёміўся з ёю і асобна выпіў за знаёмства. Альжбету ўстрывожыла ўвага да яе дачкі, але ён яшчэ не ведаў пра іх сваяцтва. Мікіта ў сваім тосту пералічваў матчыны заслугі. Жарт швагра раззлаваў яго, і ён груба абарваў прамову. Родныя ўгаварылі яго скончыць тост, пасля чаго застолле зноў ажыло.
Гамана ў застоллі
За сталом адначасова ішло шмат размоў. Старыя, пачаўшы з селядца і грыбоў, загаварылі пра атручаныя рэкі і перасохлыя лясы. Дзве жанчыны абмяркоўвалі шлюб з пажылым мужам і іншае каханне. Лёкса скардзіўся на нязручны сінтэтычны касцюм, а потым даводзіў, што прагрэс не павінен адкідаць мясцовы вопыт. Ён пытаўся, чаму замест разнастайных культур гаспадаркі дбалі пераважна пра агульны вал. Іншыя госці гаварылі пра непадобных мужа і жонку, хатніх жывёл і выдаткі на іх. Лёдзін муж абураўся пакупніцай, якая патрабавала сабаку лепшага мяса, чым брала людзям, і ўгаворваў няпітушчага сваяка выпіць. Антось спрачаўся з Мікітам пра сатыру. Мікіта патрабаваў прыструніць пісьменнікаў, а Антось абараняў патрэбу ў горкай праўдзе. Гаспадыня настойліва частавала гасцей, хоць адзін з іх пярэчыў, што прымушаць есці шкодна. Гаворкі перапляталіся з жартамі, успамінамі пра нястачу і шчодрымі пачастункамі.
Адступленне 5 — кулінарнае
Апавядальнік перадаў захапленне замежнага госця парасём, засмажаным па-беларуску з грэцкай кашай. Потым пералічыў вясковыя пачастункі: вяндліну, каўбасу, вантрабянку, крывянку, бульбяную бабку, бліны з мачанкай і калдуны. Госць ледзь спраўляўся з ежай, але не мог адмовіцца ад наступнай стравы. Пахвалу сталу апавядальнік адрасаваў таксама беларускім палеткам, працы людзей і ўменню гаспадыні гатаваць.
Іскрынка
Альжбета з жанчынамі заспявала Сцяпанаву песню, і ён расчулена падзякаваў ім. Моладзь пайшла танцаваць пад магнітафон. Лёкса шкадаваў, што свае танцы саступалі замежным. Мар’яна выйшла да Сцяпана на двор: п’яны партнёр ёй не падабаўся. Яны разам разглядалі кветкі і смяяліся. Жонка Тамаша пажартавала Альжбеце пра магчымы шлюб дачкі з кампазітарам. Альжбета рэзка запярэчыла, пайшла дадому і паклікала Мар’яну. Сцяпан, захоплены дзяўчынай, яшчэ не ведаў, хто яе маці. Пазней ён слухаў Лёксавы словы пра страчаную ў вайну сям’ю і новую пагрозу міру.
Купальскія васількі
Уначы Сцяпан сустрэў Мар’яну, якая выйшла без матчынага дазволу. Яны пайшлі за вёску, гаварылі пра шчасце, каханне і творчасць. Яна прызналася, што яго музыка будзіла ў ёй любоў да радзімы. Ён адчуў надзею на новае шчасце і папрасіў дазволу пацалаваць яе. Мар’яна заспявала яго даўнюю песню ў першым варыянце, вядомым некалі толькі Альжбеце. Так Сцяпан даведаўся, чыёй дачкой яна была. На світанні дзяўчына падарыла яму васількі і папрасіла напісаць. Маці, якая ўсю ноч чакала яе ў роспачы, забараніла думаць пра шлюб з ім. Мар’яна расплакалася. Альжбета пайшла да Сцяпана і запатрабавала пакінуць дачку ў спакоі. Яна ўсё яшчэ кахала яго і баялася ўзненавідзець уласнае дзіця. Ён запэўніў, што бяды не прынясе, але яна, не супакоіўшыся, прыгразіла матчыным праклёнам і выбегла. Сцяпан застаўся перад падоранымі васількамі, узрушаны гэтай размовай.
Адступленне 6 — педагапчнае
Апавядальнік згадваў голад і хлеб, які дапамагаў выстаяць у вайну:
Хлеб... Чуў салдат бяссмерця прысмак, Калі з кішэні шыняля Вымаў усохлы недагрызак Скарынкі - чорнай, як зямля...
Вось гэткі быў ён - наш салодкі Надзённы хлеб у грозны час.
Ён абураўся змарнаваным хлебам і патрабаваў вучыць дзяцей павазе да працы. Школа, на яго думку, мусіла рыхтаваць не толькі спажыўцоў і артыстаў, але і людзей, здольных вырасціць хлеб.
Вечар у полі
Увечары Сцяпан пайшоў па Тамаша ў поле. Брат шкадаваў знішчаныя крыніцы і не прымаў апраўданняў вялікімі дзяржаўнымі задачамі. Сваю пазіцыю ён выказаў так:
Такой трывожнаю часінай, Назло шалёнаму звяр'ю - Для справы міру трэба ўсім нам Яшчэ мацней любіць зямлю! Любіць зямлю! І не наогул, А - гэту! Нашу! Дзе жывём!
Ён гаварыў пра марнаванне хлеба, дармаедства і сваю любоў да палеткаў. Зніклая дарога выклікала ў Сцяпана ўспаміны дзяцінства. Потым ён расказаў, як Бэнсь арганізаваў нападкі на яго музыку і заклікаў творцаў адрывацца ад роднай зямлі. Тамаш параіў брату ажаніцца з Альжбетай. Ад жонкі ён ведаў, што настаўніца ўсё жыццё кахала студэнцкага знаёмага і вінаваціла сябе ў разрыве. Сцяпан, уражаны пачутым, папрасіў памаўчаць і паспяшаўся дадому.
Бяссонне
Антось прачытаў знойдзены ў архіве запавет дзеда-катаржаніна пра годнасць народа і родную мову, расказаў пра навукоўца, які адмовіў у публікацыі. Сцяпан лёг на сене, але не заснуў: думаў, як яны з Альжбетай дазволілі паклёпу разбурыць жыццё. Уначы каля школы ён сустрэў яе. Яна сказала, што плакала па ўсім сваім жыцці. Ён моўчкі сеў на камень і пачуў у сабе новую светлую мелодыю. Альжбета занепакоілася, каб ён не прастудзіўся. Сцяпан дамовіўся з ёю назаўтра наведаць школьны музей і адкласці ад’езд да вечара. Яны развіталіся пад раніцу.
Дапеўка
Апавядальнік спыніў гісторыю, не паведаміўшы, ці развязаў Сцяпан свае жыццёвыя вузлы. Будучыня яго адносін з Альжбетай і Мар’янай засталася адкрытай.