У палескай глушы (Колас)
з цыкла «На ростанях»
Вельмі кароткі змест
Палеская вёска ў глухім лесе. Імаверна, пачатак XX стагоддзя. Малады настаўнік Андрэй Лабановіч прыехаў на сваю першую працу ў вясковую школу.
Ён ласкава сустрэў вучняў і імкнуўся абудзіць у іх крытычны розум. Па начах яго мучылі думкі пра смерць і сэнс жыцця, а глуш і адзінота прыгняталі. Ён абараняў сялян у спрэчках з мясцовым святаром і праводзіў для вяскоўцаў гутаркі, але слухачы хутка страцілі цікавасць.
У суседскай сям'і падлоўчага ён пазнаёміўся з яго дачкой Ядвісяй.
Лабановіч закахаўся ў яе, але раўнаваў дзяўчыну да чыгуначнага службоўца і баяўся звязаць сябе сям'ёй. Ядвіся рана страціла маці, якую біў бацька, і марыла вырвацца з дому. Калі яна паехала да сваякоў, настаўнік сумаваў, а пасля смерці таварыша ледзь не застрэліўся.
На вечары ў пісара ён напіўся і потым доўга саромеўся. Вясной Ядвіся таемна прыносіла яму кветкі і аднойчы пацалавала. Каля школы ён пасадзіў дзікую грушку на памяць пра яе.
Даведаўшыся пра ад'езд Ядвісі, ён папрасіў дачакацца яго і павёз вучняў на экзамен. Але дзяўчына, баючыся бацькі і будучага няшчасця, не чакала: схавала запіску ў кнізе, адламала верх грушкі і паехала служыць у далёкі маёнтак.
Вярнуўшыся з добрымі вынікамі, Лабановіч не застаў яе і напісаў ёй ліст:
Вас ужо няма тут. Вы паехалі, разам з сабою забралі ўсё, што звязвала мяне з гэтым месцам, з гэтым кутком Палесся. Цяпер ён не жыве для мяне, бо ўсё тое, што прыдавала яму прыгоства і нейкую чароўнасць, забралі вы.
Адраса ён не ведаў. Настаўнік папрасіў пераводу і з'ехаў; старая старожка праводзіла яго са слязьмі.
Падрабязны пераказ па раздзелах
Назвы раздзелаў у пераказе — рэдакцыйныя.
Раздзел 1. Гутарка настаўніка і знахаркі пра веру, жыццё і смерць
Андрэй Лабановіч прыехаў на сваю першую працу ў палескую вёску Цельшына.
Старожка Мар’я лячыла яго замовамі і расказала пра напад нячыстай сілы на мужа. Ён не паверыў. Яго пытанні пра жыццё і смерць здзівілі старую: яна параіла менш чытаць і хадзіць у госці.
Раздзел 2. Начныя развагі настаўніка пра жыццё і смерць
Лабановіч планаваў забраць школьныя рэчы і запрасіць святара. Чытанне пра сусвет выклікала страх смерці, які не даваў заснуць. Раней ён думаў пра чалавека і прыроду зусім іначай:
Што ні кажы, а жыццё, ужо само па сабе, ёсць радасць, вялікае шчасце, бясцэнны дар. Ёсць важныя дзве часціны, з якіх складаецца жыццё і яго глыбокі сэнс і хараство — чалавек і прырода.
Раздзел 3. Дарога праз палескія лясы і думкі пра незнаёмку
У нядзелю Лабановіч паехаў у воласць. Возчык шкадаваў пра высечаныя лясы і зніклых звяроў, а настаўнік гаварыў пра карысць чыгункі і адукацыі. Лясныя дарогі і балоты ўзмацнялі яго адчуванне адарванасці ад свету. Мінаючы Завітанкі, ён успомніў аповеды пра прыгожую дачку каморніка і пачаў уяўляць сустрэчу, у якой зацікавіў бы яе больш за іншых кавалераў.
Раздзел 4. Знаёмства Лабановіча з суседнім настаўнікам і валасным начальствам
У Хатовічах Лабановіч пазнаёміўся з мясцовым настаўнікам Саханюком.
Той браў сала за напісанне лістоў і назбіраў грошы, але вучні яго прайшлі няшмат. Лабановіч не ўбачыў у ім узору для сябе. Разам яны пайшлі да валаснога пісара, за якога асноўную працу выконваў яго памочнік.
