Арчыбал (Пташнікаў)
Кароткі змест
Беларусь, каля 1980-х гадоў. Пятнаццацігадовага цыркавога мядзведзя Арчыбала ў клетцы павезлі ў лес на арганізаванае паляванне.
У лесе, адчуўшы волю, Арчыбал хацеў вярнуцца да людзей, але тыя шумам сталі паганяць яго наперад. Ён рашуча выскачыў на паляну, дзе замежны госць чакаў яго з ружжом. Паляна была круглай і выглядам нагадала яму манеж.
І калі ён на жоўта-зялёнай скошанай паляне пусціўся ўпрысядку, Замежны Госць... моцна і выразна плюнуў пад ногі, загаварыў, відаць, вылаяўся па-свойму, завярнуўся і пайшоў...
Пасля гэтага выпадку Арчыбала вярнулі ў цыркавую канюшню. Праз нейкі час яго ўсё ж перавезлі ў запаведнік, але там не выпусцілі з клеткі — сказалі, быццам бы ён не прыстасаваны да свабоднага жыцця. Мясцовыя рабочыя пачалі частаваць яго віном і папяросамі, і неўзабаве мядзведзь моцна захварэў. На трэці год Арчыбал памёр восеньскай раніцай, гледзячы на засыпаную снегам паляну, якая пахла мядзведзіцай.
Падрабязны пераказ па раздзелах
Назвы раздзелаў у пераказе – умоўныя.
Раздзел 1. Вывазка Арчыбала з цырка
Пятнаццацігадовага мядзведзя Арчыбала пагрузілі ў крытую брызентам машыну вечарам, перад захадам сонца. Яго пасадзілі ў клетку, абабітую металічнымі лістамі, і паставілі ля самай кабіны. Разам з ім у кузаў пагрузілі кавуны, бутэлькі з гарэлкай і іншыя прыпасы. Ваенныя селі ў кузаве і кабіне.
Праз адтуліну ў клетцы Арчыбал бачыў неба і заходзячае сонца. Ён успамінаў сваю жонку Маргарыту і дачку Люську. Маргарыта любіла волю і вырывалася з канюшні, але аднойчы, парваўшы ланцуг, трапіла пад машыну і загінула.
Машына выехала з горада, і Арчыбал адчуў пахі волі - жытнёвага поля, лесу, рэчкі. Ён успамінаў сваё дзяцінства, калі яго, малога, забралі з бярлогі пасля таго, як яго маці загінула пад гусеніцамі тралёвачніка. Так ён трапіў у цырк, дзе пражыў пятнаццаць гадоў.
Раздзел 2. Кароткая свабода ў лесе
Калі Арчыбал прачнуўся, машына стаяла ў лесе. Ля яе быў даглядчык з цырка Дзімыч, які павёў мядзведзя да вялікага дома на два паверхі. Дзімыч хацеў памыць Арчыбала ў рацэ, але перадумаў і павёў яго на веранду, дзе зняў наморднік і пакарміў чарніцамі.
Пасля Дзімыч вывеў Арчыбала ў лес, на вузкую лінію-прасеку паміж соснамі. Там ён разрэзаў нажом ашыйнік мядзведзя і знік. Арчыбал спачатку разгубіўся, не ведаючы, што рабіць без людзей.
Ён, Арчыбал, спачатку быў ап'янеў на лініі ад волі і цёплага сасновага смалістага духу. Устаў на заднія лапы і закружыўся на месцы, сам не ведаючы чаму - ад радасці?
Раптам ззаду і з бакоў пачуліся галасы людзей і брэх сабак. Арчыбал спалохаўся і пабег па лініі наперад, дзе не было людзей. Ён не ведаў, што яго гналі на паляну, дзе чакалі паляўнічыя.
Ён не ведаў, што быў дужы, што ўдоўжкі вырас амаль два метры, што пацягнуў бы на вазе з паўтоны, што мог перабіць хрыбетнік каню... Ён не ведаў гэтага і бег, спужаўшыся людзей і сабак...
Раздзел 3. Паляванне з Замежным Госцем
У ельніку, на краі паляны, стаялі два паляўнічыя з ружжамі. Адзін з іх, Гаспадар, пакутаваў ад болю ў назе, якую падвярнуў учора, калі разам з Замежным Госцем ускладаў гірлянды на Кургане. Тады Госць спускаўся з вяршыні не па прыступках, а па траве, і ўсе вымушаны былі ісці за ім.
Арчыбал выбег на паляну, якая была выкашана і нагадвала цыркавую арэну. Ён спыніўся, пачаў прынюхвацца, а потым устаў на заднія лапы, выцягнуўся ў струнку і застыў, падставіўшы белыя грудзі пад ружжо Замежнага Госця.
Выпрастаўшыся, выцягнуўся ў струнку і стаяў - высокі, буры, стройны, замёр на міг, быў як вычасаны з вялікага каменя... падставіўшы белыя - гальштукам грудзі адразу пад два жаканы Замежнага Госця.
Раптам мядзведзь пачаў танцаваць, як у цырку - пайшоў па крузе, махаючы лапамі, а потым пусціўся ўпрысядку. Убачыўшы гэта, Замежны Госць кінуў ружжо, плюнуў і пайшоў прэч, не глянуўшы на Гаспадара.
Гаспадар ведаў, што на паляне быў стары цыркавы мядзведзь з манежа - ад Гаспадара гэта пабаяліся схаваць, - што круглая паляна здалася мядзведзю арэнай... Не ведаў гэтага раней толькі Госць.
Замежны Госць быў разумны дыпламат і ні ў машыне, ні за сталом, ні на аэрадроме перад адлётам не сказаў пра мядзведзя ні слова. Гаспадар таксама маўчаў. Толькі ў іх вачах гарэлі хітрыя агеньчыкі. Арчыбала ў той жа дзень вярнулі ў цырк.
Раздзел 4. Апошнія гады і смерць Арчыбала
Апошнія два гады жыцця Арчыбал правёў у запаведніку, у клетцы каля старожкі. На волю яго не пусцілі, бо лічылі, што ён не прыстасаваны да жыцця ў лесе і хутка загіне.
Мядзведзі, як і людзі, любяць курыць і любяць піць... Рабочыя занадта часта давалі яму «чарніла», і ён піў яго з бутэлькі з рыльца, як і яны. Праз два гады ён «схапіў» цыроз печані і «пасадзіў» сэрца.
Рабочыя леспрамгаса, прыходзячы ў запаведнік, давалі Арчыбалу спачатку акуркі, потым хлеб, абліты віном. Мядзведзь хутка прывык да алкаголю і, калі яму не давалі бутэльку, ламаў клетку і роў на ўвесь лес.
Памёр Арчыбал на трэці год жыцця ў запаведніку, раніцай у глухую восень. Ноччу выпаў снег, і ён ляжаў белай паласой каля жалезнай рашоткі клеткі.
З рота ў Арчыбала пайшла гарачая, як вар, кроў - пырснула за металічную рашотку на волю, - ён убачыў ля сябе толькі чорна-чырвоны краёк шырокай белай лясной паляны.
У апошнія імгненні жыцця Арчыбал падумаў, што зямля, засыпаная снегам, пахла мядзведзіцай. Дакументальны кінафільм пра паляванне з удзелам Гаспадара, Замежнага Госця і Арчыбала загадалі знішчыць.