Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Просім у хату, госцейкі нашы!
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Аўтар запрасіў чытачоў у беларускую хату, якой яна была яшчэ нядаўна і якую месцамі можна было сустрэць і ў яго час. Пераходзячы з пакоя ў пакой, ён расказаў пра штодзённы побыт, аздабленне і мясцовыя адрозненні жылля.
Сенцы і халодная палова
Спачатку госці трапілі ў сенцы, дзе трымалі вёдры, маслабойкі і іншыя гаспадарчыя рэчы. Адны дзверы вялі ў камору з прыпасамі, другія — у адзін ці два халодныя пакоі. Раней гаспадыня выносіла туды ўлетку ткацкі станок, бо ў жылой хаце было горача. У халоднай палове спалі старэйшыя, а моладзь магла начаваць у адрыне на сене.
Узімку ў халодных пакоях захоўвалі яблыкі на аўсянай саломе, жалуды для свіней і іншыя запасы. З часам там усё часцей ставілі печку, таму ў выпадку прыезду гасцей можна было размясціць шмат людзей. У XIX стагоддзі лішняе адзенне і маёмасць складалі тут у ёмістасці, бо шафаў не было, а ў куфры ўсё не змяшчалася.
Да некаторых хат прыбудоўвалі летні пакойчык для сну ў моцную спёку. У такіх прыбудовах аўтар бачыў шырокае нізкае ложа з сянніком, пасцеляй і абавязковым полагам ад камароў. Вярнуўшыся ў сенцы, ён згадаў лесвіцу або бервяно з засечкамі, па якіх падымаліся на гару. Там віселі шынкі і летнія каўбасы, а зімовыя каўбасы ў сале і само сала трымалі ў посудзе ўнізе.
Жылая хата і месца для гасцей
У розных мясцовасцях хаты будавалі па-рознаму. У старых хатах лучына гарэла пад гліняным конусам-комінам, праз які выходзіў дым; у іншых каля ачага пад вялікім каўпаком зімовымі вечарамі збіралася сям’я прасці і майстраваць.
У тыповай хаце з трысцена, дзе ўлетку елі, узімку спалі і трымалі маладняк жывёлы, уваходзілі ў жылы пакой. Каля дзвярэй было месца для мыцця посуду, далей стаяла печ. За ёй уздоўж сцяны размяшчаўся пол — шырокія нары для сну, пад якімі складалі рэчы. Замест пола ўжо часта ставілі ложкі, адзін з якіх, гаспадароў, меў завеску.
Уздоўж дзвюх іншых сцен ішлі лавы, перад імі стаяў стол з тоўстых дошак, выбелены частым скрабеннем нажом. Каля дзвярэй знаходзіліся куфры, а ўзімку і гаспадыніны кросны. На лавах сядзелі і спалі, асабліва калі прыязджалі госці; некаторых, залежна ад іх стану, клалі і пад лавы. Аўтар прывёў жартоўныя радкі з ананімнай паэмы XIX стагоддзя «Тарас на Парнасе», дзе гэтак абыходзіліся з багамі пасля гулянкі:
І кожны бог так разгуляўся,
Што аж не можна удзяржаць,
А хто гарэлкі насцябаўся,
Таго пад лаўку клалі спаць.
Абразы, посцілкі і ручнікі
На покуце віселі абразы: побач з простымі народнымі выявамі сустракаліся старажытныя і наіўныя, яшчэ з уніяцкіх часоў, дзе святыя былі апрануты па-беларуску. Асабліва любілі выявы святога Юрыя, які забіваў дракона, і святога Міколы.
Паводле беларускай легенды, Мікола выратаваў адзіную кабылку беднага селяніна: абараніў яе ў лесе ад ваўкоў, дапамог ёй ажарабіцца і прывёў гаспадару. Верылі, што, калі жарабя вырасце, на ім паедзе той, хто дасць народу волю.
Хату ўпрыгожвалі таксама тканыя посцілкі і шматлікія ручнікі. Раней ручнікі вешалі вакол абразоў і вокнаў, а ў аўтараў час — каля карцін і партрэтаў. Іх узоры адрозніваліся паводле мясцовасці; у параўнанні з суседскімі ў іх часцей пераважаў геаметрычны арнамент, было менш кветак і чорнага колеру, затое шмат яркіх фарбаў.
Печ як цэнтр хатняга побыту
Пераходзячы да апісання печы, аўтар жартоўна сказаў, што будзе «танцаваць ад печы», бо ён кепскі танцор. Ён патлумачыў, што печ давала сям’і:
Печ — гэта цеплыня. Печ — гэта здароўе застуджанаму. Печ — гэта і гарачая, смачная ежа.
На поўначы печ звычайна была вялікая і простая, з невялікімі нішамі для запалак і лучыны. На поўдні яе рабілі меншай, але з мноствам выступаў і ніш для глінянага посуду. Тут трымалі і спарыш — два гаршкі, злучаныя ручкай, каб насіць абед у поле. Паўднёвую печ распісвалі кветкамі, дзяўчатамі з каромысламі і коннікамі. Хоць у аўтараў час печы паступова саступалі месца плітам, у тым ліку газавым, яны яшчэ заставаліся ў многіх хатах. Ад печы аповед пераходзіў да ежы, якую ў ёй гатавалі.