Раздзел 5. Няўдалае знаёмства з мясцовым грамадствам
Пісар прыняў госця абыякава, а яго памочнік распытваў пра выпіўку і карты. Лабановіч абараніў цікавасць да сялян і папрасіў выдаць школьныя пасылкі. Потым Саханюк завёў яго да пісаравых дачок. Настаўнік адказваў сур’ёзна, не казаў кампліментаў і адмовіўся спяваць раманс. Размова не склалася; пасля яго сыходу дзяўчаты насміхаліся з новага знаёмага.
Раздзел 6. Спрэчка пра сялян і нечаканая дабрыня святара
Пасля настаўнікаў гасцінна прыняў айцец Кірыл.
Ён лаяў сялян і раіў не старацца дзеля іх. Лабановіч абараняў іх, згадваў прыгнёт і недахоп павагі. Святар наведаў хворую жанчыну і, вярнуўшыся стомлены, папрасіў жонку перадаць ёй дапамогу. Настаўнік пахваліў яго.
Раздзел 7. Першая сустрэча настаўніка з вучнямі
Стараста загадаў пасылаць хлопцаў у школу, але карысці навучання дзяўчынак не разумеў. Раніцай сабралася каля дваццаці спалоханых дзяцей. Перад сустрэчай Лабановіч вызначыў сваю галоўную задачу:
Выпаўненне аднае школьнае праграмы яго не здавальняла, і сваё галоўнае назначэнне як настаўніка Лабановіч вызначаў так: абудзіць у вучнях і выклікаць да дзеяння крытычны розум
Раздзел 8. Першы школьны дзень і сустрэча на чыгунцы
Лабановіч ласкава распытваў дзяцей, запісваў іх і паступова заслужыў давер. Айцец Кірыл адслужыў малебен, пасля папрасіў настаўніка выкладаць замест яго Закон Божы за частку платы. Увечары Лабановіч пайшоў па чыгунцы і сустрэў прыгожую незнаёмку. Абое азірнуліся, дзяўчына ўсміхнулася. Ён шкадаваў, што не загаварыў, і спадзяваўся зноў яе ўбачыць.
Раздзел 9. Лабановіч у гасцях у сям’і Баранкевіча
У суседа, падлоўчага Баранкевіча, Лабановіч пазнаёміўся з яго дачкой Ядвісёй.
Гаспадар хваліў ранейшага настаўніка, які вучыў і Лабановіча. Пасля ад’езду бацькі Ядвіся і яе сястра Габрыня павесялелі. Ад іх госць даведаўся: незнаёмку з чыгункі звалі Марынай.
Раздзел 10. Вясковая спрэчка пра дзень свята
Напярэдадні Уводзін жыхары Цельшына не маглі вырашыць, на які дзень прыпала свята. Адны ўжо перасталі працаваць, другія лічылі дзень будным. Суседкі пераконвалі адна адну, успаміналі мінулыя падзеі і сварыліся. Адзін гаспадар наўмысна праехаў з гноем праз вёску. Згоды не дасягнулі: некаторыя святкавалі нават два дні. У школе не было паловы вучняў, якія засталіся дома.
Раздзел 11. Школьныя клопаты Лабановіча і вечар у Баранкевічаў
Лабановіч займаўся з чатырма групамі і шукаў спосабы навучання, прыдатныя мясцовым дзецям. У Баранкевічаў ён сустрэў чыгуначнага службоўца Сухаварава.
Увага Ядвісі да госця пакрыўдзіла настаўніка. Яе песня расчуліла яго, але ён наўмысна не пахваліў спевы.
Раздзел 12. Непрыемнае застолле і сустрэча з паннай Марынай
Чыгуначны стараста запрасіў Лабановіча ў госці, бо хацеў аддаць дзяцей у школу. Там настаўнік зноў убачыў прыгожую дзяўчыну з чыгункі. Калі ён адмовіўся ад гарэлкі, яна заступілася за яго перад настойлівымі гасцямі. П’яны гаспадар гаварыў усё больш непрыстойна і абураў прысутных. Увечары настаўнік пайшоў разам з дзяўчынай і яе сваякамі, якія запрасілі яго да сябе.
Раздзел 13. Вячэрняя прагулка Лабановіча і сустрэча са страхам
Ядвіся папрасіла кніг. Лабановіч перадаў іх праз Мар’ю, бо яшчэ крыўдаваў, хоць хацеў пабачыць суседку. На начной вуліцы да яго загаварыла маладзіца. Ён груба адмовіў ёй, пасля пашкадаваў пра гэта. Каля старой карчмы ўспомніў аповед старожкі пра нячыстую сілу і сам спалохаўся. Ён спрабаваў перамагчы страх, але ўрэшце зайшоў да шынкара выпіць піва і супакоіцца.
