На ростанях (Колас)/Кніга 3

З пляцоўкі Вікісам
Гэты пераказ створаны з дапамогай штучнага інтэлекту. Ён яшчэ не прайшоў рэдактарскую праверку і можа змяшчаць памылкі.
🛤️
На ростанях. Кніга 3. На ростанях
Настаўніцкі з’езд і тры гады турмы
1955
Кароткі змест аповесці
з цыкла «На ростанях»
Арыгінал чытаецца за 642 хвілін
Мікразмест
Настаўнік вучыў сялянскіх дзяцей і змагаўся за свабоду. За ўдзел у тайным сходзе яго звольнілі, а потым асудзілі на тры гады турмы. Ён выйшаў на волю з рашэннем працягнуць барацьбу за лепшае жыццё.

Вельмі кароткі змест

Зімою 1906 года малады настаўнік Андрэй Лабановіч, пераведзены з Палесся за напісаную сялянскую петыцыю, прыехаў у вёску Верхань.

👨🏻
Андрэй Лабановіч — малады мужчына-настаўнік каля 25 гадоў, рашучы, сумленны, ідэйны, чарнявы, шукае праўды і служыць народу.

Ён упарадкаваў занядбаную школу, старанна вучыў сялянскіх дзяцей і бясплатна рыхтаваў да далейшай вучобы дачку тэлеграфіста, да якой адчуваў пяшчоту. Яго выпускнікі паспяхова здалі экзамены. Улетку ён спрачаўся з сябрам: той верыў у мірныя рэформы, а Лабановіч — у рэвалюцыйную барацьбу.

9 ліпеня 1906 года ў Мікуцічах на беразе Нёмана настаўнікі пастанавілі стварыць рэвалюцыйны саюз. Уначы паліцыя захапіла іх пратакол, але варожа настроеныя сяляне не далі нікога арыштаваць. Неўзабаве Лабановіча звольнілі са школы.

Ён жыў у брата-лесніка і вучыў сялянскіх дзяцей. Разам з сябрам, таксама звольненым настаўнікам, ён хаваў забароненую літаратуру і распаўсюджваў пракламацыі. Праца ў беларускай газеце ў Вільні скончылася вобыскам жандараў і загадам выехаць. У Мінску ён пад псеўданімам надрукаваў артыкул у абарону ўдзельнікаў сходу.

Справу сходу неўзабаве скасавалі, але Лабановічу прыпісалі чужую адозву аб байкоце. У 1908 годзе суд, нягледзячы на новую экспертызу почырку, асудзіў яго на тры гады крэпасці. У турме ён зблізіўся з рабочым-бальшавіком, які раіў яму вывучаць марксізм і не адрывацца ад народа. Аднойчы яго наведала былая вучаніца і сказала, што выйшла замуж.

15 верасня 1911 года Лабановіч выйшаў на волю і, рушыўшы насустрач новаму жыццю, думаў пра турэмных таварышаў.

Ён успомніў Сымона Тургая і запавет Галубовіча. Гэты запавет і стаўся асноваю жыцця і дзейнасці Андрэя Лабановіча ў далейшым вандраванні па новых дарогах.

Падрабязны пераказ па частках

Падзел частак на раздзелы — умоўны.

Частка 1. Верхань

Прыезд у Верхань і знаёмства з новай школай

Зімою 1906 года Андрэй Лабановіч прыехаў у Верхань пасля пераводу з Палесся за напісаную сялянскую петыцыю.

Фурман давёз яго да занядбанай школы. У бруднай кватэры ён сустрэў знаёмага папярэдніка, які неўзабаве з’ехаў.

Парадак у школе і першыя сустрэчы з вучнямі

Прыбіраць школу дапамагала бабка Параска.

👵🏻
Бабка Параска — пажылая жанчына каля 60 гадоў, школьная старожка, адзінокая, добрая, працавітая, сухая, нізенькая.

Пасля завеі пачаліся заняткі. Здольнага хлопца з беднай сям’і настаўнік перавёў у старэйшую групу. У школе вучылася і Ліда Мураўская.

