Гальштучнік (Баравікова)
Вельмі кароткае ўтрыманне
Касмічны экіпаж вяртаўся на Зямлю з падарожжа па зорных сістэмах. Нечакана яны знайшлі невядомую маленькую Зялёную планету, якая нагадвала беларускія лясы. Апавядальнік, батанік і даследчык раслін, спусціўся на яе паверхню разам з доктарам Савічам, які на экіпажы выконваў ролю доктара і добра валодаў лацінскай мовай.
На планеце яны сустрэлі дзіўнае племя дзікуноў, якія разговарвалі па-лацінску і бачылі вакол сябе сучасныя гарады, хоць іх не існавала. Доктар атрымаў ад іх чорны гальштук-бабачку, які меў прымацаваную да сябе невядомую магічную Праграму. Пасля гэтага доктар змяніўся, у яго з'явілася мара знайсці братоў па розуме ў сузор'і Дзевы. Экіпаж палічыў гэта за псіхічнае расстройства і доктара звольнілі пасля вяртання.
Праз дзесяцігоддзі апавядальнік наведаў доктара ў яго сядзібе пад Мінскам. Сустракаючы сябра, доктар зняў гальштук і выкінуў яго ў траву. Малпападобная істота, яго верны сябар, падняўшы гальштук, ператварылася ў птушку з чорнай палоскай на шыі.
Гальштук! Мой гальштук! — закрычаў доктар Савіч у вялікай роспачы. — Як жа я мог сарваць яго!.. Ты разумееш, што адбылося?! Ён, напэўна, падняў гальштук, начапіў сабе на шыю, і вось здарылася бяда.
Доктар Савіч расказаў апавядальніку ўсю праўду пра гальштук-бабачку. Пасля гэтага яны разам зноў адправіліся ў касмічнае падарожжа ў сузор'е Дзевы, каб знайсці братоў па розуме на планеце, падобнай да Зямлі.
Падрабязны пераказ
Падзел на главы – умоўны.
Знаходка зялёнай планеты і першы кантакт з яе жыхарамі
Падчас вяртання на Зямлю з планеты Антарыс-5, што знаходзілася ў сузор'і Скарпіёна, экіпаж касмічнага карабля быў расчараваны. Планета аказалася каменнай глыбай, падобнай да Марса, і не мела ніякай цікавасці для даследчыкаў. Калі яны накіраваліся да бліжэйшай планетнай сістэмы, на экранах з'явілася маленькая зялёная планета, якая не значылася ні на якіх зоркавых картах.
Першае ўражанне было такое, нібыта мы трапілі ў Белавежскую пушчу ці Бярэзінскі запаведнік. Альбо і ўвогуле ў нейкі агромністы здзічэлы сад дзе-небудзь пад Нароўляю, ці пад Слуцкам.
Аднак пад кронамі дрэў паверхня была месцамі расчышчаная, а месцамі выпаленая, што сведчыла пра прысутнасць разумных істот. Камандзір спытаў, хто жадае спусціцца на паверхню. Ахвотнікамі сталі доктар Савіч і апавядальнік-батанік.
Калі яны ступілі на паверхню, то зразумелі, што расліннасць была сапраўднай, хоць і незвычайнай – усё было аднаго зялёнага колеру. Раптам з-за дрэў выбеглі голыя людзі, падобныя да дзікуноў, але з чорнымі гальштукамі-бабачкамі на шыі. Яны выказвалі радасць і прыязнасць да прышэльцаў.
Загадкавы гальштук-бабачка і падазроныя паводзіны доктара Савіча
Адзін з жыхароў планеты выйшаў наперад і пачаў нешта гаварыць. На здзіўленне апавядальніка, доктар Савіч адказаў яму. Аказалася, што жыхары Зялёнай планеты размаўлялі на лацінскай мове, якой добра валодаў доктар.
Яны шкадуюць, што мы не можам бачыць тых цудоўных кварталаў, плошчаў, вуліц, якія бачаць яны. Маўляў, тут паўсюль вакол нас — навуковыя цэнтры, зоны адпачынку, офісы і спальныя раёны...
