Мудрамер (Матукоўскі)
Кароткае змястоўнае апісанне
Кабінет міністра ўзгадненняў, дапушчальна 1980-я гады. У штодзённых бюракратычных справах міністр Віктар Паўлавіч Вяршыла прымаў наведнікаў і падпісваў бясконцыя дакументы.
Аднойчы на прыём прыйшоў сарамлівы 52-гадовы вынаходнік Мікалай Ягоравіч Мурашка са сваім дзіўным вынаходствам — апаратам для вымярэння чалавечай дурноты — «дурамерам». Мурашка пераканаўчы ў каштоўнасці сваёй працы, але няўпэўнены ў сабе і не мае скончанай вышэйшай адукацыі.
Вяршыла прапанаваў зручнейшую назву «мудрамер» і вырашыў праверыць апарат на наведніках. Людзі паказалі розны ўзровень інтэлекту — ад абсалютнага дурня да сапраўднага генія. Пад уражаннем гэтага эксперымента Вяршыла зрабіў нечаканае абвяшчэнне:
Вяршыла: Віншую вас, таварышы... Нас скарацілі... Усіх. Усё міністэрства. Нас ператварылі ў інстытут мудраметрыі... Аклады на пяцьдзесят працэнтаў вышэй міністэрскіх.
Апарат атрымалі магчымасць даводзіць аж дзесяць гадоў — бюракраты мелі гарантаваную працу. Мурашка быў зламаны немагчымасцю хутка ўкараніць геніяльнае вынаходніцтва. У роспачы ён сеў сам у сваю ўстаноўку — упершыню апарат паказаў, што яго стваральнік — геній. Ганаровай вартай вакол яго сталі і Вяршыла, і яго памочнікі, і бесперспектыўны вынаходнік-шалёны. Але будучыні ў сапраўднага вынаходніцтва не было — усё патаўсцела ў бюракратычнай твані.
Падрабязны пераказ па частках
Падзел на сцэны ўнутры частак і назвы частак – рэдактарскія.
Частка 1. Вынаходства Мурашкi
Звычайны дзень у кабiнеце мiнiстра ўзгадненняў
У кабінеце міністра ўзгадненняў Вяршылы Віктара Паўлавіча ішла звычайная праца. Міністр падпісваў дакументы, якія яму падавала сакратарка Нюра Мілашкіна, і выкарыстоўваў для гэтага розныя каляровыя алоўкі. Дзве тэлефаністкі бесперапынна адказвалі на званкі. Адзін з такіх званкоў паведаміў пра пажар ва ўнівермагу на Маскоўскай вуліцы. Міністр доўга вырашаў, каго выклікаць першым – пажарнікаў ці міліцыю, і нарэшце загадаў спачатку выклікаць следчага па асабліва важных справах, затым міліцыю, а потым пажарнікаў.
Знаёмства з вынаходнiкам Мурашкам i яго вынаходствам
Нюра паведаміла міністру, што на прыём запісаліся чатыры чалавекі: дырэктар фабрыкі лёгкага і сярэдняга адзення Крутая, пенсіянерка Загуменная, вынаходнік Залівака і нейкі Мурашка, які не паведаміў, адкуль ён. Вяршыла вырашыў пачаць з Мурашкі. Калі той увайшоў у кабінет з вялікім чамаданам, міністр пачаў задаваць яму пытанні. Мурашка прадставіўся як вынаходнік, паказаў даведку аб стане здароўя і паведаміў, што прыдумаў дурамер – апарат для вымярэння чалавечай дурноты.
Мурашка: Дурамер. Апарат такі... Вяршыла: Апарат? Навошта? Мурашка: Для вымярэння чалавечай дурноты... Вяршыла: Так-так... цікава-цікава... Вы што? Сур'ёзна?
Мурашка расказаў, што ўжо тройчы разбівалі яго апарат і двойчы спрабавалі ўтапіць яго самога. Ён хацеў арганізаваць серыйную вытворчасць дурамера, каб праверыць усіх людзей і дакладна ведаць, хто ёсць хто.
