Птушкі і гнёзды (Брыль)/Дзе твой народ?
з цыкла «Птушкі і гнёзды»
Назвы раздзелаў — умоўныя.
Раздзел 1. Змітрук Саладуха: гора прыгону і надзея на ўцёкі
Алесь Руневіч, беларус з-пад Міра, працаваў у Нямеччыне на гуце і пасля ўдару па запясці атрымаў бальнічны ліст, таму некалькі дзён не хадзіў на працу.
Аднойчы, вяртаючыся з прагулкі ў новым цывільным адзенні, ён сустрэў Змітрука Саладуху, земляка з-пад Любчы, які заставаўся ў старой польскай форме.
Змітрук вяртаўся пасля дзесяці дзён зняволення да мельніка, ад якога дарэмна спрабаваў сысці. Грошай і харчовых картак ён не меў. Алесь прывёў галоднага чалавека ў свой пакой і пачаставаў хлебам з мармеладам. За ядой госць расказаў пра цяжкія мяшкі, якія цягаў і развозіў, пра скупыя порцыі ежы і пастаянныя здзекі старэйшага гаспадаровага сына. Той хваліўся нямецкімі перамогамі і пагражаў аддаць работніка ў гестапа за пярэчанні.
Пасля чарговай знявагі Змітрук пайшоў у бюро працы, спадзеючыся на дапамогу служачага Самацэвіча, якога ведаў як Бязмена.
Аднак гаспадар апярэдзіў яго. Бязмен аблаяў земляка перад немцамі і адарваў польскага арла з яго шапкі. Потым ён ударыў маладога паляка, злоўленага пры ўцёках. Змітрук адседзеў разам з гэтым хлопцам дзесяць дзён і на развітанне аддаў яму сваю шапку ўзамен кепкі. Абодва былі вяскоўцамі і хацелі дахаты. Цяпер Змітрук мусіў зноў ісці да гаспадара; з яго нават узялі падпіску, што ён не будзе ўцякаць.
Ён баяўся назаўсёды застацца ў немца парабкам і прызнаўся Алесю, што невядомасць пра сям’ю пазбаўляла яго сну:
А што душа ў мяне па дому, па дзяцях ды жонцы баліць, што я не сплю начамі, думаю: жывыя яны хоць там ці, можа, не — дык да гэтага анікому і дзела няма.
Слухаючы госця, Алесь успомніў матчын аповед пра жаўранка, які ўзімку заставаўся каля чалавечага жытла і толькі ціха цвыркаў. Такім прыгнечаным здаўся яму і зямляк:
Шэрым ды ціхім смецюхом, што вось сядзіць ды толькі цвіркае, здаўся Алесю і гэты братко Саладуха. Прыгрэла б роднае сонца — і заспяваў бы наш Змітрук, а так — «я гэта ў кут»...
Яны ўспомнілі родныя палі і рыбалку на Нёмане. Калі гаворка вярнулася да вайны, Алесь загаварыў пра абавязак перад сваімі людзьмі:
Мы тут з табою, пакуль там гарыць, стаім на гэтым беразе ды пазіраем, як цяляты. А маем права мы стаяць, чакаць, пакуль народу нашаму так цяжка?..
Алесь паказаў, як цывільнае адзенне і нямецкая мова дапамагалі выдаць сябе за немца, і заклікаў не адкладаць уцёкі. Змітрук адказаў, што не меў ні адзення, ні ведання мовы, ні таварышаў. Тады Алесь запісаў яму адрас надзейнага беларуса, які працаваў непадалёк і мог дапамагчы падрыхтавацца або ўзяць з сабой. Змітрук ажывіўся, пакінуў адрас жонкі і папрасіў паведаміць ёй, што ён жывы і таксама хутка вернецца. Алесь загадаў захоўваць сакрэт. На развітанне госць расчулена паціснуў яму руку і ўсміхнуўся ўжо з новай надзеяй.
Раздзел 2. Напярэдадні ўцёкаў: Марыхен, Цярэнь і візіт Германа
Алесь збіраўся ўцячы ўжо гэтай ноччу разам з Андрэем Мазальком, сваім блізкім сябрам і таварышам па пакоі.
Паводле агульнага плана, двое першымі правяралі шлях і павінны былі паведаміць астатнім, як дабрацца дадому. З прыгранічных гарадоў ужо прыходзілі лісты ўцекачоў. Таварышы, што заставаліся, мусілі адмаўляць сваю дасведчанасць перад паліцыяй і Бязменам, а пазней таксама выправіцца ў дарогу.
Пра падрыхтоўку ведаў і Цярэнь, якога гаспадар нядаўна пасяліў трэцім у іх невялікі пакой.
Алесь дакараў сябе, што прагаварыўся Змітруку, хоць сябры патрабавалі асцярожнасці. Неўзабаве ў пакой прыйшла служанка Марыхен, прынёсшы чыстую пасцельную бялізну.
