Я з вогненнай вёскі... (Адамовіч)
Кароткае апісанне
Беларусь, 1941-1944 гады. У перыяд нямецкай акупацыі на беларускіх землях быў знішчаны шэраг вёсак і іх жыхароў. Людзей забівалі і палівалі, абвінавачваючы ў падтрымцы партызан.
Беларуская вёска Хатынь стала сімвалам гэтай трагедыі. Вяскоўцаў загналі ў хлеў і падпалілі. Іосіф Камінскі спрабаваў выратаваць сына, але той загінуў у яго на руках разам з іншымі аднавяскоўцамі. Цяпер на месцы вёскі стаіць мемарыял, дзе гукамі званоў нагадваецца памяць пра загінулых.
Такіх трагедый налічваюцца сотні. Немцы аточвалі вёскі, адбіралі людзей і забівалі цэлымі сем'ямі. Тыя, хто спрабаваў уцячы, гінулі пад кулямі або ў агні. Сведкі бачылі, як нявінных людзей, нават малых дзяцей, немцы і іх памагатыя расстрэльвалі без шкадавання.
«...Я толькі як увайшла ў гэты сарай, яны крыкнулі: — Кіндэр брасай!.. I тыя дзеці ішлі, пабраўшыся за плацце. I чужыя, і мае. Чацвёра ж маіх... Як увайшлі, так яны і застрачылі... Стралялі, стралялі. Пастралялі, а тады ўжо рагочуць...»
Нацысты распрацоўвалі планы па масавым вынішчэнні насельніцтва, але сутыкнуліся з моцным супрацівам беларускага народа. Больш за тысячу партызанскіх атрадаў дзейнічалі супраць акупантаў. Жыхары вёсак хаваліся ў балотах і лясах, каб не стаць ахвярамі фашысцкіх экспедыцый і расстрэлаў.
Пасля вайны людзі вярталіся на папялішчы, дзе будаваўi помнікі ў памяць загінулых. На месцах спаленых вёсак ставілі крыжы, яблыні, бярозы і дубы, якія сталі сімвалам незабыўнасці. Цяжар трагедыі не пакідаў сэрцаў тых, хто выжыў.
Хатынь стала сімвалам усіх беларускіх Хатыняў, якіх толькі ў спісах ужо каля пяці тысяч. Яны нагадваюць усяму свету пра чалавечы кошт бяспамяцтва і пра неабходнасць памятаць мінулае, каб яно не паўтарылася.
Падрабязны пераказ
Падзел на раздзелы – умоўны.
Уводзіны: мэта і метадалогія аўтараў
Кніга "Я з вогненнай вёскі..." пачынаецца з разважанняў пра тое, што нягледзячы на шырокія веды пра фашызм, усё яшчэ знаходзяцца тыя, хто спрабуе абяліць гэтую з'яву, асабліва ў вачах новых пакаленняў, якія не зведалі жахаў Другой сусветнай вайны. Аўтары звяртаюць увагу на вялікую колькасць "навуковых прац", якія друкуюцца на Захадзе, дзе спрабуюць надаць чалавечыя рысы нацызму.
Аднак жа ёсць яна, жыве народная памяць — непадкупная памяць пра фашызм гестапаўскі, канцлагерны, хатынскі. Суд народаў не закончыўся ў Нюрнбергу. Ён працягваецца — у памяці народнай.
Аўтары падкрэсліваюць, што Хатынь – гэта сімвал спаленых вёсак і забітых людзей, гарачая, балючая і гнеўная праўда Беларусі. Беларусь, з яе больш чым дзвюма сотнямі разбураных гарадоў і дзевяццю тысячамі спаленых вёсак, многія з якіх знішчаны разам з жыхарамі, мае што сказаць свету пра фашызм.
Кніга "Я з вогненнай вёскі..." – гэта дакументальная трагедыя, кніга-памяць, жывы голас людзей, якія былі спалены і забіты разам з сем'ямі і вёскамі, але якія выжылі. Яна складаецца з магнітафонных запісаў расказаў больш чым трохсот сведкаў хатынскіх трагедый, звязаных тысячамі кіламетраў дарог. Гэтыя цудам ацалелыя людзі жылі па ўсёй Беларусі, у 147 вёсках, дзе аўтары пабывалі ў 1970-1973 гадах.