Дэманстрацыя дурамера i яго магчымасцяў
Вяршыла паклікаў сваіх намеснікаў – Папсуеву Тамару Цімафееўну і Міралюбава Ягора Фёдаравіча, каб яны таксама паглядзелі на вынаходства. Мурашка хутка сабраў свой апарат з чамадана: усталяваў шкалу з чырвонай стрэлкай, складное крэсла з храміраваным паўабручам, два дынамікі і невялікі чырвоны апарат з тумблерамі і кнопкамі.
Вынаходнік растлумачыў, што апарат працуе на кігерасхемах і паўправадніках. Адзін датчык знаходзіцца ў паўабручы і ўлоўлівае біятокі мозгу, а другі – у сядзенні крэсла. Стрэлка на шкале паказвае ўзровень інтэлекту чалавека. Калі яна стаіць на цэнтры, на літары "Н", гэта азначае "норма". Калі стрэлка адхіляецца ўправа да літары "Д", гэта азначае, што ў чалавеку 50% дурноты. Крайняя правая пазіцыя – літары "П" і "Д" – азначае поўную дурноту. Левая частка шкалы з літарамі "Т" і "Г" паказвае талент і геній.
Ператварэнне дурамера ў мудрамер
Вяршыла раптам зразумеў, што ідэя вымярэння дурноты гучыць абразліва, і прапанаваў вымяраць не дурноту, а мудрасць. Ён прапанаваў назваць апарат не дурамерам, а мудрамерам. Так, на яго думку, гэта будзе гучаць больш прыстойна і прывабна для людзей.
Вяршыла: А калі вымяраць на вашым апараце не дурноту, а... мудрасць?! Не дурамер, а мудрамер! Мудра-мер! Што яна пакажа? Адхіленне? Адхіленне ад чаго? Ад мудрасці!
Мурашка таксама расказаў, што апарат мае гукавую сігналізацыю. На пэўным участку шкалы гучыць пэўная музыка. Літара "Н" (норма) суправаджаецца танцам маленькіх лебедзяў з балета Чайкоўскага. Літара "Д" – паланезам Агінскага "Развітанне з радзімай". Літары "П" і "Д" – тушам. Літара "Т" (талент) – арыяй князя Ігара "О, дайце, дайце мне свабоду!". А літара "Г" (геній) – "Слаўся!" Глінкі.
Пярэчаннi Папсуевай i няўдалыя спробы тэставання
Папсуева выказала шмат пярэчанняў супраць апарата. Яна сумнявалася, што людзі добраахвотна пажадаюць праверыцца, і пыталася, што рабіць з тымі, хто не пройдзе праверку – звальняць іх з працы? Яна таксама выказала занепакоенасць, што выяўленне "кліентаў" (так Вяршыла прапанаваў называць людзей з недахопам мудрасці) можа ўнесці разлад у грамадства.
Папсуева: Вы ўпэўнены, што ўсе людзі пажадаюць сесці ў ваша... электрычнае крэсла? Добраахвотна! Без прымусу! Мурашка: Упэўнены. Кожнаму чалавеку хочацца ведаць, хто ён на самай справе.
Мурашка: Мы выйграем мільярды, калі пасадзім дурняў на іх месца! Папсуева: А вы ведаеце, дзе іх месца?.. Наша заканадаўства не прадугледжвае пакарання за... адсутнасць некаторай часткі мудрасці.
Міралюбаў, наадварот, гарача падтрымаў ідэю мудрамера, лічачы яго адкрыццём веку. Ён абурыўся на Папсуеву за яе пярэчанні.
Міралюбаў: Чаму чалавека не садзяць у турму, не вешаюць, не расстрэльваюць за тое, што ён забараняе? Чаму яго з усіх бакоў абсыпаюць падзякамі за тое, што ён губіць? Думкі! Прапановы! Ідэі! Вынаходніцтвы!