Дзяўчына яшчэ крыўдавала на Алеся: раней ён папракнуў яе за дрэннае прыбіранне, падазраючы пагарду да палонных. Пазней сябры зразумелі, што яна была перагружаная працай. Цяпер Алесь растлумачыў памылку, і яны памірыліся, нават разам засмяяліся. Але калі ён захацеў расказаць пра добрага чалавека — яе бацьку, Марыхен пачырванела і адмовілася слухаць. Пачуўшы гаспадынін покліч, яна паспяшалася выйсці, зачапілася фартухом за кручок і засмучана вылаялася.
Увечары чамаданы з хлебам, крывянкай і старой формай ужо стаялі каля дзвярэй. Размова сяброў пра жанчын выклікала непрыстойныя заўвагі Цярэня, у тым ліку пра Марыхен. Андрэй папракнуў яго, што той забыўся пра сям’ю і дзяцей. Цярэнь высмеяў уцёкі: немцы стаялі і дома, а злоўленых маглі вярнуць назад. Ён абараняў Бязмена і заявіў, што сваімі лічыў тых, з кім яму было добра. Мазалёк у адказ абвінаваціў яго ў дагаджанні немцам; Алесь спрабаваў спыніць сварку.
Раптам без стуку ўвайшоў гаспадароў сын Герман Грубэр і запатрабаваў сказаць, дзе Марыхен.
Ён шукаў дзяўчыну пад ложкамі, спрабаваў адчыніць шафу і пагражаў гестапа. Андрэй незаўважна адамкнуў шафу, а Алесь прапанаваў Герману паспрабаваць яшчэ раз. Не знайшоўшы Марыхен, той выйшаў і ўжо ветліва пастукаў да суседа-немца. Цярэнь стаў яго абараняць, а пасля выключэння святла зноў узяўся непрыстойна жартаваць пра дзяўчыну.
Раздзел 3. Мінулае Цярэня, размова Грубэра з салдатам і хітрык на вакзале
У Нямеччыне Цярэнь добра ўладкаваўся і пачаў фарсіць адзеннем. Раней ён сышоўся з жонкай гаспадара-мясніка. Выкрыўшы сувязь, муж збіў яго і перадаў іншаму гаспадару. На новым месцы Цярэнь таксама шукаў жаночай увагі. Тым часам дома яго жонка адна гадавала пяцёра дзяцей і даглядала старую свякроў. Да вайны ён пісаў, што вярнуцца яму не дазваляла начальства.
Перад выхадам Алесь яшчэ раз папярэдзіў Цярэня маўчаць і параіў вяртацца да сям’і. Але сяброў затрымалі галасы з вуліцы.
Фрау Грубэр знайшла Марыхен, ударыла яе і пагнала ў дом.
На вуліцы застаўся яе муж, гаспадар дома Адольф Грубэр.
Ён спрачаўся з маладым салдатам, які сустракаўся з Марыхен.
Грубэр настойваў, што дзяўчына павінна спаць і працаваць, а не гуляць. Пасля ўмяшання жонкі ён змяніў тон, спаслаўся на нервы і пачаставаў салдата цыгарай.
Салдат расказаў, як у Югаславіі для вайскоўцаў лавілі дзяўчат, і дакараў Грубэра за шум вакол служанкі, апраўдваючы свае паводзіны:
Салдат ваюе за бацькаўшчыну, а бацькаўшчына думае пра свайго салдата. Праўда, тут, дома, мы самі павінны думаць пра гэта... У вас іх тры, а вы, майн гер, за адну — такі шум!..
Пачуўшы яшчэ і яго намер ехаць на Усход да рускіх жанчын, Алесь ледзь стрымаўся, каб не кінуць нешта з акна. Андрэй нагадаў пра цягнік. На вакзале Алесь папрасіў два білеты да Сувалак, але касірка не знайшла такой станцыі ў даведніках. Ён адразу выдаў просьбу за няўдалы жарт і купіў білеты да Берліна. Мазалёк паводзіў сябе як маўклівы немец. Да адпраўлення заставаліся тры хвіліны.
Раздзел 4. Пастушок-праваднік і пераход праз мёртвую граніцу
Пасля трох дзён дарогі сябры сустрэлі беларускага пастушка ў беднай вопратцы, з босымі, патрэсканымі нагамі. Яны папрасілі паказаць граніцу і далі пяць марак. Хлопчык спачатку недаверліва глядзеў на мужчын у капелюшах і з чамаданамі, потым узяў грошы і пабег сцежкай паміж дрэвамі. Уцекачы паспяшаліся следам.
Каля шырокай паласы ён паказаў праход пад калючым дротам. Там хлопчык хадзіў з маці да цёткі на савецкі бок, бо дарогай немцы яшчэ не прапускалі. Па яго словах, старую граніцу працягвалі ахоўваць, хоць фронт быў ужо далёка на ўсходзе:
Жывая граніца двух светаў — граніца з агню і крыві — адкінута аж за Дняпро. А мёртвая яшчэ паўзе. І нават, хлопчык кажа, кантралюецца.
Ды ўжо яна — не непрыступная.
Пастушок пабег назад, а сябры прапаўзлі пад паднятымі ніжнімі драцінамі, штурхаючы чамаданы перад сабой. На родным баку стаяў пагранічны слуп з пашкоджаным стрэламі савецкім гербам. Алесь затрымаўся каля яго і паклаў далонь на цёплае дрэва.