Перад вяртаннем на карабель жыхары планеты падаравалі доктару Савічу гальштук-бабачку, такі ж, як насілі самі. Пасля гэтага паводзіны доктара рэзка змяніліся. Ён пачаў сцвярджаць, што яны павінны ляцець да сузор'я Дзевы, дзе жывуць браты па розуме, а потым да сузор'я Шаляў, дзе вынайшлі машыну часу.
Доктар паводзіў сябе агрэсіўна, спрабаваў прарвацца ў адсек кіравання, каб змяніць курс карабля. Экіпаж вырашыў, што прычына ў гальштуку, і прапанаваў доктару зняць яго. Але Савіч адмовіўся, сцвярджаючы, што гэта не проста гальштук.
Гэта — Праграма, завезеная на Зялёную планету прадстаўнікамі адной з самых высакаразвітых сусветных цывілізацый. Усё выключна проста. Таму, хто носіць гэты гальштук, спачатку выдаецца міраж, мара жыцця.
Доктар тлумачыў, што Праграма спачатку стварае ілюзію, а потым дае ўказанні, як ператварыць мару ў рэальнасць. Бортмеханік назваў гэта казкамі для ідыётаў і сказаў, што доктару патрэбна медыцынская дапамога.
Вяртанне на Зямлю і звальненне доктара
Неўзабаве карабель вярнуўся на Зямлю. Доктара Савіча звольнілі з Міжнароднай асацыяцыі зоркавых палётаў, а астатнія члены экіпажа адправіліся ў новае міжпланетнае падарожжа. Праз некалькі дзесяцігоддзяў апавядальнік вырашыў адпачыць на Зямлі і ўспомніў пра доктара Савіча.
У даведачным бюро Асацыяцыі яму паведамілі, што доктар жыве недалёка ад Мінска, мае сваю сядзібу і даўно адышоў ад лекарскай справы. Апавядальнік вырашыў наведаць былога калегу.
Сустрэча з доктарам праз дзесяцігоддзі і яго незвычайны сябар
Апавядальнік знайшоў доктара Савіча ў яго сядзібе. Доктар працаваў у агародзе, апрануты ў шорты і саламяны капялюш, а на шыі ў яго па-ранейшаму быў той самы гальштук-бабачка. Убачыўшы госця, доктар вельмі ўзрадаваўся, сарваў з галавы капялюш, а потым і гальштук, кінуўшы іх на зямлю.
Раптам з будыніны выбегла нейкая дзіўная істота, падобная да малпы. Яна падняла капялюш і гальштук, і хутка вярнулася ў дом. Доктар растлумачыў, што гэта не зусім малпа, а істота, якая нарадзілася з зародка, знойдзенага на Месяцы ў разбітым міжпланетным караблі.
Істота хутка засвоіла ўсе зямныя мовы і стала верным сябрам доктара. Але калі яны ўвайшлі ў дом, то ўбачылі нешта нечаканае.
Ператварэнне ў птушку і таямніца гальштучніка
У шыбіну білася невялікая птушка з чорнай палосачкай-гальштукам на валляку. Доктар Савіч у роспачы закрычаў, што гэта яго гальштук. Аказалася, што касмічная істота надзела гальштук на шыю і ператварылася ў птушку.
Праграма дзейнічае ў станоўчым накірунку толькі тады, калі гэты гальштук дорыцца. Яго трэба атрымаць у падарунак. Інакш спрацоўвае адмоўная энергія, і дзеянні Праграмы робяцца непрадказальнымі.
Доктар адчыніў фортку, і птушка вылецела. Апавядальнік спытаў, ці была праўдай тая гісторыя пра Праграму, якую Савіч расказваў на караблі. Доктар пацвердзіў, што ўсё было праўдай.
Птушку мы назвалі гальштучнікам. Яе і цяпер можна сустрэць у Беларусі на вялікіх спустошаных лугах-пашах... Яму, напэўна, бачацца наўкол зялёныя гаі, ды парослыя сакаўною травою паляны.
Апавядальнік расказаў доктару, што Міжнародная асацыяцыя зоркавых палётаў рыхтуе вялікую экспедыцыю для пошуку братоў па розуме. Доктар Савіч адразу сказаў, што трэба ляцець да сузор'я Дзевы, і спытаў, ці не адмовяць яму, калі ён папросіцца ў гэтае падарожжа. Яму не адмовілі, і неўзабаве яны зноў сталі членамі аднаго экіпажа, які накіраваўся да сузор'я Дзевы.