Нюра абвясціла па селектары, што ў кабінеце міністра знаходзіцца вынаходнік, які стварыў апарат для праверкі ўзроўню інтэлекту, і запрасіла ўсіх жадаючых праверыцца. Але ніхто з супрацоўнікаў міністэрства не прыйшоў. Больш таго, Нюра выявіла, што ўсе кабінеты пустыя – людзі знікалі.
Частка 2. Выпрабаванне прыбора
Рашэнне праверыць наведвальнiкаў мiнiстэрства
Паколькі ніхто з супрацоўнікаў не захацеў праверыцца, Вяршыла прапанаваў праверыць наведвальнікаў, якія чакалі прыёму. Папсуева спачатку настойвала, каб міністр сам сеў у крэсла, але потым рашуча запярэчыла, заявіўшы, што ніхто не мае права сумнявацца ў правільнасці рашэння інстанцыі, якая прызначыла Вяршылу міністрам. Тады яна прапанавала праверыць наведвальнікаў, не папярэджваючы іх аб гэтым.
Вынаходнiк Залiвака i яго iдэя з курамi
Першым увайшоў вынаходнік Залівака. Ён быў вельмі энергічны і гаварыў, што мае ідэю, якая дазволіць выйграць эканамічнае спаборніцтва з капіталізмам. Залівака прасіў выдзеліць яму трыццаць мільёнаў рублёў на стварэнне НДІ куразнаўства, вылічальнага цэнтра і эксперыментальнай базы.
Ён расказаў, што працуе над вывядзеннем новай пароды курэй-нясушак, якія будуць кудахтаць не пасля таго, як знясуць яйка, а перад гэтым. Залівака прапанаваў стварыць адзіны цэнтр у краіне, які будзе звязаны прамым провадам з усімі птушкафабрыкамі. Па спецыяльнаму сігналу з цэнтра ўсе куры пачнуць кудахтаць і затым адначасова знясуцца. Ён планаваў падаваць сігнал не адзін раз у дзень, а два-тры-пяць разоў, каб атрымліваць па пяць яек у дзень ад кожнай курыцы.
Пакуль Залівака распавядаў пра сваю ідэю, мудрамер нечакана выдаў туш, які прагрымеў некалькі разоў. Вяршыла, пачуўшы гэта, адмовіўся падпісваць просьбу Залівакі, спаслаўшыся на тое, што не хапае рэзалюцыі міністра харчавання.
Дырэктар фабрыкi Крутая i яе мадэлi
Наступнай увайшла дырэктар фабрыкі лёгкага і сярэдняга адзення Крутая Ніна Іванаўна. Яна прыйшла, каб зацвердзіць асартымент будучых тавараў. Крутая здзівілася незвычайнаму крэслу ў кабінеце міністра, але села ў яго.
Яна абмеркавала з міністрам колькасць трусоў, якія планавалася выпусціць, і іншыя пазіцыі асартыменту. Потым Крутая паклікала сваіх асістэнтак, каб прадэманстраваць новыя мадэлі адзення. Першая асістэнтка паказала касцюм-загадку, які мог ператварацца з прагулачнага ў вячэрні. Другая прадэманстравала хатні ансамбль з поясам-патранташом, які змяшчаў інструменты для хатняй працы.
Трэцяя асістэнтка выйшла ў вельмі смелым пляжным касцюме. Вяршыла спачатку быў захоплены, але калі мудрамер раптам выдаў паланез Агінскага "Развітанне з радзімай", ён адмовіўся зацвярджаць гэтую мадэль, назваўшы яе падманам, які адбірае ў чалавека інтэлект. Крутая абурылася і, выходзячы, назвала міністра "пнём у штанах".
Бабуля Загуменная i яе нечаканая просьба
Трэцяй наведвальніцай была пенсіянерка Загуменная Кацярына Антонаўна. Яна прыйшла ў хатніх тапках, якія надзела ў кабінеце, каб не забрудзіць падлогу, і прычапіла на жакет ордэн "Маці-гераіня". Бабуля расказала, што мае адзінаццаць дзяцей, трыццаць тры ўнукі і шасцёра праўнукаў. Яе дзеці не забываюць яе, прыязджаюць на святы і дасылаюць грошы.
