Меч Рагвалода (Петрашкевіч)
Кароткае змест
Княства Полацкае, другая палова XI стагоддзя. Полацкі князь Усяслаў Брачыславіч здабыў моц і славу, узначаліўшы паход супраць суседніх княстваў. У жорсткай бітве на рацэ Нямізе ён страціў дружыну, але і Яраславічы не атрымалі перамогі. У роспачы перад стратамі Усяслав успамінаў пра падчас неадназначнае стаўленне да старой веры продкаў і новай, хрысціянскай.
Каб заключыць мір з братамі-Яраславічамі, Усяслаў паехаў на перагаворы на раку Ршу, дзе тыя ведама падманулі яго, парушыўшы клятву. Яраславічы захапілі князя і яго сыноў у палон, пасадзіўшы ў кіеўскі поруб. У цяжкіх умовах ён перанёс пакуты і самоту, змагаючыся за жыццё сынаў. Аднойчы захварэў яго малодшы сын, і старэйшы выратаваў брата, звяртаючыся з паганскімі замовамі да старых багоў.
Сабакі смярдзючыя!.. О, гора табе, зямля Руская! Боже, милостив буди мне, грешному! Помяни мя, Господи, егда приидеши во Царствии Твоем… Князі выходзяць, пераступаючы праз Феадосія.
Пасля паразы рускіх князёў ад полаўцаў кіеўскія людзі абурана вызвалілі Усяслава, вярнуўшы яму ўладу. Са сваімі воямі ён ненадоўга заняў кіеўскі прастол, але хутка вырашыў вярнуцца ў Полацк, пакінуўшы Кіеў Яраславічам. Клопатам князя заўжды заставалася незалежнасць Полацкага княства, не жадаючы ўцягвацца ў варожасць за ўладу ўсяго Русі.
З дзён Усяслава прайшло шмат гадоў. Яго нашчадкі, сярод якіх была асветніца Еўфрасіння Полацкая, працягвалі справу яго жыццёвых поглядаў і імкненняў. Усяслаў памёр у 1101 годзе, пакінуўшы спадчыну моцнай дзяржавы і бліскучых праектаў, што ўплывалі на лёс княства яшчэ многа пакаленняў.
Падрабязны пераказ па дзеях і сцэнах
Назвы дзей, сцэн, пралога і эпілога — рэдактарскія.
Пралог. Бітва на Нямізе і скруха Усяслава
П'еса пачыналася з апісання бітвы на Нямізе ў 1067 годзе. Летапісец паведаміў, што князь полацкі Усяслаў, сын Брачыслава, заняў Ноўгарад, і тры Яраславічы - Ізяслаў, Святаслаў і Усевалад - сабралі войска і пайшлі на яго. Яны ўзялі Менск, перабілі мужчын, а жанчын і дзяцей аддалі на шчыты, і сустрэліся з Усяславам на Нямізе.
Пасля бітвы стомлены Усяслаў апусціўся на калені, паклаў меч і зняў шлем. Ён звярнуўся да прарокаў і вешчуноў, абвінавачваючы іх у тым, што адбылося. Снег быў чырвоны ад крыві, а праз Нямігу былі масты з целаў чалавечых. З'явіўся прывід Вяшчуна, які сказаў, што багі адступіліся ад Усяслава, але і ворагу перамогі не далі.
Дзея 1. Здрада Яраславічаў
Сцэна 1. Сыны Усяслава і падманлівая прапанова міру
У гарачы летні дзень Усяслаў сядзеў каля паходнага шатра, назіраючы, як яго сыны-падлеткі Рагвалод-Барыс і Глеб б'юцца на мячах. Ён вырашыў далучыцца да іх, прапанаваўшы ім біцца супраць яго. Нягледзячы на тое, што іх было двое супраць аднаго, Усяслаў лёгка выбіў мячы з рук княжычаў.
Меч рукою моцны… і, між іншым, галавою таксама. Беручыся за меч, варта падумаць, а ці пры боку нож мой востры. А то і галовы згубіць можна, а не толькі мячы. Вас жа двое супраць аднаго. Проста сорам.
