Несцерка (Вольскі)
Кароткі змест
Невялікае беларускае мястэчка ў мінулым, час народных гулянняў ды кірмашоў. На сцэну выбег чалавек, які прадставіўся Несцеркам.
Несцерка расказаў гледачам, як нядаўна выратаваў конь шляхцюка, але застаўся вінаватым. З таго часу шляхцюкі палявалі на яго, жадаючы адпомсціць. Трапіўшы ў мястэчка, Несцерка адразу паўдзельнічаў у жыццёвых клопатах мясцовых жыхароў — ён вырашыў дапамагчы беднаму хлопцу Юрасю ажаніцца з яго каханай дзяўчынай Насцяй, якую маці хацела выдаць за шкаляра.
Мальвіна. Хто хочаць мяне выратуе, таму аддам яе за жонку, хто б ён ні быў! Як перад Богам, праўда! Ратуйце! Юрась. Радасць мая, не бойся! Цяпер ніхто цябе не кране! Ты выратавана.
Несцерка пераапрануўся ў скамарохавага мядзведзя, зладзіўшы спектакль, каб уславіць мужнасць Юрася і выкрыць баязлівасць шкаляра, кандыдата ў мужы Насці. Пазней Несцерка арганізаваў дыспут са шкаляром, перамогшы яго сваёй хітрасцю. Але шляхцюкі схапілі Несцерку і прывялі ў суд за ранейшыя правіны. Нейкім цудам ён пазбег суда, пасля чаго падмануўшы шкаляра перашкодзіў яму трапіць на ўласнае вяселле.
У выніку, на вяселле замест шкаляра, дзякуючы хітраму плану Несцеркі, прыйшоў Юрась. Калі ўсе даведаліся пра падмену, было ўжо позна. Бацькі благаславілі шлюб Насці і Юрася. Пазней, калі шкаляр паспрабаваў вярнуцца і абвінаваціць Несцерку, усе яго прагналі. Юрась і Насця зажылі шчасліва дзякуючы спрыту Несцеркі.
Несцерка развітаўся з новай сям'ёй, пажадаўшы ім дабра і шчасця, пасля чаго знік, пакінуўшы ўсім добрыя ўспаміны.
Падрабязны пераказ па дзеях і карцінах
Назвы дзеяў – рэдакцыйныя
Дзея 1. Несцерка на кірмашы
Карціна 1. Кірмаш
На кірмаш у мястэчка прыбег Несцерка, уцякаючы ад пераследу. Ён расказаў гледачам, што выратаваў каня, які тануў у балоце, але пры гэтым адарваў яму хвост. Гаспадар каня, замест падзякі, пачаў патрабаваць грошы за шкоду. Калі Несцерка ўцякаў ад яго, то скочыў з моста ў ваду і выпадкова трапіў на жанчыну, якая мыла бялізну. Цяпер за ім гналіся і гаспадар каня, і муж той жанчыны.
На кірмашы Несцерка спыніўся каля Мальвіны, якая гандлявала ганчарнымі вырабамі. Ён разглядаў міскі і гаршкі, але грошай у яго не было. Мальвіна раззлавалася і пачала яго лаяць. У гэты час з'явіліся шляхцюкі, якія шукалі Несцерку, і ён схаваўся.
Неўзабаве з'явіліся Насця і Юрась. Яны развіталіся, і Юрась пайшоў. Насця падышла да маці, якая пачала ёй казаць, што трэба забыць пра Юрася і выйсці замуж за шкаляра Самахвальскага. Насця адмаўлялася, бо кахала Юрася.
Мальвіна. Я ж была разумнейшая за цябе. Ого! Казала я сваёй маці-нябожчыцы: не аддавайце мяне, матуля, за простага мужыка, за ганчара. Усе мае падругі ў людзі выйшлі... А я што? Гаршкамі гандлюю!..
З'явіўся шкаляр Самахвальскі, які пачаў хваліцца сваёй вучонасцю. Ён расказваў, што вучыцца ўсім навукам адначасова і можа стаць магістрам элаквенцыі, доктарам юрыспрудэнцыі ці нават свяшчэннікам. Мальвіна была ў захапленні ад яго вучонасці і знатнасці.
