Сабака з залатым зубам (Сауліч)
Кароткі змест
Гарадская кватэра, Беларусь, прыблізна 1970-1980-я гады. Начальнік медвыцвярэзніка Каранат Каранатавіч Козлікаў прывёў у сям'ю сабаку замежнай пароды, каб узняцца ў вачах навакольных людзей.
Каб знайсці месца для жывёлы, Козлікаў вырашыў адправіць сваю старую маці ў дом састарэлых. Для гэтага ён аформіў падробленую даведку аб сваёй смерці, якая выклікала непаразуменне сярод навакольных. Сабаку ўставілі залаты зуб, якія хутка стаў каштоўным дасягненнем сям'і.
Хутка высветлілася, што сабака – не замежны, а звычайны беларускі дварняк, які належаў старому вясковаму вартаўніку і згубіў зуб падчас бойкі са злачынцам. Раззлаваная жонка Козлікава вяла барацьбу за прэстыжную жывёлу. Пазней сабака страціў свой залаты зуб, які дачка Козлікава хацела выкарыстаць як упрыгожванне. Узніклі сямейныя сваркі.
Адчуваючы сябе абавязанай сыну, які гатовы быў пайсці на ўсё для сваіх інтарэсаў, маці Караната Каранатавіча ў роспачы згадзілася памерці, каб толькі не заставацца яму перашкодай і праблемай. Калі Козлікаў злосна прапанаваў маці павесіцца, яна пакорна згадзілася са словамі:
Сынок, Каранатушка! Адумайся. Што ты робіш? Я сама!.. Сынок, я зраблю, як ты хочаш. Я лягу ў труну, памру зараз жа. Толькі хай грошы будуць у Язэпа.
На фоне хаосу і мітусні маці памерла натуральнай смерцю. Тым часам блытаніна з падробленай даведкай прывяла да абвесткі пра смерць самога Козлікава, якому былі прывезены ўласная труна, касцюм і вянок.
Падрабязны пераказ па дзеях
Падзел на сцэны і назвы дзеяў – рэдактарскія.
Дзея 1. Маёр Козлікаў, сабака і золата
Маёр Козлікаў і яго план адправіць маці ў дом састарэлых
У гарадской кватэры маёра Козлікава панавала мітусня. Сам гаспадар, начальнік медвыцвярэзніка, завіхаўся каля самагоннага апарата, а яго маці, Кацярына Карпаўна, малілася перад партрэтам сына. Маёр быў незадаволены паводзінамі маці і планаваў здаць яе ў дом састарэлых.
Вы асуджаеце, што начальнік, такі лоб, і матку - у дом састарэлых?! А што мне рабіць, людзі?! У мяне ж выйсця іншага няма. Вось памяркуйце. Вы ж, напэўна, чулі, што пайшла мода на сабак.
Маёр тлумачыў, што яго жонка Фяўроння Захараўна захацела мець вучонага сабаку, а для гэтага патрэбен асобны пакой, які займала маці. Ён ужо звярнуўся ў аддзел сацыяльнага забеспячэння, але там запатрабавалі даведку аб страце кармільца. Маёр вырашыў схітрыць і атрымаць даведку аб сваёй уласнай смерці, каб аформіць маці ў дом састарэлых.
З'яўленне сабакі з замежжа і яго залаты зуб
У гэты момант у пакой зайшоў сяржант Дзюба з мяшком, з якога даносілася гаўканне. Ён прынёс сабаку, якога маёр Козлікаў і яго жонка Фяўроння Захараўна даўно чакалі. Сабака быў прадстаўлены як амерыканскі фокстэр'ер з радаводам. Маёр назваў яго Пан Фокс.
Кацярына Карпаўна засумнявалася ў замежным паходжанні сабакі, заўважыўшы, што ён падобны на сабаку вартаўніка Язэпа з Цельпухоўкі. Фяўроння Захараўна раззлавалася і запатрабавала, каб муж хутчэй здаў маці ў дом састарэлых.