Нечакана з'явіўся чалавек у лахманах з перавязанай галавой і шрамам на шчацэ. Гэта быў ваявода Даніла, якога лічылі загінуўшым. Ён паведаміў, што Яраславічы хочуць міру з князем Усяславам і прапануюць яму з сынамі пераехаць раку ў ладдзі для перамоў, абяцаючы пацалаваць крыж.
Сцэна 2. Парушэнне клятвы на рацэ Ршы
На беразе Дняпра ў паходным шатры князі Ізяслаў, Святаслаў і Усевалад чакалі Усяслава. Ігумен Феадосій прачытаў ранішнюю малітву. З'явіўся ваявода Даніла і паведаміў, што Усяслаў з княжычамі чакае на тым беразе. Ізяслаў загадаў перадаць, што яны цалавалі крыж і не зробяць яму ліхога.
Даніла перадаў, што Усяслаў хоча, каб яны пры ім пацалавалі крыж. Пасля некаторага вагання Ізяслаў пагадзіўся. Феадосій правёў абрад крыжацалавання, і ўсе тры браты пакляліся не рабіць зла Усяславу.
Калі Даніла пайшоў, Яраславічы пачалі абмяркоўваць Усяслава, называючы яго змеем, ваўкалакам і чарадзеем. Яны ўспаміналі народныя паданні пра яго незвычайныя здольнасці і нараджэнне ад змея. Калі Усяслаў прыбыў з сынамі, Феадосій правёў малітву, і ўсе пацалавалі крыж.
Аднак, калі Усяслаў працягнуў руку для прывітання, Святаслаў і Усевалад раптоўна схапілі Рагвалода-Барыса і Глеба, прыставіўшы нажы да іх падбародкаў. Ізяслаў папярэдзіў Усяслава, што любы лішні рух прывядзе да смерці княжычаў. Воі надзелі на Усяслава калоды. Феадосій, уражаны здрадай, упаў на зямлю.
Сцэна 3. Лёс палоннага
У княскай палаце Яраславічы абмяркоўвалі, што рабіць з палоннымі. Святаслаў патрабаваў смерці для Усяслава і яго сыноў, называючы іх змеямі падкалоднымі. Усевалад прапанаваў пакінуць іх у порубе і паведаміць палачанам, што калі з князя Мечыслава, сына Ізяслава, упадзе хоць адзін волас, з Усяслава і яго сыноў зляцяць галовы.
Ізяслаў абвінаваціў братоў у тым, што яны больш думаюць пра яго месца, чым пра яго ворагаў. Ён вырашыў сам разабрацца з Рагвалодавічамі. Падчас гэтай размовы з'явіўся Феадосій, які заклікаў адпусціць Усяслава і яго сыноў, каб не наклікаць на сябе бяду і на дзяржаву ліха.
Ізяслаў адмовіўся слухаць ігумена і нават пагражаў яму. Феадосій адказаў, што не баіцца пагроз, бо не мае ні шчасця, ні багацця, якіх можна пазбавіцца. Ён нагадаў, што менавіта Усяслаў дапамог Яраславу Мудраму перамагчы торкаў і ўратаваць Кіеў.
Раптам прыбег ваявода Каснячка і паведаміў, што палачане атруцілі князя Мсціслава. Гэтая навіна ўзрушыла ўсіх прысутных.
Дзея 2. Ад поруба да кіеўскага трона
Сцэна 4. Спрэчкі пра веру і спадчыну ў порубе
У порубе - драўляным зрубе без дзвярэй - знаходзіліся Усяслаў з сынамі. Малыя памеры поруба не дазвалялі яму ні легчы, ні стаць на поўны рост. З'явіўся прывід князя полацкага Рагвалода, які папракнуў Усяслава за тое, што той асіраціў-абезгаловіў дзяржаву.
Раптам Глеб пачаў трызніць у гарачцы. Рагвалод-Барыс знайшоў пад саломай вужыка, якога назваў вужыным царом з каронай на галаве. Ён пачаў рабіць магічныя рухі вужыкам над хворым братам, дакранаючыся да яго рук, ног і ілба. Глеб прачнуўся і з агідай загадаў выкінуць "гэту мярзоту", але Рагвалод-Барыс адмовіўся, сцвярджаючы, што калі памірае вуж, памірае і гаспадар дома.