Андрэй прыспешыў яго: трэба было адысці далей у лес. Схаваўшыся ў гушчары, яны прыселі адпачыць. Мазалёк хацеў кінуць чамаданы і змяніць капелюшы на кепкі, але Алесь нагадаў, што маскіроўка магла спатрэбіцца і за Гроднам. Паведамляць таварышам пра поспех было рана: наперадзе заставаліся праверкі і дарога дадому. Яны дамовіліся крыху паляжаць. Алесь лёг у верас, аднак успаміны пра небяспечнае падарожжа не адпускалі яго.
Раздзел 5. Вяртанне на радзіму: цягнікі, праверка дакументаў і роздум пра Нямеччыну
Лежачы ў лесе, Алесь успамінаў падрабязнасці ўцёкаў. У Берліне касірка таксама не знайшла Сувалак, таму яны зноў выдалі просьбу за жарт і паехалі ў Кёнігсберг. Доўгі шлях праз Нямеччыну сябры выбралі загадзя: меркавалі, што паведамленні пра іх пошук накіруюць прасцейшай дарогай, а ў самой краіне немцы радзей цікавіліся пасажырамі ў цывільным. Алесь гаварыў за абодвух, Андрэй абмяжоўваўся кароткімі адказамі і рабіў выгляд, што чытаў. Яны перасаджваліся, амаль не выходзячы з вакзалаў; за вокнамі заставаліся незнаёмыя гарады і мора.
У Кёнігсбергу зямляк патлумачыў, што Сувалкі перайменавалі, і параіў ехаць далей да Шчэпак. На гэтым адрэзку ноччу ўпершыню правяралі дакументы. Андрэй прыкінуўся сонным, упэўнена паказаў паперу былога палоннага і незадаволена заявіў па-нямецку, што ён не паляк. Правяральнік прыняў яго за немца. Алесю засталося паўтарыць рухі і тон сябра. Небяспеку яны мінулі і неўзабаве знайшлі пастушка, які паказаў пераход.
Грукат цягнікоў нагадваў Алесю марш нямецкага паходу на Савецкі Саюз, пачуты ў кіно. Побач з гэтым усплыў іншы ўспамін: за два тыдні да ўцёкаў ён з таварышамі слухаў у парку спявачку. Яе выкананне «Ave Maria» ўсхвалявала яго да слёз. Ён успомніў велікодную ноч у родным мястэчку, падлеткаў з паходнямі, спевы жабракоў і царкоўную песню пра матчыну журбу. У дзяцінстве ён слухаў яе, стоячы побач з маці ў натоўпе. Потым у памяці ўзнікла ўбачаная некалі ў кнізе выява мадонны з дзіцем.
Пад музыку ён асабліва балюча ўявіў сваю хворую маці і пакуты іншых жанчын, разлучаных з дзецьмі. Пасля спявачка выканала калыханку, якую Алесь ведаў з заняткаў у любімай настаўніцы. Ён не мог супакоіцца ад думкі, што адзін народ даў людзям гэтую музыку і адначасова пасылаў войска пад маршы крывавых паходаў. Нават перайшоўшы граніцу, ён працягваў думаць пра Нямеччыну. З ім заставаліся ўспаміны і пра чалавечных немцаў, і пра тых, каго фашызм зрабіў забойцамі.
Ён успомніў рабочага, які надрукаваў у газеце верш на хвалу фюрэру і шмат разоў чытаў яго палонным. Той дапытваўся, калі ўпадзе Масква, і патрабаваў згоды з расісцкімі сцвярджэннямі. Андрэй аднойчы рэзка аблаяў яго. Назаўтра пажылы немец, застаўшыся з сябрамі без сведак, папярэдзіў іх: такі чалавек мог данесці ў гестапа, а рускую мову разумелі не толькі яны.
Сам гэты немец вывучыў рускую ў палоне падчас ранейшай вайны. Ад яго Алесевы думкі перайшлі да іншых знаёмых, а потым да Марыхен. Ён уявіў, як гаспадары зноў павучалі яе пасля вяртання дадому, а яна плакала ў падушку. Ён не ведаў, ці чула дзяўчына цынічную размову свайго каханага з Грубэрам. Гэтая сцэна існавала толькі ў яго ўяўленні.
Андрэй паклікаў ісці. Адпачынак заняў каля пятнаццаці хвілін. Яны доўга ішлі лесам і беднымі палямі, убачылі возера і хату, але не зайшлі. Алесь думаў пра блізкіх і пра тое, як знайсці сваё месца сярод вайны, захаваўшы веру ў чалавека. На ўзгорку стаялі сем пакінутых савецкіх танкаў з гарматамі, павернутымі на захад. Бярозкі, якімі іх маскіравалі, ужо засохлі, а чырвоныя зоркі заставаліся бачнымі. Сябры моўчкі рушылі далей па роднай зямлі, яшчэ не ведаючы лёсу сваіх сем’яў і таго, што чакала наперадзе.