👧🏻
Ліда Мураўская — дзяўчына-падлетак каля 14 гадоў, вучаніца, здольная, сарамяжлівая, чарнявая, прыгожая, дачка тэлеграфіста.

Візіт да бацькі Уладзімера і вечарынка мясцовай інтэлігенцыі

Паводле мясцовага звычаю Лабановіч наведаў святара Уладзімера Малевіча.

🧑🏻‍🦳
Уладзімер Малевіч — мужчына сярэдніх гадоў, праваслаўны святар, вясёлы, хітры, дзябёлы, барадаты, любіць гарэлку.

Ён трапіў на п’яную вечарынку. Гаспадар прапанаваў хаваць у сябе забароненыя кнігі. Сярод моладзі настаўнік адчуваў сябе няёмка; падчас гульні яго пацалавала маладая дваранка.

Плённая настаўніцкая праца і ўцёкі Анцыпіка

Калегам Лабановіча быў Іван Анцыпік.

🧑🏻
Іван Анцыпік — малады мужчына-настаўнік каля 30 гадоў, практычны, асцярожны, рыжавусы, шчоўкае языком пры гаворцы.

Праз любоўнае саперніцтва з прыставам ён уцёк пад выглядам хваробы бацькі. Лабановіч узяў яго вучняў, рыхтуючы і чатырнаццаць выпускнікоў.

Дзяржаўная дума, пісар Васількевіч і пасведчанне аб споведзі

Валасны пісар Васіль Васількевіч падазрона паставіўся да новага настаўніка.

🧔🏻
Васіль Васількевіч — мужчына сярэдніх гадоў, валасны пісар, падазроны, рэўлівы, пʼяніца, з бародкай-лапаткай, строгі з выгляду.

Падчас выбараў у Думу Лабановіч дражніў манархіста размовамі пра кадэтаў. Пасля Вялікадня інспектар запатрабаваў пасведчанне аб споведзі. Настаўнік не спавядаўся, але святар выдаў яму патрэбную паперу без абраду, назваўшы справу фармальнасцю. Падазрэнне ў даносе пісара не пацвердзілася.

Трыумф на экзаменах у Грабёнцы і мары аб настаўніцкай арганізацыі

У Грабёнцы выпускнікі здалі экзамены, і старшыня пахваліў іх падрыхтоўку. Пасля Лабановіч пісаў сябру пра свой абавязак перад народам:

Адно здаецца мне верным і ў чым я не сумняваюся — не адрывацца ад народа, жыць яго інтарэсамі і дапамагаць яму вызваліцца ад таго зла і несправядлівасці, якія акаляюць яго.

Рэакцыя, сямейныя драмы пісара і пастух Лукаш

Царскія рэпрэсіі ўзмацняліся, надзеі на Думу слабелі. Аднойчы Лабановіч спыніў п’янага Васількевіча, які збіраўся біць жонку за выдуманую здраду. Пасля яе ад’езду пісар зноў запіў. Яго сон парушалі гучныя воклічы вясковага пастуха. Пабачыўшы пісараву злосць, настаўнік пачаў плаціць пастуху за ранішнія крыкі пад вокнамі воласці.

Антаніна Міхайлаўна, пачастункі і пачатак заняткаў з Лідай

Маці Ліды, Антаніна Міхайлаўна, наведала настаўнікаў.

👩🏻
Антаніна Міхайлаўна — жанчына сярэдніх гадоў, удава, маці Ліды і Колі, гаспадарчая, дабрадушная, чарнабровая, шчарбатая.

Анцыпік хацеў яе перапіць, але сам заснуў пад сталом. На хутары Лабановіч паабяцаў бясплатна рыхтаваць Ліду да далейшага навучання. Паддаўшыся жартам за сталом, ён выпіў дзве шклянкі гарэлкі і страціў памяць. Пасля ён вельмі саромеўся; Параска суцешыла яго.

