Плачка (Баршчэўскі)
Дзяленне пераказу на раздзелы — ўмоўнае.
Вобраз Плачкі і яе дапамога сляпому жабраку
У ваколіцах Полацка пасля заходу сонца людзі бачылі Плачку.
Яна з'яўлялася ў пустых хатах, святынях і на руінах, плакала і скардзілася, што не мела каму адкрыць сэрца. Карчмар расказаў падарожнаму пра хату, гаспадара якой паны выслалі разам з сям'ёй, забраўшы жывёлу. Сляпы жабрак з маленькім павадыром пачулі там журботны спеў і зайшлі прасіць міласціну. Жанчына заклікала іх маліцца, кінула ў шапку срэбра і знікла. На манетах былі выявы каралёў і Пагоня.
Пошукі скарбу каля капліцы і золата для ўбогага старога
Каля дарогі на Віцебск Плачка рыдала на парозе пакінутай капліцы. Адны людзі чакалі вайны ці голаду, другія верылі ў схаваны скарб. Іх перасцерагаў стары ўбогі вандроўнік.
Ён казаў:
– Браты! Слёзы і нараканні гэтае жанчыны абяцаюць вам не золата і срэбра. Кабета плача на парозе забытае вамі святыні. Вы думаеце толькі пра багацце, а вас чакаюць беднасць і пакуты.
Маладыя сяляне пасмяяліся з яго і летняй ноччу пайшлі капаць каля капліцы. Замест скарбу знайшлі гнілыя дошкі і чарапы: тут былі старыя могілкі. На світанні яны ўбачылі Плачку, але яна знікла. На яе месцы вісела асінае гняздо. Каб паздзекавацца са старога, хлопцы кінулі гняздо яму ў акно, выдаўшы яго за долю скарбу. У хаце яно стала золатам. Плачка загадала старому ўзяць палову, а рэшту раздаць бедным.
Плачка на руінах замка і рашэнне пана М. пачаць раскопкі
У Інфлянтах Плачка штовечар прыходзіла да руін замка ў маёнтку пана М.
Яна ўпрыгожвала руіны кветкамі і плакала, бы маці па загінулых дзецях. Калі людзі хацелі распытаць яе, жанчына знікала. Гаспадар таксама чуў яе плач, але палічыў яго знакам схаванага золата. Ён загадаў аканому сабраць сялян для раскопак. Аканом пярэчыў: у словах Плачкі не было згадак пра скарбы, а яе з'яўленне здавалася папярэджаннем. Пан высмеяў яго страхі і спаслаўся таксама на жаданне знайсці старажытныя рэчы. Аканом падпарадкаваўся.
Склеп са шкілетамі ў кайданах і пахаванне нябожчыкаў
Сяляне некалькі дзён раскопвалі месца, дзе сядзела Плачка, і адкрылі мураваны склеп з жалезнымі дзвярыма. Унутры ляжалі шкілеты, рукі і ногі якіх заставаліся ў цяжкіх кайданах. Пан загадаў зняць кайданы і забраў іх сабе. Ён ганарыўся знаходкай перад гасцямі, хоць кайданы нагадвалі сучасныя. Людзі пахавалі косткі на могілках, паклікалі святара і паставілі вялікі драўляны крыж. Плачка аздобіла магілу кветкамі і малілася каля яе некалькі вечароў, пасля чаго знікла.
Начныя раскопкі над Палатай і з’яўленне Волата
На беразе Палаты, за пяць вёрст ад Полацка, Плачку бачылі на пагорку пад бярозамі. Пайшлі чуткі, што пад каменем там схавала багацце войска, якое ратавала яго ад ворага. Некалькі гарадскіх юнакоў ноччу ссунулі камень і пачалі капаць. Яны кранулі жалеза і вырашылі, што знайшлі посуд з грашыма. Пясок асыпаўся, нібы скарб сыходзіў глыбей. Пачаліся дождж і навальніца. Нарэшце замест золата юнакі адкапалі шкілет у панцыры, з мячом і шаломам. Калі яны захацелі забраць зброю, маланка асвятліла Волата, які ўзняў над імі меч.
Ён абвінаваціў юнакоў у знявазе праху героя дзеля золата і прадказаў ім ганьбу, калі мёртвыя ўстануць з магіл. З громам прывід знік, а яма засыпалася. Кінуўшы прылады, юнакі ўцяклі і раніцай знясіленыя вярнуліся ў горад.
Новыя з’яўленні Плачкі і размова пра багацце ды дабро
Плачку зноў бачылі каля полацкіх святыняў, на могілках, у полі і над Дзвіной. Адны яе баяліся, другія шукалі скарбы, мала хто маліўся. Завальня назваў яе з'яўленне заклікам выправіць норавы.
Пляменнік запярэчыў, што багацце дазваляла дапамагаць іншым. Дзядзька адказаў:
– Багаты чалавек можа шмат добрага зрабіць. Гэта праўда, – сказаў дзядзька. — Але няхай жа ён навучыцца перш пазнаваць і любіць тое, што ёсць дабро.
Крыніца на Пачаноўскай гары і цуды, якія разумее сэрца
Багатыя паны не зважалі на Плачку ў абліччы беднай сіраты. На Пачаноўскай гары з яе слёз узнікла крыніца жывой вады. Хто ўпершыню знаходзіў яе, піў ваду і пазнаваў сірату, мог стаць вешчуном. Людзі не заўважалі цуду, а вярнуўшыся, ужо не знаходзілі крыніцы. Сляпы апавядальнік казаў, што ніхто не зразумеў Плачкі. На пытанне дзядзькі пляменнік адказаў, што цуды разумелі сэрцам, а не навукай. Размова скончылася за поўнач, але пляменнік яшчэ доўга не спаў, думаючы пра Плачку.