Раздзел 14. Вясёлая сустрэча сяброў-настаўнікаў
Напярэдадні свята Лабановіч паехаў да Максіма Турсевіча, свайго сябра і былога настаўніка.
Сябры радасна сустрэліся, вячэралі і жартавалі. Турсевіч расказаў, як чыгуначны стараста схаваў крадзеж заробкаў, прыгразіўшы кантралёру ілжывым абвінавачаннем.
Раздзел 15. Начная размова сяброў пра адзіноту і сэнс жыцця
Сябры гаварылі пра прыроду, загадкавыя адчуванні і адзіноту. Турсевіч асуджаў дарослых і настаўнікаў, якія душылі дзіцячыя пытанні. Лабановіч прызнаўся, што глуш пачала яго прыгнятаць. На пытанне пра сэнс жыцця Турсевіч адказаў, што трэба служыць праўдзе і людзям. Лабановіч даводзіў, што ўсе шукалі ўласнага шчасця. Яны спрачаліся амаль да раніцы, але не пагадзіліся.
Раздзел 16. Размова пра Беларусь і планы настаўнікаў
Сябры агледзелі старую капліцу і задумалі падарожжа па Беларусі. Лабановіч не ўхваліў намеру сябра вучыцца ў інстытуце. Пра беларусаў ён гаварыў:
А мы, беларусы, не адважваемся прызнацца ў тым, што мы — беларусы. Бо на галаву беларускага народа, як вядома, многа выліта памыяў, годнасць яго прыніжана і мова яго асмеяна, у яго няма імя, няма твару.
Раздзел 17. Візіт Лабановіча да Ядвісі і Габрыні
Вярнуўшыся, Лабановіч наведаў сясцёр, якія засталіся без бацькоў. Яны жартавалі, успаміналі Сухаварава і абмяркоўвалі прачытаныя кнігі. Настаўнік сказаў, што пісьменнік мог бы расказаць пра дзвюх сясцёр, якія марылі вырвацца з палескай глушы. Ядвіся засмуцілася і папрасіла не смяяцца: ён закрануў балючае. На развітанне яна паабяцала пазней расказаць яму нешта важнае.
Раздзел 18. Пачуцці Лабановіча і схаваны смутак Ядвісі
Лабановіча радавала ўвага Ядвісі, але ён баяўся звязаць сябе сям’ёй і адмовіцца ад сваіх мэт. Ад Мар’і ён ведаў, што Баранкевіч біў першую жонку, маці дзяўчыны. Ядвіся рана страціла яе і хавала дзіцячы смутак. Яна таемна наведвала старожку і слухала праз сцяну яго ўрокі. Настаўнік часта ўяўляў шчырыя размовы з ёю, але пры сустрэчах не адважваўся адкрыцца.
Раздзел 19. Спрэчка настаўнікаў за сялянскую ссыпку
Саханюк прыехаў у будны дзень, пахваліў заняткі, але раіў не перанапружвацца. Высветлілася, што ён хацеў забраць збожжа, якое Цельшына раней давала яго школе. Лабановіч запярэчыў: цяпер вёска мела ўласную школу і свайго настаўніка. Калега спасылаўся на старую пастанову і пагражаў скаргай начальству. Увечары стараста прывёз збожжа Лабановічу; Мар’я таксама падтрымала гаспадара школы.
Раздзел 20. Крыўда Лабановіча і рашэнне працаваць для народа
Сёстры радаваліся паездцы да сваякоў на два тыдні. Лабановічу здавалася, што Ядвісю нішто тут не трымала. Яна сказала, што ёй цяжка кагосьці пакінуць, але абняла старога сабаку. Пакрыўджаны настаўнік вырашыў забыць яе і заняцца грамадскай працай. Ён пачаў рыхтаваць гутарку для сялян. Вестка пра перавод чыгуначнай сям’і, з якой ён зблізіўся, узмацніла адзіноту.
Раздзел 21. Лабановіч знаёміцца з жыццём палешукоў і запрашае іх вучыцца
Лабановіч наведваў сялянскія хаты і слухаў старых, якія захоўвалі памяць пра мінулае і народныя звычаі. На Вадохрышча Мар’я раздавала вяскоўцам захаваную пасля малебна ваду, разбавіўшы яе свежай. Настаўнік запрасіў людзей у школу і гаварыў, як палепшыць жыццё. Спачатку прыйшло шмат слухачоў, але частка нудзілася, а адзін селянін сказаў, што старым вучыцца ўжо позна.
