У старых дубах (Колас)
Вельмі кароткае ўтрыманне
Беларусь, пачатак XX стагоддзя. На маляўнічым беразе Нёмана раслі старажытныя дубы. Пад імі пасвілі кароў хлопчыкі-пастушкі, Базыль і Грышка.
Хлопцы даўно сябравалі, разам вучыліся і бавілі час за дзіцячымі гутаркамі пра жыццё, смерць і прыроду. Аднойчы, седзячы каля Нёмана на старым карані, Базыль задуменна глядзеў у ваду. Грышка вырашыў яго нечакана напалохаць.
Знячэўку Базыль так перапалохаўся, што ўвесь задрыжаў і падскочыў. Спужаўшыся, ён не мог ужо ўтрымацца і ссунуўся ўніз. На момант, зачапіўшыся лапцем за дубовы корань, павіс уніз галавою над гладдзю вады, а потым шугнуў...
Яго ўратаваў рыбак. Пасля перажытага здарэння Базыль зрабіўся яшчэ больш маўклівым і задуменным.
Падрабязны пераказ
Падзел пераказу на часткі – умоўны.
Стары дубовы гай ля берага Нёмана
На беразе Нёмана раскінуўся гай старасвецкіх дубоў, якія перажылі шмат гадоў і былі сведкамі многіх змен. Яны стаялі спакойна і велічна, нібы людзі, якія ўжо ўсё перажылі і нічога новага не чакалі ад жыцця.
Такіх дубоў цяпер рэдка дзе ўбачыш. Іх не чапіла рука людская, толькі доўгія часы палажылі свой след – пячаць глыбокай старасці. І многа ўсякіх змен часу бачылі гэтыя нямыя сведкі прошласці!
Сяброўства Грышкі і Базыля
На лузе каля дубоў пасвіліся статкі, а пастушкі сядзелі групкамі, займаючыся сваімі справамі. Сярод іх былі два сябры – Грышка і Базыль, якія сябравалі ўжо даўно.
Яны разам хадзілі ў школу, пасвілі кароў, дзяліліся ежай і забаўкамі. Калі здаралася, што яны сварыліся, то хутка мірыліся. Грышка называў Базыля насалём з-за яго даўгаватага носа, а Базыль Грышку – рабэйзаю за рабаціны на твары.
Размовы пра смерць і чортава рабро
Хлопчыкі часта размаўлялі пра розныя рэчы. Аднойчы, лежачы пад дубам, Грышка спытаў, ці ёсць на свеце чалавек, які мог бы панесці гэты дуб. Базыль адказаў, што ёсць, і расказаў гісторыю пра селяніна, які змог падняць і пацягнуць вялізную хвою, якую нават конь не мог зрушыць.
Потым яны загаварылі пра Нічыпара Шулая, які, паводле чутак, дужаўся з чортам і меў чортава рабро. Базыль сцвярджаў, што таго, хто мае чортава рабро, ніхто не пакоціць, але ён, магчыма, пойдзе ў пекла.
Затым размова перайшла на тэму смерці. Грышка спытаў, ці згадзіўся б Базыль памерці зараз, калі б яму сказалі, што ён пойдзе ў рай. Базыль адказаў, што не, бо яму было б сумна аднаму, без бацькоў і сяброў.
– Вось каб яе перуны, гэтую смерць! Каб злавіў дзе, халеру, ды спаліў. Тады людзі жылі б і жылі.
– Калі ж бо для яе няма смерці.
– У смерці няма смерці.
Сказаўшы гэта, Грышка ўглыбіўся ў думкі.
Базыль ля ракі і яго думкі
У дубовым гаі было месца, дзе Базыль любіў сядзець і думаць. Там над абрывістым берагам Нёмана стаяў стары дуб, карэнні якога былі агалены вадой. Сеўшы на гэтым корані, Базыль назіраў за цячэннем вады і думаў.
Было тут, у дубах, адно месца, дзе Базыль любіў сядзець, назіраць і думаць. Там над абрывістым берагам Нёмана стаяў стары, прысадзісты, таўсты дуб. Ад доўгіх часаў бераг падмываўся вадою, паволі асоўваўся і агаляў тоўстыя карэнні.
Вакол было ціха, і Базылю здавалася, што ён чуе спевы гэтай цішыні. Але спевы былі невясёлыя, і яму стала маркотна. Здавалася, што ўсё жыло сваім жыццём, сярод якога ён пачуў сябе чужым.
Няшчасны выпадак на рацэ
Тым часам Грышка бегаў каля ракі. Па другім беразе ішоў рыбак з вудамі. Пабегаўшы, Грышка пайшоў шукаць Базыля і знайшоў яго на тым жа месцы, на дубовым корані.
Схаваўшыся за куст, Грышка раптам выскачыў і моцна крыкнуў, каб напалохаць сябра. Ад нечаканасці Базыль падскочыў, не ўтрымаўся і зваліўся ў ваду. Ён некалькі разоў паказаўся на паверхні, але хутка знік пад вадой.
Грышка, не чакаўшы такога, падняў крык. Іншыя пастушкі збегліся на яго лямант. Першым падбег рыбак, які скінуў адзежу і кінуўся ў ваду ратаваць хлопчыка.
Выратаванне Базыля і яго змены
На крык прыбегла і маці Базыля. Яна галасіла і кідалася ў ваду, яе трымалі мужчыны. Прырода заставалася абыякавай да людскога гора – сонца свяціла як і раней, а старыя дубы стаялі спакойна і велічна.
Базыля выцягнулі з вады і выратавалі, але пасля гэтага здарэння ён стаў яшчэ больш ціхім і задуменным.