Загуменная прыйшла з незвычайнай просьбай – яна хацела заказаць сабе дамавіну. Міністр быў здзіўлены, бо бабуля была жывая і здаровая. Яна патлумачыла, што не хоча, каб яе дзеці стаялі ў чарзе пасля яе смерці, бо яны вельмі занятыя. Загуменная хацела загадзя падрыхтаваць усё неабходнае, нават стужкі да вяночкаў.
Загуменная: Не хачу, каб мае дзеці праз мяне яшчэ ў чарзе стаялі. Непакоіліся... Перажывалі... Я ж не толькі дамавінку, я і стужкі да вяночкаў хачу заказаць. Ад іх імя...
Калі бабуля гаварыла, мудрамер нечакана выдаў арыю князя Ігара "О, дайце, дайце мне свабоду!". Вяршыла, нягледзячы на незвычайнасць просьбы, напісаў рэзалюцыю, каб бабулі выдалі самую прыгожую дамавіну з дубу і без чаргі. Загуменная была вельмі ўдзячная і сказала, што памоліцца за міністра, хоць і не верыць у Бога.
Стварэнне iнстытута мудраметрыi
Пасля сыходу наведвальнікаў Вяршыла некуды выйшаў. Калі ён вярнуўся, то паведаміў, што ўсё міністэрства скарацілі і ператварылі ў інстытут мудраметрыі з акладамі на пяцьдзесят працэнтаў вышэй міністэрскіх. Мурашку прапанавалі пасаду малодшага навуковага супрацоўніка, каб ён разам з імі ўдасканальваў свой апарат. На даводку апарата ім далі дзесяць гадоў.
Мурашка быў вельмі расчараваны, бо лічыў, што яго апарат ужо дасканалы і не патрабуе дапрацоўкі. Ён прасіў даць яму дзесяць гадзін або максімум дзесяць дзён, а не дзесяць гадоў. Але Вяршыла настойваў, што так трэба, і нагадаў Мурашку, што той ужо шэсць гадоў нідзе не працуе, а ў яго ёсць жонка і двое дзяцей, якіх трэба карміць.
Вяршыла: Так трэба, Мікалай Ягоравіч. Так трэба... Сама жар-птушка села ў вашы рукі, а вы яе трымаць не хочаце! Трымайце сваю жар-птушку мацней! Трымайце! А то...
У гэты момант у кабінет зноў уварваўся Залівака, паказваючы знак "вікторыя" і крычучы аб перамозе. Мурашка ў роспачы ўпаў у выпрабавальнае крэсла, закрыўшы твар рукамі. І тут апарат нечакана запрацаваў, выдаўшы ўрачыстае "Слаўся!" Глінкі. Вяршыла, Міралюбаў і Папсуева міжволі сталі вакол Мурашкі ганаровай вартай, як і Залівака, які працягваў паказваць "вікторыю" пальцамі абедзвюх рук.
Раніцай наступнага дня Міралюбаў таемна сеў у крэсла мудрамера і пачуў танец маленькіх лебедзяў, што азначала "норму". Ён быў шчаслівы і нават пачаў танцаваць. Папсуева таксама паспрабавала праверыцца, калі ўсе спалі, але апарат выдаў аглушальны туш, які ледзь не выкінуў яе з крэсла. Яна паспела вярнуцца на сваё месца і прыкінуцца, што спіць, калі ўвайшоў Вяршыла.
Папсуева: Даведайся мы — і адразу ўзнікне столькі праблем!.. Міралюбаў: Значыць, будзем жыць па-ранейшаму! Як страусы! Папсуева: Як страусы!.. Даведайся мы — і адразу ўзнікне столькі праблем!..
Так скончылася гісторыя з мудрамерам – апаратам, які мог выявіць сапраўдную сутнасць чалавека, але быў асуджаны на дзесяцігадовую "даводку" ў новаствораным інстытуце.