Лідзіны пачуцці, грыбныя вандроўкі і прыезд Турсевіча

Ідучы да Ліды, настаўнік адчуваў радасць дарогі:

Добра быць аднаму ў дарозе, асабліва тады, калі надворʼе спрыяе табе, а на сэрцы спакойна, і нішто не абцяжарвае твае душы, нішто не замінае думаць аб чым хочаш...

Ён збіраў грыбы, вучыў дзяўчыну, аднойчы пацалаваў яе, а потым пашкадаваў. Улетку прыехаў Максім Турсевіч.

👨🏻
Максім Турсевіч — малады мужчына-настаўнік каля 25 гадоў, сябар Лабановіча, памяркоўны, прыхільнік кадэтаў і эвалюцыі.

Ідэалагічная разрыў з Турсевічам і дарога ў Мікуцічы

Турсевіч рыхтаваўся ў настаўніцкі інстытут і спадзяваўся на мірныя рэформы. Лабановіч даводзіў неабходнасць рэвалюцыйнай барацьбы. Спрэчкі аддалілі сяброў. Сам ён задумаў настаўніцкую арганізацыю і рыхтаваў даклад супраць казённай адукацыі. Атрымаўшы ўмоўнае запрашэнне на сустрэчу ў Мікуцічах, ён выехаў туды. Дарогаю зайшоў да Ліды, але застаў замкнёны дом. Турсевіч застаўся ў школе і прасіў сябра быць асцярожным.

Настаўніцкі з’езд і стварэнне рэвалюцыйнага саюза

Сустрэчу рыхтаваў Алесь Садовіч.

🧑🏻
Алесь Садовіч (Бас) — малады мужчына-настаўнік каля 25 гадоў, лідар сходу, гарачы, красамоўны, высокі, худы, празваны Бас.

Сярод сяброў быў Янка Тукала.

🧑🏻
Янка Тукала — малады мужчына-настаўнік каля 25 гадоў, сябар Лабановіча, вясёлы, дасціпны, верны, хударлявы, шэравокі.

9 ліпеня 1906 года на беразе Нёмана сабраўся дваццаць адзін настаўнік. Сяляне добраахвотна ахоўвалі падыходы. Удзельнікі пастанавілі стварыць рэвалюцыйны саюз, распаўсюджваць літаратуру і далучыцца да ўсерасійскай арганізацыі. У бюро выбралі Садовіча, Тукалу і сакратара сходу. Увечары падпісалі пратакол. Даклад Лабановіча так і не прагучаў.

Паліцэйскі налёт, салідарнасць сялян і вяртанне ў Верхань

Уначы, калі варту ўжо знялі, паліцыя ўварвалася ў школу і захапіла пратакол. Лабановіч непрыкметна парваў свой даклад. Адзін дужы настаўнік нават падпісаў пратакол у прысутнасці прыстава, замест таго каб знішчыць яго. Каля школы сабраўся варожа настроены натоўп сялян, і паліцыя сышла без арыштаў. Садовіч падзякаваў людзям і заклікаў працягваць барацьбу. Настаўнікі дамовіліся пра абарону на выпадак следства. Пазней Садовіч з таварышам таемна эмігравалі ў Амерыку. Лабановіч вярнуўся ў Верхань і расказаў Турсевічу пра правал.

Звальненне, апошнія сустрэчы і развітанне з Верханем

Баючыся наступстваў знаёмства з палітычна ненадзейным чалавекам, Турсевіч паспяшаўся з’ехаць. Параска заставалася адданай настаўніку і варажыла яму на добры лёс. Спачатку прыйшла афіцыйная падзяка за экзамены, але затым — звальненне з 1 верасня. Нават Васількевіч здзівіўся такому рашэнню. Святар паспачуваў, а рэвалюцыянер, які хаваўся ў яго доме, параіў далучыцца да партыі. Анцыпік атрымаў лепшую школу і лічыў сваю асцярожнасць апраўданай. Лабановіч яшчэ раз наведаў Ліду. Яна не хацела паступаць у гарадскую школу, але напісала прашэнне; на прапанову перапісвацца адказала суха. Ён здаў школу, развітаўся з улюбёнымі мясцінамі і заплаканай Параскай. Той самы фурман адвёз яго з двума чамаданамі на станцыю.

