Паддаўкі (Зарэмба)
Кароткі змест
Беларуская вёска, прыкладна сярэдзіна XX стагоддзя. Гурт школьнікаў часта гуляў ля рэчкі, дзе меў уласную тайную схованку — будан. Важаком у кампаніі быў Жоржык Казлоўскі, празваны Цыганам.
Кампанія гуляла ў шашкі, дзе Цыган заўсёды перамагаў. У выніку чарговай гульні прайграў Шурка, які мусіў узяць з дому новы гармонік і іграць хлопцам на пасядзелках ля церамка.
Цыган падрыхтаваў з дапамогай іншых пастку і праз падман завабіў туды Шурку. Той упаў, пашкодзіў нагу, а яго гармонік паляцеў з адхону.
Малодшы брат пацярпелага, Мішка, зразумеўшы сваю памылку і пачуўшы моцнае пачуццё віны, перажываў і спытаў брата:
— Чаму ў нас так? Мы ж браты? Чаму я паслухаў Цыгана, а не цябе? Чаму? — з маіх грудзей вырваўся ні то крык, ні то стогн. I тут нашы позіркі сустрэліся.
Пасварыўшыся з Цыганам, Мішка зламаў іх агульны будан, вярнуўся да брата і дапамог яму вярнуцца дадому, цалкам разарваўшы адносіны з Цыганам і яго кампаніяй.
Падрабязны пераказ
Падзел пераказу на главы – умоўны.
Знаёмства з кампаніяй Жоржыка і іх гульнёй у шашкі
Кампанія хлопцаў, у якую ўваходзіў апавядальнік, мела свой патаемны "церамок" на выспе, парослай бярэзнікам. Іх было шасцёра, і ўсе яны падпарадкоўваліся загадам свайго важака Жоржыка Казлоўскага, якога празвалі Цыганом за чорныя вочы і цёмны, прышчаваты твар.
Звычайна яны збіраліся ў нядзелю, разводзілі касцёр, пяклі бульбу і гулялі ў шашкі. Гэтыя гульні былі сапраўднымі паказальнымі выступленнямі Жоржыка, які заўсёды перамагаў. Потым ён прапанаваў гуляць у паддаўкі, дзе выйграваў той, хто першы аддаваў усе свае шашкі.
Дзіўная гэта гульня. Калі ў звычайнай партыі стараешся абараніць кожную сваю шашку, ловіш кожны зявок праціўніка, дык у паддаўках адзін клопат — падкузьміць самога сябе. Прайграць, каб выйграць...
Жоржык патрабуе, каб Шурка прынёс гармонік
Уладальнік апошняга месца ў гульні павінен быў выконваць любое пажаданне пераможцы. Напярэдадні прайграў Шурка, старэйшы брат апавядальніка. Цыган не любіў Шурку, бо той быў выдатнікам, і прыдумваў супраць яго розныя каверзы.
У суботу, калі хлопцы збіраліся ісці да церамка, Цыган загадаў Шурку прынесці гармонік, каб весяліць кампанію. Шурка спрабаваў адмовіцца, кажучы, што яшчэ слаба іграе, а бацька не дазваляе выносіць гармонік на вуліцу. Але Цыган настойваў, што даўжкі трэба аддаваць.
Мішка спрабаваў заступіцца за брата, але марна. Шурка мусіў згадзіцца, і Цыган быў задаволены. Ён пахваліў гармонік, але калі Шурка пачаў іграць "Шырока страна мая родная", Цыган перапыніў яго, патрабуючы нешта вясёлае.
— Гармонік не дам,— голас майго брата прагучаў ціха і рашуча.— Можаш свае сербіянкі заказваць па радыё. Мы анямелі: пярэчыць важаку?!
Пастка для Шуркі і раздор паміж братамі
На наступны дзень Цыган вырашыў правучыць Шурку за тое, што той адмовіўся іграць і пайшоў дадому. Ён прыдумаў план пад кодавай назвай "капкан". Важак адправіў Барыса Ліпкіна з пісьмом да Шуркі, запрашаючы яго да церамка, а сам з астатнімі хлопцамі выкапаў яму на сцежцы і замаскіраваў яе.
Мішка таксама ўдзельнічаў у капанні ямы, хоць і не ведаў, што пастка рыхтуецца для яго брата. Усе хлопцы схаваліся ў малінніку і чакалі. Неўзабаве з'явіўся Шурка, які ішоў па сцежцы і іграў на гармоніку "Кацюшу". Ён не заўважыў пастку і праваліўся ў яму, а гармонік паляцеў уніз па адхоне.
Я вельмі перажываў за Шурку, бо яго пройгрышы ў большасці выпадкаў — вынік хітрай тактыкі Цыгана, які наўмысна прайграваў слабаку Ліпкіну, каб той не заставаўся на апошнім месцы. Вось вам і паддаўкі...
Цыган і астатнія хлопцы пачалі рагатаць. Мішка, зразумеўшы, што здарылася, уцёк праз маліннік. Ён адчуваў сорам і віну перад братам. Калі хлопцы пайшлі, Мішка вярнуўся да месца здарэння і ўбачыў Шурку, які сядзеў ля ямы і плакаў.
Мішка прызнаўся брату, што ўдзельнічаў у капанні ямы, але не ведаў, што яна для яго. Шурка спачатку не адказваў, але потым папрасіў прынесці гармонік, які зваліўся пад адхон. Аказалася, што Шурка падвярнуў нагу і не мог хадзіць.
— Каб брат брату яму капаў. У табліцы множання спатыкаецца, а тут... Шурка закідвае рэмень на правае плячо, нізка схіляецца над двума радамі белых гузікаў і паволі расцягвае мяхі.
Прымірэнне братоў і разрыў з Цыганам
Мішка дапамог Шурку падняцца, узяў гармонік на плячо, і яны разам пашкандыбалі дадому. Па дарозе іх перастрэў Цыган, які пачаў здзеквацца з братоў, асабліва з Шуркі, называючы яго "вешчай кавуркай" і нагадваючы пра даўгі.
Цяпер я гатовы выканаць любы загад Шуркі, гатовы пайсці за ім хоць на край свету. — Давай... Не чакаць жа, пакуль Цыган яшчэ адну пастку падрыхтуе. Памочнікаў у яго хапае...
Раптам Мішка, не вытрымаўшы, крыкнуў "Абракадабра!" і пабег да церамка. Ён з усяго разгону наляцеў на фанерную сцяну будана, якая адразу рухнула, а потым паволі асеў уніз толевы дах. Мішка ляжаў пад ім, цяжка дыхаючы, але адчуваючы незвычайны спакой.
Я ляжаў, цяжка дыхаючы, але дзіўна — цяпер я быў спакойны, як ніколі. — Абракадабра! — сказаў я, падняўся і, не спяшаючыся, пайшоў назад, туды, дзе застаўся мой брат Шурка.
Мішка вярнуўся да брата, разумеючы, што яму патрэбна дапамога. Ён канчаткова парваў з Цыганам і яго кампаніяй, выбраўшы сяброўства з братам замест падпарадкавання жорсткаму важаку.