Праз некаторы час Фяўроння Захараўна з плачам прыбегла да мужа, трымаючы на руках сабаку. Яна была ў адчаі, бо выявілася, што ў сабакі няма аднаго зуба. Маёр Козлікаў вырашыў выправіць сітуацыю і абвясціў, што паставіць сабаку залаты зуб.
Я пастаўлю Пану Фоксу залаты зуб! Сабака з залатым зубам толькі ў маёра Козлікава... У нас будзе сабака з залатым зубам! Супермодна!
Для аплаты залатога зуба патрэбны былі грошы. Маёр звярнуўся да маці, але Кацярына Карпаўна адмовілася аддаць свае апошнія зберажэнні, якія яна трымала ў вузельчыку на шыі. Яна сказала, што гэта грошы на яе пахаванне. Маёр і Фяўроння Захараўна ўсё ж пайшлі да зубапратэзіста, дамовіўшыся, што той пачакае з аплатай.
Дзед Язэп шукае свайго сабаку
У адсутнасць гаспадароў у кватэру зайшоў дзед Язэп, былы сусед Кацярыны Карпаўны з вёскі Цельпухоўка. Ён прыйшоў да маёра Козлікава з просьбай дапамагчы знайсці яго прапаўшага сабаку.
Дзед Язэп расказаў Кацярыне Карпаўне пра свайго сабаку, які быў вельмі разумны і аднойчы нават затрымаў злодзея, але пры гэтым выламаў сабе пярэдні зуб. Кацярына Карпаўна заўважыла, што сабака, якога прынеслі раніцай, вельмі падобны на сабаку дзеда Язэпа.
Дзед Язэп таксама расказаў пра цяжкае становішча ў калгасе, дзе старшыня Абцугайла тыраніў людзей. Ён паскардзіўся, што пасля таго, як прадаў карову, старшыня забараніў яму карыстацца канём і газам, і ніхто не асмельваўся дапамагчы яму, баючыся пакарання.
Кацярына Карпаўна расказала дзеду Язэпу, што сын збіраецца адправіць яе ў дом састарэлых. Дзед Язэп быў здзіўлены, бо яна казала яму, што едзе ў санаторый. Ён расказаў ёй гісторыю пра Марылю, якую дзеці здалі ў дом састарэлых, дзе яна хутка памерла, а пасля ніхто нават не ведаў, дзе яе магіла.
Гэта ж сыны і дочкі пакінулі яе адну. Забрала дзяржава яе ў гэты дом... Вот памяць... Ну, дзе такім, як мы, век дажываць... А там Марыля хутка і Богу душу аддала. Пахавалі яе там жа, на могілках, ля дома таго.
Нечаканая труна для "мярцвяка" Козлікава
Калі маёр Козлікаў і Фяўроння Захараўна вярнуліся дадому з сабакам, у якога ўжо быў устаўлены залаты зуб, у кватэру прыйшла іх дачка Лада. Яна патрабавала грошы і, не атрымаўшы іх, выхапіла ў бацькі канверт з даведкай аб яго смерці.
Неўзабаве ў дзверы пастукалі, і ў кватэру ўвайшоў чалавек у чорным. Ён спытаў, ці тут жыве мярцвяк Козлікаў. Маёр машынальна пацвердзіў, і ў кватэру ўнеслі труну.
Маёр Козлікаў быў шакіраваны і спрабаваў растлумачыць, што ён жывы, але чалавек у чорным паказаў яму даведку аб смерці і настойваў, што павінен пахаваць яго. Маёр выгнаў людзей з пахавальнага бюро, але труну пакінуў па просьбе маці, якая вырашыла выкарыстаць яе для сябе.
Дзея 2. Трагікамедыя з мярцвякамі і залатым зубам
Змаганне за труну і Кацярына Карпаўна рыхтуецца да смерці
У пачатку другой дзеі ў пакоі знаходзіліся Кацярына Карпаўна, маёр Козлікаў і людзі з пахавальнага бюро. Маёр быў раззлаваны і выганяў іх з труной, але Кацярына Карпаўна папрасіла пакінуць труну для яе. Яна заявіла, што сама памрэ, каб вызваліць пакой для сабакі.
