Зямля пад белымі крыламі (Караткевіч)/Зялёны шум
з цыкла «Зямля пад белымі крыламі»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Пісьменнік Уладзімір Караткевіч расказаў пра беларускія лясы, асабліва пра Белавежскую пушчу, дзе яму давялося назіраць за звярамі і працаваць над фільмам.
Лес і яго страты
Лясы займалі каля трэці Беларусі, але іх высякалі звыш нормы. Падчас паўстання 1863–1864 гадоў лес знішчалі, каб пазбавіць паўстанцаў прытулку; пазней купцы і ўладальнікі прадавалі драўніну за мяжу. У Заходняй Беларусі лес вывозілі і замежныя фірмы, ад чыіх вузкакалеек у Белавежы засталіся насыпы.
Пра гэты вываз пісаў паэт Максім Танк:
На захад ідуць цягнікі,
Лён, жыта, сасна і бяроза.
Гляджу і гляджу з-пад рукі,
Як моладасць нашу вывозяць.
Аўтар лічыў, што лес паўплываў на характар беларусаў: ён карміў і саграваў людзей, даваў матэрыял для хат і абараняў у час войнаў. Нягледзячы на злоўжыванні нарыхтоўшчыкаў і браканьерства, лесаводы і навукоўцы працавалі над яго аднаўленнем. Дзеля аховы прыроды дзейнічалі Бярэзінскі і Белавежскі запаведнікі, а нядаўна быў створаны і Прыпяцкі.
Пушча паміж паляваннем і аховай
Ад першабытных лясоў, якія тысячу гадоў таму пакрывалі вялікую частку Еўропы, засталіся асобныя масівы. Белавежская пушча моцна скарацілася, але захавала выгляд старажытнага лесу. Паводле аўтарскага меркавання, назва магла паходзіць ад белай драўлянай вартавой вежы; мураваная Камянецкая вежа XIII стагоддзя была іншым збудаваннем.
Пушча служыла сховішчам падчас войнаў і паўстанняў, але яе звяры станавіліся здабычай уладароў. Перад Грунвальдскай бітвай князь Вітаўт паляваў тут, каб забяспечыць войска мясам. Каралеўскія і царскія паляванні дзеля забавы былі спусташальнымі. Да іх дадаліся гандаль шкурамі, акупацыйныя высечкі і вываз лесу.
Паводле аўтара, апошняга пушчанскага зубра забілі ў 1921 годзе. Некалькіх нашчадкаў зуброў, што захаваліся ў замежных парках і заапарках, вярнулі ў пушчу ў 1929-м. Да 1970 года на беларускай частцы запаведніка іх было семдзесят; іншых рассялялі, каб від не залежаў ад аднаго месца.
Сустрэчы з зубрамі і Алежкам
Адных зуброў трымалі ў вальерах для наведнікаў, другіх — на вялікіх агароджаных участках, а многія жылі на волі. Падчас аднаго з першых прыездаў Караткевіч з сябрамі шукаў вольнага зубра, але замест гэтага пайшоў глядзець тарпанаў. За вывернутай елкай яны нечакана ўбачылі зусім блізка зубрыную сям’ю. Звяры не звярнулі на людзей увагі, і сябра паспеў сфатаграфаваць аўтара.
Пазней падчас здымак фільма зубр кінуўся на групу. Усе разбегліся: асістэнт аператара выбіў зуб, а сам аператар разам з цяжкай апаратурай апынуўся на вяршыні высокага стога. Зубр, відаць, толькі палохаў людзей і не стаў іх даганяць.
У пушчы аўтар пазнаёміўся і з ручным аленем Алежкам. Нованароджанае алянятка знайшлі пагранічнікі: яго маці ўцякла ад святла ліхтароў і не вярнулася.
Алежка хадзіў за людзьмі, але пачаў басціся, таму яго перадалі ў запаведнік. Там ён пераскочыў з аленевага загону да зуброў і прыжыўся з імі. Аднойчы Караткевіч даў яму бутэрброд з чырвонай ікрой, які ўпаў на падлогу. Алень выплюнуў незвыклую ежу і пакрыўдзіўся; аднавіць ранейшыя адносіны ўдалося толькі праз два тыдні.
Вяртанне баброў і клопат пра лес
Баброў у Беларусі калісьці амаль выбілі, але пасля стварэння Бярэзінскага запаведніка і ўвядзення аховы іх колькасць вырасла. Іх сталі перасяляць у іншыя мясціны. У Чэрыкаўскім заказніку аўтар бачыў пагрызеныя дрэвы і бабровыя норы. Калі ён паскакаў на галінках над адной з іх, спалоханы бабёр уцёк пад вадой.
Пасля вайны пушча паступова ажыла: на высечках вырас малады лес, вярнуліся галасы птушак і статкі звяроў. Аднак жыхарам пушчанскіх вёсак даводзілася бараніць палі ад дзікоў і аленяў, якіх забіваць было нельга. Аўтар лічыў, што пушча заслугоўвае ператварэння ў нацыянальны парк.
Навукоўцы, егері і леснікі назіралі за жыццём лесу, даглядалі пасадкі і вадаёмы, выдалялі хворыя дрэвы. Для зімовай падкормкі вырошчвалі збожжа і гародніну, звяроў пры патрэбе лячылі, а дзеля вадапою стварылі штучныя азёры. Музей прыроды знаёміў наведнікаў з багаццем пушчы.
Абяцанне зберагчы
Караткевіч апісаў пушчанскіх птушак, старыя дубы і грабы, змену пор года. Седзячы сярод трохсотгадовых грабаў, ён убачыў аленя: той сагнуў маладое дрэва, аб’еў лістоту і пайшоў праз паляну. У гэтай сустрэчы аўтар убачыў прыгажосць і ўстойлівасць жыцця, якому стагоддзямі пагражаў чалавек.
Звяртаючыся да аленя і чытачоў, Караткевіч паабяцаў:
Мы ўсё ж пастараемся зберагчы цябе. Мы зберажом. І зубраў, і чалавечнасць, і старыя вежы, і ўсплёскі бабра, і дзіва сонечных палян, і вуркатанне дзікага голуба, і святую гучную цішыню Пушчы.
Аўтар спадзяваўся, што людзі навучацца берагчы прыроду паўсюль і звярам больш не давядзецца ад іх хавацца. Падарожжа ў пушчу ён завяршыў як сустрэчу не толькі з дзікай прыродай, але і з чалавечым сумленнем.