Раздзел 22. Адзінота настаўніка і споведзь пані падлоўчай
Слухачоў станавілася менш, і Лабановіч спыніў гутаркі. Узімку ён чытаў, пісаў сябрам, ненадоўга завёў дзённік і чакаў Ядвісю, якая затрымалася ў сваякоў. Жонка Баранкевіча скардзілася яму на цяжкае жыццё і баялася мужа. Аднойчы яна прыйшла заплаканая, а настаўнік параіў з’ехаць, калі было куды. Пасля яе прызнанняў ён лепш зразумеў жаданне Ядвісі пакінуць бацькоўскі дом.
Раздзел 23. Вестка пра смерць сябра і небяспечныя думкі Лабановіча
Смерць семінарскага таварыша ўзрушыла Лабановіча. Ён узяў рэвальвер, але апамятаўся і адкінуў яго. Мар’я прыйшла падтрымаць. Перад гэтым ён думаў пра жыццё як пра дарогу:
Таксама будзе, — разважаў Лабановіч, — такі момант, калі я ступлю апошні крок майго жыцця, апошні момант, а там — смерць, там — канец!.. А далей што? Далей — цёмная і жудасная ноч нябыту.
Раздзел 24. Няўдалае ўмяшанне настаўніка ў вясковую бойку
У карчме Лабановіч нечакана сустрэў Людмілу, прыгажуню з сядзібы каморніка.
Ён збянтэжыўся і выйшаў. Потым разняў сялян, якія біліся праз печную засланку, і даў аднаму рубель. Увечары другі падпільнаваў суперніка і аглушыў ударам па галаве.
Раздзел 25. Сустрэча Лабановіча і Ядвісі пасля расстання
Пацярпелы ачуняў. Лабановіч дакараў сябе за няўдалае ўмяшанне. Даведаўшыся пра вяртанне Ядвісі, ён пайшоў у воласць, каб паказаць абыякавасць. Сустрэча каля студні выдала яму сілу пачуццяў. У дарозе ён прызнаўся сабе:
Я баюся тае абразы, якая будзе для мяне тады, калі яе сэрца не адгукнецца майму сэрцу... А ўсё ж такі гэта каханне ёсць нейкая хвароба, боль і пакута.
Раздзел 26. Лабановіч на вечары ў пісара
У айца Кірыла матушка распытвала Лабановіча пра каханне і раіла пазнаёміцца з Людмілай. Саханюк прынёс запрашэнне на вечар да пісара. Там настаўнік разгубіўся сярод гасцей і картачных гульцоў. Баранкевіч прадставіў яго Людміле, якая нагадала іх ранейшую сустрэчу. Сухавараў насміхаўся, а іншыя прыхільнікі дзяўчыны ўважліва сачылі за яе ўвагай да гасцей.
Раздзел 27. Гутарка з Людмілай і п’янае застолле Лабановіча
Людміла сама загаварыла з Лабановічам і назвала яго непадобным да іншых. За сталом сын фельчара хваліўся сувязямі з жанчынамі і жыццём за бацькаў кошт. Спачатку настаўнік спрачаўся, але, ап’янеўшы, пачаў папракаць сябе ў крывадушнасці і зблізіўся з суразмоўцам. Цвярозы Саханюк адвёў яго спаць, каб пазбегнуць плётак. Удзячны Лабановіч паабяцаў яму збожжа на вяселле.
Раздзел 28. Вясновая туга Лабановіча і размова з Ядвісяй
З прыходам вясны Лабановіч саромеўся п’янства і думаў пра ад’езд. У гасцях ён сказаў Ядвісі, што яна значыла для яго ўсё, але прыкрыў прызнанне жартам. Яна спытала, ці пагадзіўся б ён павянчацца з дзяўчынай, якой трэба было змяніць прозвішча ў дакументах. Ён пакрыўдзіўся. У лісце сябру настаўнік скардзіўся на бессэнсоўнасць жыцця, хоць сапраўднай прычынай смутку была Ядвіся.