Частка 2. На крыжовых дарогах

Прытулак у брата ў Смалярні і сустрэча з Янкам Тукалам

Брат-ляснік даў Лабановічу прытулак у Смалярні. Той сумаваў па школе, але падтрымліваў сябе думкай:

А людзі? Хіба свет без добрых людзей? А таму, пакуль ты яшчэ вольны, пакуль служаць ногі, ідзі! Ідзі ўперад па бездарожжы, па цаліне, пракладай новы след.

У Стаўбунах ён сустрэў Янку Тукалу, таксама звольненага. Ад дачкі ўрадніка Янка даведаўся пра таемны паліцэйскі нагляд. Мясцовая яўрэйская інтэлігенцыя спачувала сябрам і дапамагала шукаць заробак.

Саматужная школа, сховішча літаратуры і рэпетыцыя допыту

Праз брата сяляне папрасілі вучыць іх дзяцей. У Смалярні ўладкавалі школу для дзевяці хлопцаў, падзеленых на тры групы. Праца вярнула Лабановічу радасць і дала заробак. Янка часта прыходзіў з кнігамі і навінамі. Забароненую літаратуру яны хавалі ў засмоленай скрынцы пад вывернутай елкай. Чакаючы следства, сябры разыгрывалі допыты. Яны вырашылі даводзіць, што з’ехаліся выпадкова, выпілі і падпісалі пратакол, не ведаючы яго зместу. Пра гэтую лінію абароны трэба было паведаміць астатнім.

Ліст ад Ліды, адозва аб байкоце і мінская падпольная нарада

Ліда паведаміла, што яе не прынялі ў школу, і дапусціла, што пашкодзіла імя настаўніка. Яна збіралася стаць тэлеграфісткай. Янка прынёс невядомую адозву з заклікам байкатаваць месцы звольненых настаўнікаў. Сябры схавалі яе ў лесе, баючыся новых абвінавачанняў. Пазней яны наведалі падпольную нараду ў Мінску. Прадстаўнікі розных плыняў спрачаліся пра ролю рабочых, сялянства і асветы. Найбольшы давер у Лабановіча выклікаў сацыял-дэмакрат, але агульнай пазіцыі прысутныя не выпрацавалі.

Запрашэнне ў беларускую газету, школа і панямонскія знаёмыя

Пасля нарады будучы рэдактар запрасіў Лабановіча пісаць для беларускай газеты. Яго творы ўжо хадзілі сярод людзей. Атрымаўшы першы нумар, настаўнік чытаў яго сялянам, але выданне неўзабаве забаранілі. У Смалярні працягваліся заняткі. У Панямоні сябры даведаліся, што на іх сход данёс валасны старшыня. На вечарынцы ўраднік прызнаўся, што бачыў знішчэнне даклада, але не перашкодзіў. Ліда яшчэ адказвала на пісьмы і даслала фатаграфію, пасля перапіска спынілася.

Экзамены вучняў, распаўсюд пракламацый і вяртанне ў Мікуцічы

Трое вучняў здалі экзамены праз Стаўбуноўскую школу. Вясною сябры разносілі пракламацыі, прыбілі адну да крыжа і пазбеглі пагоні. Перабраўшыся да родных у Мікуцічы, Лабановіч тлумачыў маці сваю пазіцыю:

Няхай мяне выгналі, няхай я сяджу без работы, хоць, праўда, работу сякую-такую знаходжу, няхай мяне судзяць і засудзяць, я ніколі здавацца не буду, бо ведаю, у імя чаго змагаюся.

Маці плакала, але прыняла яго рашэнне працягваць барацьбу.