Я — над расколінай! Я — мост праз яе! I вы, сыны мае, будзеце будаваць свой мост з двух берагоў. Не пабудуеце — загінеце і дзяржаву загубіце. А вера мая з уладаю звязана. Адзіны Бог, адзіны князь, адзіная дзяржава!
Паміж братамі ўзнікла спрэчка пра веру. Глеб быў прыхільнікам хрысціянства, а Рагвалод-Барыс - старой веры. Усяслаў спрабаваў прымірыць сыноў, кажучы, што ён сам - паміж імі і паміж багамі. Нечакана ў акенца поруба нехта кінуў бяросту з папярэджаннем не падыходзіць да акенца, бо заколюць.
Сцэна 5. Палавецкі набег і кіеўскае паўстанне
Летапісец паведаміў, што ў 1068 годзе полаўцы напалі на Рускую зямлю. Яраславічы выйшлі супраць іх на Альту, але былі разбіты і ўцяклі: Ізяслаў і Усевалад у Кіеў, а Святаслаў у Чарнігаў. Кіяне сабралі веча і патрабавалі ад князя зброю і коней, каб змагацца з полаўцамі, але Ізяслаў адмовіўся.
У княскім палацы перапалоханы Ізяслаў бегаў у роспачы, пытаючыся, за што яму такое пакаранне. Феадосій сказаў, што гэта за парушэнне клятвы на крыжы, і параіў вызваліць Усяслава, даць яму шчыт і меч, а кіянам коней і зброю, каб яны ўратавалі горад ад полаўцаў.
Ваявода Каснячка прыбег з навіной, што на гандлёвым пляцы Падола кіяне сабралі веча і патрабуюць коней і зброю. Раз'юшаны натоўп рушыў на Гару, да двара ваяводы, а потым падзяліўся: адны пайшлі вызваляць палачан, а другія - да княжага двара. Ізяслаў загадаў забіць Усяслава, але было ўжо позна - кіяне высякалі яго з поруба.
Сцэна 6. Усяслаў на кіеўскім пасадзе
У княскай палаце Усяслаў, Глеб, Даніла і некалькі вояў святкавалі перамогу. Сярод танцораў і музыкаў былі людзі ў масках "тура", "мядзведзя", "казы", "бусла". Яны танцавалі вакол маладой дзяўчыны, якая прадстаўляла багіню кахання Ладу.
Раптам з'явіўся ўзрушаны Рагвалод-Барыс і паведаміў, што яны злавілі здрадніка, які моліцца перад абразамі, быццам у Кіеве нічога не здарылася. Гэта быў ігумен Феадосій. Усяслаў пагражаў яму адсячэннем галавы або ўкрыжаваннем, але Даніла заступіўся за ігумена, сказаўшы, што той не толькі хаваў яго і яго паплечнікаў у сваім манастыры, але і ўтрымаў Яраславічаў ад забойства Усяслава і княжычаў.
Феадосій прызнаўся, што мае інтарэс да Усяслава - ён хоча, каб з ім была ўся Русь Кіеўская. Ён заклікаў князя ўзяць пад сваю ахову багатую і святую скарбніцу славянскіх плямёнаў, даць ёй справядлівы, мірны шлях.
Караную! І Бог мяне пачуе, бо ён бачыў тваю справядлівасць і твае пакуты. Прадчуваю я і твае сумневы, бо неспадзева ўзнесла цябе так высока, а адтуль далёка бачыцца... Адзін князь, адзіны Бог, адзіная дзяржава...
Аднак Усяслаў адказаў, што вернецца ў Полацк, бо не можа здрадзіць свайму княству. Ён сказаў, што хоча міру, спакою і шчасця сваёй зямлі Крыўскай, якая можа дамагчыся гэтага, калі будзе з'яднанай, моцнай і ад Кіева незалежнай. Усяслаў адпусціў Феадосія і ўзяў яго пад сваю ахову.