На пляц выйшлі скамарохі з мядзведзем і абвясцілі, што заўтра будзе прадстаўленне. Мальвіна запрасіла шкаляра пайсці з імі на забаву. Калі ўсе разышліся, Несцерка прысеў адпачыць на лаўцы пад паветкай і заснуў.
Вярнуўся Юрась і сумна спяваў пра сваё каханне. З'явілася Насця, і яны прызналіся адно аднаму ў пачуццях. Насця расказала, што маці хоча выдаць яе за шкаляра, але яна згодна толькі на шлюб з Юрасём. Пачуўшы голас Мальвіны, Насця пабегла дадому.
Карціна 2. Скамарохі
На базарным пляцы сабраліся людзі, каб паглядзець прадстаўленне скамарохаў. Сярод іх былі Мацей, Мальвіна, Насця і шкаляр. Юрась стаяў воддаль, не адважваючыся падысці бліжэй. Мацей паклікаў яго, але Мальвіна забараніла мужу размаўляць з "галотай".
Пачалося прадстаўленне пад назвай "Казак, шляхціц-элегант і дзеўка Ульяна". У інтэрмедыі дзеўка Ульяна пакахала казака, але яе бацькі хацелі выдаць яе за багатага шляхціца-элеганта. Калі шляхціц пачаў біць дзяўчыну, казак вярнуўся і забіў яго. Потым з'явіўся чорт і забраў бацькоў Ульяны, якія прадалі дачку за грошы.
Пасля інтэрмедыі выйшаў скамарох з мядзведзем. Мядзведзь паказваў розныя трукі, а потым пачаў збіраць плату за прадстаўленне. Раптам ён кінуўся на шкаляра. Спалоханы шкаляр штурхнуў Насцю ў лапы мядзведзю, а сам схаваўся за спадніцай Мальвіны. Мядзведзь схапіў Насцю і панёс у балаган.
Юрась кінуўся на дапамогу і выратаваў Насцю. Але Мальвіна заявіла, што гэта шкаляр выратаваў яе дачку, бо ведаў "надзвычай добрую замову супраць мядзведзя". Юрась абурыўся, але Мальвіна настойвала на тым, што Насця павінна выйсці замуж за шкаляра.
Юрась. Гора мне, гора! Пракляты шкаляр! Не відаць мне, бедаку, шчасця! Забудзеш ты мяне, Насця. Аддадуць цябе за шкаляра. Зробішся ты важнай паняй, у шоўку ды аксаміце будзеш хадзіць, на людзей звысоку паглядаць.
Мальвіна запрасіла шкаляра на вячэру і абвясціла, што заўтра, пасля дыспуту, будзе вяселле. Насця і Юрась былі ў роспачы. Калі ўсе разышліся, да Юрася падышоў мядзведзь і зняў галаву. Гэта быў Несцерка, які пераапрануўся ў мядзведзя, каб дапамагчы Юрасю. Ён паабяцаў прыдумаць, як перашкодзіць вяселлю Насці са шкаляром.
Несцерка. Ты дабро зрабіў, а цябе за каўнер хапаюць. Ты чалавека з бяды вызваліў, а цябе за гэта ў турму валакуць. Ці мала з нас паны цягнуць? Дык няхай хоць гэтыя некалькі рублёў нам на спажыву пойдуць.
Дзея 2. Спрэчкі і суд
Карціна 3. У пана Бараноўскага
Пан Бараноўскі быў засмучаны, бо адзін з удзельнікаў дыспуту захварэў і не мог прыехаць. У гэты момант з'явіўся Несцерка. Пан не пазнаў яго і хацеў прагнаць, але потым успомніў, што Несцерка абяцаў яму зрабіць сядло. Несцерка адмовіўся ад гэтага, і пан пачаў злавацца.