Маёр Козлікаў быў збянтэжаны, але Фяўроння Захараўна падтрымала ідэю. Кацярына Карпаўна папрасіла сына запрасіць на яе пахаванне суседзяў з Цельпухоўкі і не забыць дзеда Язэпа. Яна таксама папрасіла не шкадаваць грошай на памінкі.
Фяўроння Захараўна абяцала багатыя памінкі і мармуровы помнік, а маёр Козлікаў паабяцаў кожны дзень прыносіць на магілу свежыя кветкі. Кацярына Карпаўна расчулілася і заплакала. Усе чакалі яе смерці, але ў гэты момант у пакой уварваўся сяржант Дзюба з паведамленнем пра "надзвычайную сітуацыю".
Маёр Козлікаў выгнаў сяржанта, замкнуў дзверы і вярнуўся да маці. Кацярына Карпаўна ляжала з заплюшчанымі вачыма і амаль не дыхала. Раптам зазваніў тэлефон, і Кацярына Карпаўна папрасіла вады. Маёр не даў ёй вады, і яна, здавалася, памерла.
Сямейныя сваркі з-за залатога зуба і грошай
Фяўроння Захараўна пачала рыхтавацца да пахавання свякроўкі: павязала чорную хусцінку, пачала тэлефанаваць знаёмым. Маёр Козлікаў выпіў за ўпакой душы маці. У гэты момант у пакой убегла Фяўроння Захараўна з крыкам, што сабака згубіў залаты зуб.
Маёр і Фяўроння Захараўна пачалі шукаць зуб, поўзаючы па падлозе. З'явілася Лада з залатым зубам на шнурку на шыі. Яна выкарыстала яго як кулон. Фяўроння Захараўна кінулася да дачкі, але тая ўцякла.
Кацярына Карпаўна, якая ўсё яшчэ не магла памерці, папрасіла сына застрэліць яе з рэвальвера. Маёр адмовіўся, сказаўшы, што не хоча стаць забойцам, і прапанаваў ёй залезці ў труну. Каб паказаць, як гэта робіцца, ён сам лёг у труну.
Не можаш, дык кладзіся ў труну жывой... Што тут умець? Глядзі, матка! Я - маёр Козлікаў. Каранат Каранатавіч, ад слова «каранаваны»...
У гэты момант у пакой увайшлі сяржант Дзюба і дзед Язэп. Убачыўшы маёра ў труне, сяржант Дзюба пачаў плакаць, але маёр Козлікаў запатрабаваў гарэлкі. Ён абвінаваціў дзеда Язэпа ў тым, што той забраў грошы Кацярыны Карпаўны, і запатрабаваў вярнуць іх.
Шантаж Лады і выкрыццё "смерці" маёра
У пакой увайшла Фяўроння Захараўна з залатым зубам, які яна адабрала ў Лады. Яна сказала, што ледзь не праглынула яго. У гэты момант у пакой убег сабака і падбег да дзеда Язэпа. Дзед пазнаў у ім свайго Тузіка, але заўважыў, што ў яго цяпер усе зубы на месцы.
Маёр Козлікаў настойваў, што гэта іх сабака Пан Фокс, адзіны ў Беларусі сабака з залатым зубам. Дзед Язэп вырашыў не спрачацца і прапанаваў Кацярыне Карпаўне вярнуцца з ім у вёску.
Лада таксама папрасіла забраць яе з сабой, сказаўшы, што інакш яна зробіць нешта страшнае. Яна крытыкавала бацькоў за тое, што яны не могуць яе пракарміць, і патрабавала грошы на залаты кулон.
Лада, ты гэта... Не валаку, чаму баба павінна абавязкова аддаць канцы. Хай пажыве яшчэ. Што яна бачыла? У вёсцы, як крот, акапалася са свіннямі, курамі. У нас - таксама: і за няньку, і за лыжкамыйку, і за прыбіральшчыцу.