Раздзел 29. Таемны букецік і запрашэнне на шпацыр
Ядвіся таемна прынесла настаўніку вясновыя кветкі і пакінула ў кнізе ласкавую насмешлівую запіску. Увечары яшчэ некалькі кветак заляцелі праз акно. Мар’я раскрыла яе сакрэт. Лабановіч прапанаваў вучням пасадзіць каля школы дрэвы і разам з імі капаў ямкі. Ядвіся запрасіла яго гуляць, а даведаўшыся, што ён яшчэ не разгортваў кнігу, прабралася забраць сваю запіску.
Раздзел 30. Пацалунак Ядвісі і грушка на памяць пра яе
Лабановіч пераняў Ядвісю ў кухні і не выпускаў, але пасля яе згадкі пра няшчасную маці адпусціў руку. Яна раптам пацалавала яго, аднак забараніла цалаваць сябе, пагражаючы кінуцца пад цягнік. Ён быў шчаслівы і разгублены. Назаўтра дзеці прынеслі саджанцы з лесу. Настаўнік пасадзіў дзікую грушку на памяць пра Ядвісю. Дзяўчына назвала сябе такой жа калючай і адмовіла ў новым пацалунку.
Раздзел 31. Святочная служба і спрэчка дзеда Мікіты з бацюшкам
На Вербніцу ў вёску прыехалі святар і дзяк. Падчас споведзі і прычасця людзі штурхаліся, сварыліся і абзывалі суседзяў. Стары рыбак прыйшоў мокры пасля балота. Святар адмовіўся прычашчаць яго, але, калі той пайшоў, сам паклікаў назад і памірыўся. Пасля службы святар пахваліў малога вучня Лабановіча, а дзяк намякнуў, што настаўнік мог бы запрасіць іх на чай.
Раздзел 32. Велікоднае застолле і любоўныя прызнанні Лабановіча
Пасля кароткай паездкі дадому Лабановіч вярнуўся, бо сумаваў па Ядвісі. Баранкевіч паклікаў яго на велікоднае застолле, дзе былі сёстры і Людміла з братам. Настаўнік піў, жартаваў і расказаў легенду пра паходжанне палескіх прыгажунь. Госці танцавалі. Людміла сказала, што ведала, каго ён кахаў; ён пацвердзіў яе здагадку. На развітанне яна зноў запрасіла яго ў Завітанкі.
Раздзел 33. Развітанне з Ядвісяй і паездка на экзамены
Лабановіч рыхтаваў трох вучняў да экзаменаў. Даведаўшыся пра ад’езд Ядвісі, ён папрасіў пачакаць яго вяртання, пацалаваў яе і паехаў з дзецьмі ў школу за пяцьдзесят вёрст. Дзяўчыне ён прызнаўся:
Я ведаю, вам тут цяжка, — сказаў настаўнік, — і пэўна там, дзе думаеце вы жыць, вам будзе лепей. <...> Але калі вы выедзеце адгэтуль, то я тут болей не застануся.
Раздзел 34. Школьны экзамен пад наглядам інспектара
На экзамен сабраліся некалькі школ. Строгі інспектар сам дыктаваў тэкст, дзеці хваляваліся і памыляліся. Адзін настаўнік падказваў знакі прыпынку ўмоўнымі жэстамі. У спрэчцы пра напісанне слова маладога калегу падтрымаў гаспадар школы, прынёсшы граматыку. Пасля пісьмовых работ прайшлі вусныя адказы. Настаўнікі адзначылі канец заняткаў, а Лабановіч уначы паспяшаўся ў Цельшына.
Раздзел 35. Апошні вечар Ядвісі перад ад’ездам
Ядвіся вырашыла не чакаць Лабановіча і ехаць служыць у далёкі маёнтак. Яна баялася бацькі і будучага сямейнага няшчасця, хоць магла застацца. Увечары дзяўчына пагаварыла з Мар’яй, зайшла ў пусты пакой настаўніка і схавала запіску ў кнізе. Потым адламала верх грушкі, каб здацца яму нядобрай. Яна сумавала, думаючы, што сама адмовілася ад шчасця і ўжо не ўбачыць яго вяртання.
Раздзел 36. Ад’езд Ядвісі і развітанне Лабановіча з Палессем
Вярнуўшыся, Лабановіч расказаў пра выдатныя вынікі вучняў і даведаўся, што Ядвіся ўжо паехала. Ён напісаў ёй ліст, але не меў адраса. Убачыў зламаную грушку, пасля знайшоў запіску: дзяўчына пазбегла развітання, бо яно было б цяжэйшым. Без подпісу і адраса ён не мог адказаць. Настаўнік перадаў школу старасце, папрасіў пераводу і з’ехаў; Мар’я праводзіла яго са слязьмі.