Сігналы праз Нёман і велікодная песня «валачобнікаў»

На Вялікдзень Янка вярнуўся да бацькоў за Нёман. Сябры дамовіліся падаваць сігналы з высокіх берагоў, а пасля Лабановіч пераплыў разводдзе на лодцы і забраў прыяцеля. З іншымі звольненымі настаўнікамі яны прынялі супольную лінію абароны і пайшлі віншаваць панямонскіх знаёмых. Складзеная імі жартаўлівая песня мела поспех. Аднак пасля выпіўкі Лабановіч разбіў збан маці аднаго гаспадара. Пазней ён прызнаў сваю віну і вырашыў купіць ёй новы, каб не крыўдзіць жанчыну і не пакідаць віны на Янку.

Запрашэнне ў Вільню і першыя дні ў рэдакцыі

Рэдактар запрасіў Лабановіча ў Вільню, паабяцаўшы працу і магчымасць універсітэцкага навучання. Янка шчыра падтрымаў паездку. У рэдакцыі госць атрымаў цёмны пакойчык з нязручным ложкам і вельмі малыя сродкі на ежу. Ён папраўляў допісы і знаёміўся з супрацоўнікамі. Выявілася, што сапраўднымі кіраўнікамі былі два браты. У спрэчцы з імі Лабановіч адкінуў атаясамленне рускай культуры з русіфікацыяй. Прапанова навучання ў Кракаве пакуль заставалася толькі абяцаннем.

Няўдалая перапіска, настаўніцтва ў Рымашэўскіх і выгнанне з Вільні

Рэдактар знайшоў яму перапіску лічбавых табліц у інжынера. Праца аказалася цяжкай: памылкі і выпраўленні сапсавалі аркуш. Інжынер заплаціў дзесяць рублёў, але новых заданняў не даў. Знаёмы звольнены чыгуначнік, нягледзячы на спрэчкі пра беларускую мову, знайшоў яму добры заробак — навучанне двух сыноў обер-кандуктара. Дзеці старанна займаліся, бацькі цанілі настаўніка. У газеце ён вёў агляды Думы за аплату абедаў. Уначы прыйшлі жандары, забралі пісьмы і рукапісы. Як паднагляднаму, што не меў дазволу жыць у Вільні, яму загадалі выехаць за тры дні пад пагрозай арышту.

Карэспандэнцкі білет і артыкул «Кудесніка» ў «Минском голосе»

Перад ад’ездам Лабановіч аддаў памяркоўнае апавяданне ў афіцыйную віленскую газету і атрымаў карэспандэнцкі білет. Кіраўнікі беларускай рэдакцыі не дапамаглі з універсітэтам, толькі параілі мінскага адваката. У Мінску, спыніўшыся ў былога семінарскага сябра, ён прачытаў паклёп на настаўнікаў у чарнасоценнай газеце. Выкарыстаўшы білет, ён дамогся сустрэчы з яе рэдактарам і выклаў падрыхтаваную з Янкам версію пра п’яную выпадковую сустрэчу. Рэдактар згадзіўся надрукаваць абарону. Артыкул выйшаў пад псеўданімам; Янка ўзрадаваўся і толькі пасля даведаўся, хто быў яго аўтарам.

Сенакос, рыбная лоўля і сямейнае жыццё на Нёмане

Сябры пасяліліся ў гумне Лабановічавых родных. Андрэй дапамагаў дзядзьку касіць, а Янка з малодшым братам прыносілі ежу і зграбалі сена. Увечары ўсе лавілі рыбу сеткай; частку ўлову прадавалі ў Панямоні. Гэта давала невялікі заробак. Калі сена аказалася мала, Лабановіч прапанаваў засеяць поплаў аўсом з вікай і сам угнойваў яго попелам. Добры ўраджай дазволіў не прадаваць цялушку. Былыя ўдзельнікі сходу дзякавалі невядомаму аўтару артыкула, а сябры захоўвалі таямніцу.