Індывідуальныя сведчанні выжыўшых: гісторыі жанчын
Адной з першых сведак, чый расказ запісалі аўтары, была Барбара Адамаўна Слесарчук з вёскі Стаўпішча. Яна расказала, як немцы забілі яе мужа і спалілі ў клуні. У яе было чацвёра дзяцей, і яна была цяжарная пятым.
Барбарка расказала, як немцы сагналі жанчын у адну хату. Яна выйшла з хаты і паклікала ўсіх уцякаць. З ёй пайшлі дзве дачкі і сын. Немцы акружылі сяло ланцугом і секлі людзей кулямётамі. Барбарка з дзецьмі лягла пад сарай за калодзежам. Калі немцы пачалі падпальваць сараі, зямля пачала гарэць. Барбарку пякло, але яе ратавала суконнае паліто. Дзяўчынка чатырох гадоў крычала, бо спяклася.
Калі немцы пайшлі, Барбарка з дзецьмі выбегла з агню і пабегла на поплаў. Яна пайшла да Выганішч, дзе жыла яе маці, але там дзядзьку Барбаркі застрэлілі. Дзядзіна сказала Барбарцы, што ёй самой трэба ў агонь бегчы, бо ў яе шмат дзяцей, і яна цяжарная. Барбарка з дзецьмі хавалася ў балоце, дзе выкапала ямачку і паклала туды дзяцей.
Іншая жанчына, Алена Іванаўна Булава з вёскі Беразнякі, расказала, як немцы акружылі вёску і пачалі забіваць людзей. Яна выйшла з хаты з маленькім сынам Сашкам на руках, і немец наставіў на яе вінтоўку. Сашка спалохаўся, але Алена сказала, што "пан не будзе біць". Немец апусціў вінтоўку і загадаў ёй вярнуцца ў хату.
У хаце Алена сказала сваёй дачцэ Еве, што іх заб'юць. Сын Колька вырашыў бегчы ў мох, але немцы заўважылі яго і застрэлілі. Алену паранілі ў руку, і яна выпусціла Сашку. Ён пабег, а Ева заступілася за маці. Алену зноў паранілі, і яна ўпала. Яна загадала Еве легчы побач і не рухацца.
«...Дзіця бяжыць разораю. А ралля была высокая, дык яны і не пападалі ў гэтага хлопчыка. А кулі разрыўныя ляцяць. А хлопчык усё роўна жывы, усё роўна бяжыць разораю. А там жанчына паўзла ровам...»
Жанчына, якая паўзла ровам, схавала Сашку ў канаве. Алена ляжала параненая, а немцы хадзілі па двары і падпалілі яе хату. Калі галавешкі пачалі падаць на яе, яна папаўзла ў канаву, дзе быў Сашка. Пасля вайны Алена працавала на ферме і была членам сельсавета. Яна заўсёды заступалася за дзяцей, асабліва за сірот.
Індывідуальныя сведчанні выжыўшых: гісторыі мужчын
Сярод мужчын, якія перажылі трагедыю, быў Васіль Іванавіч Шчамялёў, які ў 1942 годзе, будучы трынаццацігадовым падлеткам, цудам выжыў пасля расстрэлу. Ён расказаў, як 1 мая ранняй раніцай немцы акружылі вёску Канашы. У вёсцы на ноч заставаліся партызаны, якія правялі мітынг 30 красавіка і пайшлі.
Немцы сабралі ўсіх людзей на калгасным двары і пачалі расстрэльваць партызанскія сем'і і тых, хто быў звязаны з партызанамі. Васіль Іванавіч стаяў каля плота і бачыў усё на свае вочы. Жанчына, звязаная з немцамі, паказала на яго, сказаўшы, што ён мае сувязь з партызанамі. Немец у нямецкай форме штурхнуў яго і стрэліў з аўтамата ў паясніцу.
Васіль Іванавіч упаў і спачатку не разумеў, жывы ён ці не. Пазней ён адчуў боль і зразумеў, што нага не слухаецца. Немец абышоў яго, слухаючы, ці жывы ён, і пайшоў далей, палічыўшы яго мёртвым. Немцы далі каманду капаць яму. Пасля гэтага прагучала ракета, і немцы пабеглі ў Малгаці, дзе спалілі ўсіх жыўцом.