Вяртанне дзеда Язэпа і сапраўднае паходжанне сабакі
Дзед Язэп расказаў маёру Козлікаву пра цяжкае жыццё ў калгасе пад кіраўніцтвам старшыні Абцугайлы. Ён распавёў, як старшыня забараніў яму карыстацца канём і газам пасля таго, як ён прадаў сваю карову не калгасу, а прыватным асобам.
Маёр Козлікаў абяцаў расправіцца з Абцугайлам і пачаў расказваць, як ён аднойчы голымі рукамі спыніў танк. У гэты момант у пакой увайшоў чалавек у чорным і прынёс касцюм для "пакойніка Козлікава". Маёр быў збянтэжаны, але дзед Язэп параіў яму ўзяць касцюм.
Пасля сыходу дзеда Язэпа маёр Козлікаў патэлефанаваў у загс і пагражаў ім расправай, калі яны не спыняць дасылаць труны і касцюмы. Аказалася, што ён памылкова патрапіў у медвыцвярэзнік.
Сяржант Дзюба паведаміў, што старшыня калгаса Абцугайла даставіў у медвыцвярэзнік механізатара Хлебнікава, але сам быў п'яны. Сяржант арыштаваў абодвух, але маёр загадаў вызваліць Абцугайлу і затрымаць цвярозага Хлебнікава.
Бяда з гэтымі старымі: ні самі не жывуць, ні другім не даюць. Гэта ж толькі на іх і робім: на пенсіі, на лякарствы, ільготны праезд, харчаванне. Тут не адзін дом, тут усю дзяржаву ў дом састарэлых ператварылі.
Кацярына Карпаўна працягвала маліцца за сына і нявестку, што расчуліла маёра Козлікава. Фяўроння Захараўна была раздражнёная тым, што свякроўка ўсё яшчэ не памерла. Яна заявіла, што не можа больш чакаць і хоча жыць, як усе нармальныя людзі, з сабакамі ў кватэры.
Раптам Кацярына Карпаўна войкнула і ўпала на бок. Маёр спачатку спалохаўся, але потым успомніў, што маці павінна памерці, каб вызваліць пакой. Кацярына Карпаўна папрасіла вады, але Фяўроння Захараўна забараніла даваць ёй ваду, і здавалася, што старая сапраўды памерла.
Фяўроння Захараўна пачала рыхтавацца да пахавання, але калі яна і маёр пачалі шукаць грошы ў Кацярыны Карпаўны, тая "ажыла". Яна прызналася, што аддала грошы на сваё пахаванне дзеду Язэпу.
Маёр Козлікаў загадаў сяржанту Дзюбе знайсці дзеда Язэпа і прывесці яго. Тым часам Лада пачала патрабаваць грошы на залаты кулон, пагражаючы зрабіць нешта страшнае. Яна паказала бацьку газету з некралогам на яго імя.
Маёр Козлікаў спачатку быў задаволены тым, што пра яго добра пісалі, але потым зразумеў, што гэта некралог. Фяўроння Захараўна прапанавала даць у газету абвяржэнне, сказаўшы, што памерла не ён, а яго маці, але Кацярына Карпаўна была жывая.
Я ж усё аддала: хатку сваю цёпленькую, дагледжаную людзям прадала - табе машыну купіла. Кароўку, іншую жыўнасць спусціла, што гарбом гадамі нажывала, - вам на тэлевізары. Пенсію маю вы атрымліваеце.
У фінале п'есы сяржант Дзюба прывёў дзеда Язэпа, і сабака пазнаў свайго сапраўднага гаспадара. Дзед Язэп прапанаваў Кацярыне Карпаўне вярнуцца з ім у вёску, сказаўшы, што ёй няма чаго рабіць у горадзе. Чалавек у чорным прынёс вянок для "нябожчыка Козлікава".