Белая сарока (Баршчэўскі)
Дзяленне пераказу на раздзелы — ўмоўнае.
Пан Скамароха і начны пасланец Белае Сарокі
Надвячорак у маёнтку каля ляснога возера на мяжы Полацкага, Себежскага і Невельскага паветаў. Там жыў пан Скамароха.
Ён крыўдзіў сялян, удоў і сірот, а з суседзямі пастаянна судзіўся. Пан думаў пра пашырэнне ўладанняў, калі пачалася навальніца. У пакоі паўстаў худы незнаёмец з птушыным тварам. На крыкі ніхто не прыйшоў: госць усыпіў слуг і чорнага сабаку. Ён запаліў свечку і расказаў, што ўмеў падслухоўваць і выведваць чужыя думкі.
Ён назваўся пасланцом Белае Сарокі, магутнай уладаркі скарбаў і духаў, якая магла ператварацца ў птушку.
Пасланец пахваліў намеры гаспадара, абяцаў прывесці сваю пані наступным вечарам і загадаў схаваць яе візіт ад слуг. Потым ён выскачыў у акно і знік у цемры.
Прарочыя сны слуг і падрыхтоўка да прыёму госці
Апоўначы сабака і слугі прачнуліся. Яны расказалі пра цяжкі сон і страшныя бачанні: адзін ішоў з памерлым панам сярод змей і пачвар, другога волат кідаў у раку і прорву, трэці бачыў, як бура прынесла шатана да ганка. Скамароха назваў іх сны глупствам і растлумачыў усё надвор'ем.
Аднак памяць пра пасланца не давала пану спакою:
Уздрыгваў, прыгадваючы яе агідную постаць, але золата любіў так, што хацеў мець яго як мага болей, няхай сабе і з шатанавых рук, і прыгажосць Белае Сарокі вабіла яго.
Раніцай ён загадаў вымыць пакоі, пачысціць люстры, абразы і вокны, адпаліраваць мэблю, прыбраць двор. Слугі дзівіліся перамене, а пан не раскрываў, каго чакаў. Ён блукаў па парку і полі, нецярпліва чакаючы вечара.
Першы візіт Белае Сарокі і залаты падарунак
Увечары Скамароха загадаў вывесці сабаку і нікога да яго не пускаць. Зноў з'явіўся пасланец, а следам у акно ўляцела вялікая белая сарока. Птушка апусцілася на падлогу і ператварылася ў прыгожую жанчыну ў каштоўным убранні. Пан быў уражаны яе выглядам і ледзь адважваўся гаварыць.
Госця распытвала пра край, яго жыхароў і сялян. Гаспадар запэўніваў, што ўсе жылі шчасліва, апісваў суседзяў, даходы маёнткаў і гандаль з Рыгаю па рэках. Апоўначы яна паабяцала вярнуцца, папрасіла пазнаёміць яе з добрымі суседзямі, зноў стала птушкай і адляцела.
Пасланец пакінуў мех золата ад яе за вернасць і пошук новых прыхільнікаў. Усю ноч пан не мог заснуць. Раніцай слуга паведаміў пра неспакой людзей і жывёлы, вогненнага цмока, які нёс золата, і жанчыну, што плакала на могілках. Скамароха збянтэжыўся, але абазваў гэтыя весткі лухтой і загадаў рыхтаваць коней.
Вербаванне прыхільнікаў і начны банкет у палацы
Скамароха ездзіў па суседніх маёнтках і ўсюды хваліў прыгажосць, мудрасць, багацце і шчодрасць Белае Сарокі. Адны падазравалі здраду і прадказвалі няшчасце, іншыя прасілі замовіць за іх слова і чакалі знаёмства. Неўзабаве ў яго сабраліся тыя, хто ўжо лічыў сябе яе прыхільнікамі. Слугам забаранілі ўваходзіць, каб яны не чулі таемных размоў. За віном гаспадар захоплена расказваў пра сустрэчу з незвычайнай госцяй.
Апоўначы, калі ён прапанаваў выпіць за яе здароўе, у акно ўляцела Белая Сарока і ператварылася ў жанчыну. Яна прывітала прысутных як сяброў і абяцала клапаціцца пра іх шчасце. Гаспадар запэўніў яе ў агульнай адданасці. Госця ласкава размаўляла з кожным, распытвала пра гаспадарку і прыбыткі, давала парады. Паны пілі за яе здароўе і ўслаўлялі яе амаль да раніцы. На світанні яна адляцела. Пасля яна наведвала гэтых паноў па начах, і ўсюды яе сустракалі віном і прывітаннямі.
Чары над вёскай і выкрыццё чараўніцы з Клішкова
Белая Сарока таемна разаслала шкоднікаў крыўдзіць сялян. У Клішкове адразу ўсе дойныя каровы пачалі худнець і страцілі малако. Вартаўнік заўважыў перад світаннем белую сароку, якая вылецела з хаты адной жанчыны. Пан пабудаваў ёй новую хату з вялікімі вокнамі. Вяскоўцы западозрылі чараўніцтва і пачалі сачыць за ёю.
На Купалле жанчына збірала ў лесе расу і заклікала духаў зносіць малако з наваколля ў яе посуд. Але новая служанка, не ведаючы пра гэтыя намеры, вымыла збанкі і іншае начынне ды паставіла іх сушыцца дагары дном. Гэта і дапамагло выкрыць таемную шкоду:
Злыя духі, не ўбачыўшы гэтага, цэлую ноч насілі малако, вылівалі на падлогу, і раніцаю ўся вёска ўбачыла, што з-пад чараўніцынай хаты плыве глыбокая малочная рака.
Калі чараўніца даведалася, што здарылася ў яе адсутнасць, яна адразу ператварылася ў птушку і адляцела далёка. Так яна ўратавалася ад смерці, якая ёй пагражала.
Няшчасці ў краі, адлёт Белае Сарокі і лёс Скамарохі
У жыце з'явіліся заломы, невядомыя звяркі стрыглі авечак, мядзведзі нішчылі пчальнікі. Людзі баяліся ваўкалакаў, якіх пазнавалі па колеры поўсці на шыях, нібы ад ранейшых хустак.
Даведаўшыся пра праклёны людзей і стралкоў, Белая Сарока адляцела, але зло засталося, а яе прыхільнікі працягвалі крыўдзіць народ. Скамароха з'ехаў: казалі, што ў абліччы страшнага мядзведзя ён вартаваў скарбы ў яе палацы.
Скончыўшы аповед, панскі слуга паспяшаўся на гулянне ў карчму: да світання мусіў вярнуцца дадому. Слухач перадаў прывітанне яго пану.