Даведаўшыся пра праблему з дыспутам, Несцерка прапанаваў сваю кандыдатуру ў якасці другога ўдзельніка. Пан не паверыў, што просты мужык можа спрачацца з вучоным шкаляром, і загадаў Несцерку выканаць некалькі немагчымых заданняў: падстрэліць вецер, саткаць кашулю з адной ніткі і вывесці куранё з варанага яйка. Несцерка спрытна адказаў на ўсе выпрабаванні, і пан пагадзіўся даць яму панскую вопратку для ўдзелу ў дыспуце.
Несцерка папрасіў пана, каб той у выпадку яго перамогі дазволіў Юрасю ажаніцца з Насцяй. Пан пагадзіўся.
Карціна 4. Дыспут
На пляцы сабраліся людзі, каб паглядзець на дыспут. Пан Бараноўскі прадставіў удзельнікаў: шкаляра Самахвальскага і пана "Несцяровіча", які нібыта прыехаў з замежных краін. Шкаляр прапанаваў дыспутаваць на жэстах, сцвярджаючы, што гэта найвышэйшая форма філасофскай спрэчкі.
Шкаляр. Выказваць свае думкі звычайным чалавечым словам можа, выбачайце, кожны дурань. Мы, вучоныя людзі, адрозніваемся ад людзей звычайных, простых, тым, што выказваем свае думкі не словам, а жэстам.
Дыспут пачаўся. Шкаляр выставіў палец, Несцерка адказаў двума пальцамі. Шкаляр узняў руку ўверх, Несцерка апусціў сваю ўніз. Шкаляр паказаў далонь, Несцерка - кулак. На гэтым дыспут скончыўся.
Шкаляр растлумачыў прысутным, што ён выказаў думку пра тое, што Бог стварыў неба, а Несцерка дадаў, што Бог стварыў таксама і зямлю. Потым шкаляр паказаў, што Бог трымае свет у сваёй руцэ, а Несцерка адказаў, што ўвесь свет падпарадкуецца Богу.
Але Несцерка абверг гэтае тлумачэнне. Ён сказаў, што шкаляр хацеў выкалаць яму вока, а ён пагражаў выкалаць яму абодва вокі. Шкаляр хацеў павесіць яго, а Несцерка абяцаў закапаць шкаляра ў зямлю. Шкаляр хацеў ударыць яго па шчацэ, а Несцерка пагражаў выбіць яму ўсе зубы.
Дыспут працягнуўся. Шкаляр спытаў, дзе знаходзіцца цэнтр зямлі. Несцерка адказаў, што цэнтр знаходзіцца пад яго левай нагой, і прапанаваў шкаляру праверыць гэта, вымераўшы адлегласць ад яго нагі да ўсіх канцоў зямлі.
Потым Несцерка загадаў шкаляру загадку: "Што гэта такое: малы, удалы, скрозь зямлю прайшоў, чырвоную шапку знайшоў?" Шкаляр вырашыў, што гэта кардынал, але Несцерка высмеяў яго, бо правільны адказ быў "грыб-падасінавік".
Шкаляр спытаў, колькі зорак на небе. Несцерка адказаў, што зорак у тысячу разоў больш, чым валасоў у вусах пана, і прапанаваў шкаляру праверыць гэта, падлічыўшы валасы ў панскіх вусах, а потым - зоркі на небе.
У гэты момант шляхцюкі пазналі Несцерку і кінуліся да яго. Несцерка ўцёк, але яго злавілі і прывялі да пана. Пан пазнаў у ім "рымара", які ўзяў у яго грошы за сядло. Усе вырашылі весці Несцерку да суддзі.
Карціна 5. Суд
На судзе пан Бараноўскі абвінаваціў Несцерку ў тым, што той узяў у яго грошы і не зрабіў сядло. Несцерка сцвярджаў, што пан блытае яго з кімсьці іншым. Суддзя вырашыў, што скарга пана беспадстаўная, бо калі б рэчы былі панскія, яны былі б на ім, а не на Несцерку.
Потым першы шляхцюк абвінаваціў Несцерку ў тым, што той адарваў хвост у яго кабылы. Несцерка прызнаў гэта, але растлумачыў, што выратаваў каня, які тануў у балоце. Суддзя вырашыў, што шляхцюк павінен аддаць сваю бясхвостую кабылу Несцерку, пакуль у яе не адрасце новы хвост. Шляхцюк адмовіўся ад сваёй скаргі.