Маці Васіля Іванавіча, Домна Васільеўна, якой было каля шасцідзесяці гадоў, вынесла параненага сына з месца расстрэлу і занесла ў лес. Яна несла яго на спіне, ён быў вельмі цяжкі, і яна сагнулася. Усю вайну яна хадзіла сагнутая.
Дзеці ў агні: гісторыі маленькіх выжыўшых
Асаблівай жорсткасцю вызначалася стаўленне нацыстаў да дзяцей. Аўтары адзначаюць, што дзяцей да 10 гадоў часта не расстрэльвалі адразу, але з дзесяці гадоў і старэй лічылі дарослымі і забівалі разам з мужчынамі. Некаторыя немцы маглі праяўляць "любоў" да дзяцей, а потым забіваць іх.
Мікалай Шабуня з вёскі Байкі на Пружаншчыне расказаў, як немцы сагналі жыхароў вёскі ў гумно, забраўшы каштоўнасці. Людзей расстрэльвалі, а жанчын з дзецьмі закопвалі жыўцом. Мікалай бачыў, як забівалі яго родных. Расстрэл працягваўся дзве гадзіны. Немцы і паліцаі з розных гарадоў расстрэльвалі людзей. Мікалай з бацькам схаваліся пад сенам. Немец праткнуў сена штыком, але не заўважыў іх.
«...Дзядзі, не бярыце мяне з бабуляй, я вам спяю тую песеньку, каторая «Пасею гурочкі». Яна спела ім, стоячы на акне, і яны яе забралі і застрэлілі...»
Аляксей Ламака з вёскі Вялікая Воля Дзятлаўскага раёна, якому было адзінаццаць гадоў, расказаў, як немцы выганялі людзей з хат і расстрэльвалі іх. Ён цудам выжыў, але быў паранены. Немец нагой закрануў яго галаву, але не дабіў. Ён знайшоў сваю сястру з перабітай нагой, але не змог ёй дапамагчы. У лесе ён знайшоў партызанскі лагер і разам з іншымі выжыў.
Міхаіл Багдановіч з вёскі Гандарэва расказаў, як немцы ўварваліся ў яго вёску і забілі яго маці, брата і сястру. Ён здолеў уцячы, напалохаўшы немца кавалкам мерзлага гною. Пасля ранення ён дабраўся да лесу. Яго сястра Зоня Міхайлаўна дапамагла ўзнавіць дэталі тых падзей.
Знішчэнне вёсак: Паўночная Беларусь
У вёсцы Збышын на Віцебшчыне, якую мясцовыя жыхары называюць Збушын, трыццатую гадавіну расстрэлу і спалення адзначалі на паляне, дзе сабраўся натоўп на свята. Грае духавы аркестр, але танцаў няма. Прадаюць напоі, марожанае і кнігі. Дзеці бегаюць з шарамі, а старыя сустракаюцца з землякамі. Моладзь паводзіць сябе стрымана.
Соф'я Піменаўна Скірманд, якая выжыла падчас трагедыі, расказала, як немцы гналі людзей у яе хату, як яна выратавала дзяцей праз акно, і як Збышын гарэў. Яна ляжала з дзецьмі і бачыла, як самалёт кружыўся над ёй, а потым прыляцелі буслы, чые гнёзды гарэлі. Пасля буслоў прыляцелі вораны. Потым прыехаў немец на кані, які дабіваў параненых, але не заўважыў яе.
Мікалай Хадасевіч, якім тады было трынаццаць гадоў, расказаў, як яго сагналі на сход, а потым у гумно, якое падпалілі. Ён цудам выжыў, але быў паранены. Ён бачыў, як немцы дабівалі параненых. Увечары ён пайшоў дадому і знайшоў забітых на вуліцы. Адзін мужчына вынес з агню сваю двухгадовую дачку, якая засталася жывая.
Іван Максімавіч Савіцкі, які прайшоў праз пекла Збышына, расказаў, як яго сястру з дзецьмі пагналі на сход, а ён схаваўся на гарышчы. Ён бачыў, як вёску падпалілі, і цудам выратаваўся, схаваўшыся ў жыце. Ён сустрэў свінню, якая кружылася вакол яго, і баяўся, што немцы яе заўважаць. Ён даведаўся, што забілі яго бацьку і суседку з дачкой.