Допыт у ротмістра, знішчэнне «скарбонкі» і новая судовая справа

У жніўні 1907 года Лабановіча выклікалі ў Мінск. Ротмістр даў напісаць паказанне пра сход, параўнаў почырк з іншым аркушам і адпусціў. Пасля сваркі з былым сябрам-манархістам Андрэй вярнуўся дадому. Янкаў ліст падказаў сувязь допыту з адозвай аб байкоце. Лабановіч забраў яе са сховішча, астатнія паперы спаліў, скрынку зламаў. Улетку 1908 года справу сходу скасавалі, большасць настаўнікаў вызвалілі ад следства. Але яго і яшчэ двух чалавек аддалі пад суд. Андрэй меркаваў, што артыкул дапамог таварышам, а яму прыпісалі чужую адозву. Пісьмы сяброў, у тым ліку Янкі, перасталі прыходзіць.

Позва на суд, паездка з ураднікам і дамова з абаронцамі

Атрымаўшы позву на 15 верасня 1908 года, Лабановіч паехаў з ураднікам у Панямонь і дарогаю расказаў пра чужое аўтарства адозвы. Мінскі адвакат вывучыў справу: абвінавачанне трымалася на экспертызе почырку. Ён дапамог дамагчыся новай праверкі і забяспечыць абаронцу, але папярэдзіў, што палітычны суд мог не паслухаць экспертаў. Перад ад’ездам Андрэй развітаўся з роднымі і лесам.

Суд, прыгавор да трох гадоў крэпасці і першая астрожная ноч

Суд адбываўся за зачыненымі дзвярыма. Лабановіч адмовіў віну. Адзін з падсудных пацвердзіў, што спрэчную адозву напісаў іншы чалавек, але не выдаў яго. Новая экспертыза адкінула аўтарства Андрэя; нават ранейшы эксперт адмовіўся ад свайго заключэння. Адвакат прасіў апраўдання, аднак пракурор патрабаваў пакарання. Пасля перапынку трох настаўнікаў асудзілі на тры гады крэпасці, чацвёртага падсуднага апраўдалі. Лабановіча адразу ўзялі пад варту і адвялі ў мінскую турму. Першую ноч ён ляжаў паміж сябрамі ў перапоўненай камеры, пакутаваў ад клапоў і ўсведамляў працягласць трох гадоў няволі. Думкі пра іншых, асуджаных на катаргу, і магчымасць вучыцца ў палітычных вязняў падтрымалі яго.

Жыццё ў камеры, таварышы і рэвалюцыйныя настаўленні Галубовіча

Пасля пераводу ў асобную камеру вязні стварылі камуну, разам куплялі ежу, чыталі, вучыліся і жартавалі. Лабановіч зблізіўся з рабочым-бальшавіком. Ад таварыша-кухара ён даведаўся, хто сапраўды напісаў адозву; аўтару паслалі малюнак з намёкам на чужую пакуту. Перад вызваленнем рабочы раіў Андрэю вызначыць палітычны шлях і вывучаць марксізм:

Адзінае вернае і правільнае вучэнне аб рэвалюцыі і аб законах, па якіх развіваецца грамадства, гэта — марксізм, марксісцкае светаразуменне. Ад усяго сэрца раю табе: азнаёмся...

Ён заклікаў захоўваць сувязь з народам і далучыцца да бальшавікоў. Андрэй уважліва слухаў. Пасля ад’езду рабочага камера здалася яму пустой; іх размова засталася ў яго памяці.

Пабачэнне з Лідай і выхад на волю

Ліда наведала Лабановіча і паведаміла, што выходзіла замуж за чыгуначнага службоўца. Сустрэча зноў прычыніла яму боль. Таварыша-кухара перавялі вызваляцца ў іншую турму. 15 верасня 1911 года Андрэй з апошнім сябрам па прысудзе выйшаў на волю. Яны падзялілі грошы і прайшлі паліцэйскія фармальнасці, адмовіўшыся даваць хабар чыноўніку. Лабановіч рушыў насустрач новаму жыццю, узяўшы за аснову запавет таварыша-бальшавіка.

За аснову пераказу ўзята выданне аповесці з 14-га тома збору твораў Коласа ў 20 тамах (Мінск: Беларуская навука, 2011).