Другі шляхцюк абвінаваціў Несцерку ў тым, што той скокнуў з моста на яго жонку. Несцерка прызнаў і гэта, але растлумачыў, што ўцякаў ад першага шляхцюка. Суддзя вырашыў, што шляхцюк павінен аддаць сваю жонку Несцерку, пакуль яна не народзіць здаровае дзіця. Шляхцюк таксама адмовіўся ад сваёй скаргі.
Несцерка. Хто глядзіць вокам, той не пойдзе бокам... Я ж цябе, пане суддзя, папярэдзіў: судзі мяне па праўдзе - будзе мне, будзе і табе! Калі б ты мяне засудзіў, я б табе гэтым каменем галаву разбіў!
Дзея 3. Вяселле Насці і Юрася
Карціна 6. «Не хачу!.. Не жадаю!..»
Пасля суда Несцерка сутыкнуўся са шляхцюкамі, якія схапілі яго і сунулі ў мяшок. Яны збіраліся ўтапіць яго ў рэчцы, але спачатку пайшлі па лазу, каб "пачаставаць" яго на развітанне.
Міма праходзіў шкаляр, які ішоў на вяселле. Ён пачуў, як нехта з мяшка крычыць: "Не хачу!.. Не жадаю!.." Шкаляр спытаў, чаго той не хоча, і Несцерка адказаў, што не жадае быць каралём. Ён папрасіў шкаляра выпусціць яго з мяшка і растлумачыў, што яго хочуць зрабіць каралём, але ён не згодны, бо недастаткова вучоны.
Шкаляр, пачуўшы гэта, сам захацеў стаць каралём і палез у мяшок замест Несцеркі. Несцерка завязаў мяшок і ўцёк. Вярнуліся шляхцюкі, пабілі мяшок лазой і панеслі яго да рэчкі. Юрась, убачыўшы гэта, кінуўся на дапамогу, думаючы, што ў мяшку Несцерка. Шляхцюкі ўцяклі, а калі Юрась развязаў мяшок, адтуль выскачыў спалоханы шкаляр.
Карціна 7. Вяселле
У хаце Мацея рыхтаваліся да вяселля. Насця была сумная, бо не хацела выходзіць замуж за шкаляра. Яна прасіла маці не губіць яе жыццё.
Насця. Матуля, апошні раз прашу цябе, пашкадуй ты мяне, родная, не губі сваё дзіцятка, не аддавай за нялюбага!.. Ой, прапіў ты сваё дзіця
Ды на новым ганачку
За гарэлкі чарачку
Ды за мёду шкляначку!
Сабраліся госці, але жаніх не з'яўляўся. Мальвіна пачала непакоіцца. У гэты момант прыйшоў Несцерка і перадаў ёй пісьмо ад шкаляра, у якім той адмаўляўся ад шлюбу, бо яго чакала "больш высокае прызначэнне".
Мальвіна была ў роспачы, але Несцерка прапанаваў ёй іншага жаніха - "маладога, прыгожага, вучонага ды багатага". Насця адмовілася, заявіўшы, што пойдзе толькі за Юрася. Але калі Несцерка прывёў Юрася, Насця адразу згадзілася.
Мальвіна не адразу пазнала Юрася і была ўпэўнена, што гэта новы, багаты жаніх. Калі яна зразумела, што гэта Юрась, то абурылася, што яе падманулі. Але Несцерка растлумачыў, што не хлусіў: Юрась сапраўды малады і прыгожы, а яго багацце - у залатых руках і залатым сэрцы.
Несцерка. У руках ягоных багацце, бо ў яго рукі залатыя. Усё, што ён робіць, робіць ён добра. Ды і сэрца ў яго, як кажа Насця, залатое... Вось так яно і выходзіць: малады, прыгожы, вучоны ды багаты.
Мальвіна змірылася, і вяселле пачалося. Раптам з'явіўся шкаляр, які сцвярджаў, што яго ашукалі. Але было ўжо позна - шлюб адбыўся. Мальвіна прагнала шкаляра.