Даніла быў здзіўлены рашэннем князя пакінуць Кіеў. Усяслаў патлумачыў, што Яраславічы іх ненавідзяць, баяры-хрысціяне не падтрымаюць, сваёй дружыны яны не маюць, а спадзявацца на кіеўскую чэрнь падстаў нямнога. Ён вырашыў вярнуцца ў Полацк.
Сцэна 7. Бачанні будучыні
Усяслаў знаходзіўся ў цяжкім роздуме. Яго наведвалі прывіды прашчураў - Рагнеды, Рагвалода, Ізяслава, Брачыслава. Яны папракалі яго за тое, што ён адмовіўся ад залатога Кіеўскага стала, маючы пад рукой і княства Полацкае, і княства Наўгародскае.
Я ўсё прайшоў — ад перамогі да паразы, ад узлёту да падзення, ад велічы да прыніжэння, ад міру да вайны і ад вайны да міру. Пры ўсім тым я быў верны сваёй Бацькаўшчыне — зямлі Крыўскай.
Вяшчун, які стаяў воддаль, сказаў, што зноў з нечага трэба пачынаць. Усяслаў адказаў, што пачынае не з пустога: меч Рагвалода пры ім, сыны жывыя, святая Сафія на сваім месцы, капішчы старых багоў нікуды не пераехалі, і агні памяці спрадвечнай яшчэ не пагаслі.
Ён вырашыў узначаліць дружыну племя водзь супраць Ноўгарада, а палачаны тым часам павінны былі турнуць чужога князя Святаполка. Усяслаў разлічваў, што Ізяслаў, Усевалад і Святаслаў ужо перагрызліся за залаты стол, і ў іх бойцы ён разам з Ноўгарадам стане на бок мацнейшага.
Вяшчун прадказаў, што ў будучыні лютым ворагам Полацку стане сын Усевалада князь Манамах, які з'яднае супраць княства не толькі паўднёвыя княствы, але і прывядзе з сабою палавецкія войскі. Ён таксама прадказаў розныя знакі і бедствы, якія чакаюць Полацк у будучыні.
Эпілог. Еўфрасіння і Кірыла: разважанні пра спадчыну Усяслава
У эпілогу Еўфрасіння Полацкая і Кірыла Тураўскі вялі размову. Еўфрасіння збіралася ісці да труны Гасподняй і прыйшла развітацца. Яна спадзявалася прывезці кнігі з далёкіх краёў і пахваліцца сваімі. Еўфрасіння лічыла, што пакідае Полацк у працы спорнай і славе ратнай, а найперш у справе кніжнай, светлай, цемрапераможнай.
Яна ўспамінала сваіх продкаў - хрысціянку-кніжніцу Рагнеду Рагвалодаўну, яе сына кніжніка Ізяслава, унука Брачыслава і свайго дзеда, знакамітага князя полацкага Усяслава Чарадзея, які засланіў дарогу на Нямізе суседнім князям-рабаўнікам і збудаваў трэцюю Сафію.
На грэцкай мове Сафія — гэта Мудрасць, Веды, Майстэрства. Без гэтага не можа існаваць самастойна і незалежна дзяржава. А будуючы Сафію, я менш за ўсё кіраваўся пачуццямі веры ў пэўных багоў ці Бога.
Кірыла Тураўскі ўспомніў майстра Лазара Богшу, які стварыў Святы Крыж і паклаў на яго запаветныя пісьмёны. Еўфрасіння пагадзілася, што пакуль гэты цуд Гасподні люд будзе берагчы, яму будуць спадарожнічаць святло, розум, воля і шчасце.
Пакуль гэты цуд Гасподні люд наш будзе берагчы, як сваю ўласную душу, яму будуць спадарожнічаць святло, розум, воля і шчасце. Ён устаіць ад хцівых находнікаў і набежнікаў з усіх чатырох бакоў свету.
Кірыла Тураўскі прачытаў урывак са "Слова аб палку Ігаравым", прысвечаны Усяславу Чарадзею, дзе апісваліся яго подзвігі і незвычайныя здольнасці. П'еса заканчвалася паведамленнем летапісца пра смерць Усяслава ў 1101 годзе.