Знішчэнне вёсак: Цэнтральная і Паўднёвая Беларусь
У Капацэвічах 11 лютага 1943 года адбылася трагедыя, пра якую расказала Ганна Міхайлаўна Грыцэвіч. Яна ўспамінае, як немцы з здраднікамі забівалі людзей, пачынаючы з рабочых МТС, і як жыхары вёскі, пачуўшы стрэлы, уцяклі ў лес.
Немцы, не знайшоўшы людзей у вёсцы, пайшлі шукаць іх у лесе, але Ганна з маці, сястрой і сынам засталіся незаўважанымі. Акупанты абвясцілі, што прыйшлі па партызан і пагражалі спаліць дамы тых, хто застанецца ў лесе, што прымусіла некаторых жыхароў вярнуцца.
Ганна з сям'ёй жыла ў калгасных яслях, дзе ў другой палове дома размясціліся чатырнаццаць немцаў. Яны забаранілі выходзіць з дому і расставілі вакол яго кулямёты. Немцы выпівалі, гаварылі па-руску і па-ўкраінску, і нават стралялі ў хаце, забаўляючыся.
Раніцай немцы хутка сабраліся і паехалі, і Ганна з мужам зразумелі, што ў сараі будуць забіваць людзей. Яны вырашылі ўцякаць, але мужа вярнулі назад пад пагрозай расстрэлу. У гэты час па вуліцы пачалі гнаць натоўп людзей, і Ганна з мужам вырашылі хавацца на гарышчы. Муж вырашыў уцякаць, каб хоць нехта выжыў, і папрашчаўся з Ганнай.
Пасля таго, як забілі жыхароў старой вёскі, з новай вёскі прыгналі новую партыю людзей і таксама расстралялі. Ганна, баючыся, што сын выдасць іх, паказала яму праз шчыліну, як забіваюць людзей, і папярэдзіла, што яго таксама заб'юць, калі ён закрычыць.
Нацысцкія тактыкі і метады знішчэння
Аўтары прыводзяць цытаты сведак, якія апісваюць стаўленне нацыстаў да дзяцей. Адзначаецца, што дзяцей да 10 гадоў часта не расстрэльвалі адразу, але з дзесяці гадоў і старэй лічылі дарослымі і забівалі разам з мужчынамі. Некаторыя немцы маглі праяўляць "любоў" да дзяцей, а потым забіваць іх.
«У цябе няма сэрца, нерваў, на вайне яны не патрэбны. Знішчы ў сабе жаль і спачуванне — забівай усякага рускага, савецкага, не спыняйся, калі перад табой стары ці жанчыны, дзяўчынка ці хлопчык, — забівай...»
Аўтары падкрэсліваюць, што знішчэнне дзяцей было часткай фашысцкага плана "перабудовы свету". Яны адзначаюць, што размовы з мужчынамі, якія ў гады акупацыі пераходзілі з дзяцінства ў юнацтва, выклікаюць асаблівае хваляванне.
Акуліна Сямёнаўна Іванова, жыхарка вёскі Рудня, перажыла катаванні фашыстаў, але выжыла. Яе абвінавацілі ў сувязях з партызанамі і пачалі катаваць: білі, сыпалі пясок у рот і прымушалі яго есці, калолі язык, вырывалі валасы. Пасля катаванняў Акуліну кінулі ў хлеў, а немцы пачалі таптаць людзей канямі.
Паліцаі працягвалі здзекавацца з людзей. Яны забівалі дзяцей штыкамі і кідалі ў яму. Адна дзяўчына, Яніна Дзюбенкіна, адмовілася супрацоўнічаць з немцам і была расстраляна разам з маці. Акуліну з дзецьмі павялі да ямы. Яе стрэлілі, і яна ачуняла ў яме, засыпаная пяском. Яна чула, як пясок падае на яе, і як мурашкі поўзаюць па ёй. Яна выпаўзла з ямы і адпаўзла, але не памятае, як дабралася да хаты.
Аўтары прыводзяць выказванне А. I. Герцэна пра "Чынгісхана з тэлеграфамі" і адзначаюць, што фашысты выкарыстоўвалі як прымітыўныя метады зверства, так і новую, дасканалую тэхніку для знішчэння мірнага насельніцтва. Альберт Шпэер, міністр узбраення трэцяга рэйха, адзначыў, што Гітлер першы здолеў прымяніць тэхналогіі для масавых злачынстваў.
Гора і траўма ў сведчаннях тых, хто выжыў
Аўтары адзначаюць, што ў многіх людзей, якія перажылі вайну, ёсць новыя сем'і і дзеці, але ў іх вачах застаецца адбітак мінулага. На некаторых тварах блукае незразумелая ўсмешка, якую чалавек, здаецца, і не адчувае. Аўтары падкрэсліваюць, што гэтыя людзі ведаюць і памятаюць тое, што нельга забываць.
Любоў Сямёнаўна Іванова, 75-гадовая жыхарка Гарбачова Расонскага раёна, дзеліцца сваімі ўспамінамі пра ваенны час. Яна расказвае, як з сяброўкай Лідай і сынам Віцем хавалася ў лесе ад немцаў. Успамінае, як яе старэйшы сын Жэня, шаснаццацігадовы юнак, пайшоў у партызаны і загінуў пад Алітусам. Яна два разы ездзіла на яго магілу.
«Гэта звярэ былі, а не людзі. Гэта не людзі былі, гэта — звярэ былі». «...Я гэта падумаю, дык мне страшна... Я жыла ў тыя войны, як тыя войны былі. Ужо не маладая... Ад звера дык хоць уцячэш, на хвойку якую, ці што. А гэта ж чалавек.
Адраджэнне жыцця пасля трагедыі
Аўтар адзначае, што для тых, хто перажыў вайну, слова "ёсць" набыло страшны сэнс, азначаючы "няма", "забіты". Многія людзі зноў стваралі сем'і пасля вайны, губляючы ўсіх родных. Вольга Мініч і Мікіта Гайдаш, Аляксандр Заўэр і іншыя пажаніліся, страціўшы свае сем'і.
Марыя Тарасаўна Хоцька з вёскі Адамова другое расказала, як немцы ўварваліся ў іх вёску. Яна ўспамінае, што ў яе было двое маленькіх дачок, а ў яе сястры таксама былі дзеці. Перад нападам сястра Марыі Тарасаўны папярэдзіла яе, што немцы робяць мост у Слуцку і перапраўляюцца ў іх бок.
Пасля вайны муж Марыі Тарасаўны памёр ад хваробы, якую падхапіў, шукаючы скрадзеную карову. Марыя Тарасаўна працавала ў калгасе і выгадавала дзяцей. Аўтары апісваюць хату Марыі Тарасаўны як чыстую, але пустую. На падлозе раскіданы цацкі, якія засталіся пасля ўнукаў, якія гасцявалі ў яе напярэдадні.
Памяць і ўшанаванне: не забыць ніколі
Раздзел "Памяць" прысвечаны ўшанаванню памяці ахвяр фашызму ў Беларусі праз помнікі і народныя паданні. Аўтары апісваюць розныя формы ўшанавання памяці: ад прыродных помнікаў, такіх як дрэвы, да мемарыяльных комплексаў і манументаў.
«...Прыедзем у лес, — расказвала Вольга, — нагалосімся ў лесе, зноў на папялішча прыбяжым — прыснілася нам: «Што вы нас не пахавалі?..» Колькі раз прыбягалі. Раскапаем, нойдзем, апяць гэту магілку прыкапаем.»
Аўтары падкрэсліваюць, што Хатынь названа сімвалам забітых беларускіх вёсак, і што пакуты нават адной сям'і невымерныя, а калі такіх сямей сотні, то гэта трагедыя ўсяго народа. Аўтары апісваюць трагедыю вёскі Боркі, дзе было забіта больш за 1800 чалавек, і прыводзяць успаміны Марыі Закадыніцы і Анастассі Касперавай пра тое, як гэта адбывалася.
«...Мы абавязаны знішчаць насельніцтва, — гаварыў Гітлер, — гэта ўваходзіць у нашу місію аховы насельніцтва германскага... Калі ў мяне спытаюцца, што я падразумяваю, кажучы пра знішчэнне насельніцтва, я адкажу, што маю на ўвазе знішчэнне цэлых расавых адзінак...»
Аўтары падкрэсліваюць, што беларускіх вёсак, дзе карнікі спецыяльна забівалі людзей, 4885, і што ў іх было спалена жывымі, забіта і замучана больш за трыста тысяч мірных жыхароў. Аўтары падкрэсліваюць, што беларускія Хатыні - гэта падрыхтоўка да рэалізацыі планаў, якія датычыліся не толькі савецкага народа, але і цэлых краін і кантынентаў.