Сірочы хлеб (Брыль)
Вельмі кароткі змест
Вёска ў Заходняй Беларусі пад уладай Польшчы. Лета, верагодна канец 1920-х гадоў. Светлавалосы хлопчык Данік пасвіў свіней. Яго бацька загінуў на вайне з польскімі панамі.
Сына гадавала бедная маці-ўдава.
Калі сыны багатага солтыса пабілі Даніка, за яго заступіўся малады шавец і стаў яму сябрам. Восенню Данік пайшоў у польскую школу, а шавец навучыў яго беларускай грамаце. Пазней шавец напісаў ад вёскі пратэст за беларускую школу, і яго арыштавалі.
На грошы дзядзькі Данік пайшоў вучыцца ў мястэчка. Выхавацелькай там была жонка дырэктара школы.
Аднойчы яна пакінула Даніка пасля ўрокаў на каленях. Праз акно ён убачыў, як ля пастарунка паліцыянт кінуўся на сялянку, якая крычала пра закатаванага сына.
Данік убачыў толькі, як ён, паліцыянт, замахнуўся... Тады, заплюшчыўшыся ад жаху, малы закрычаў. Толькі адно, толькі самае першае слова:
— Мам-ма!..
Настаўніца сцягнула яго з акна, і Данік пакрыўдзіўся на яе. Потым ён купіў абаранкі бедным аднакласнікам, і сын каменданта назваў гэта камунай, але пані Маря не выдала хлопца. Калі яна захварэла, Данік наведаў яе. Настаўніца сказала, што палякі бываюць розныя, і падарыла яму кнігу з пажаданнем дачакацца светлага жыцця.
Пазней Даніка выключылі са школы, і ён стаў пасвіць панскіх кароў са старым пастухом. Хлопчык чакаў вяртання сябра-шаўца, а стары іграў на жалейцы сумную песню.
Падрабязны пераказ па главах
Назвы глаў у пераказе — ўмоўныя.
Глава 1. Данік-сірата і яго абаронца Мікола
Данік пасвіў свіней, і ўсе называлі яго Сівым за светлыя валасы.
Жабраком яго лаялі толькі сыны вясковага солтыса Марка Палуяна.
Маці Зося, удава без каня, вучыла сына не чапаць заможных суседзяў.
Доля хлопчыка была такая:
Данік быў сірата. Бацьку яго забілі на вайне з польскімі панамі, у дваццатым годзе. Хлопчык яшчэ зусім няшмат разумеў у тым, хто такія паны і чаму яго тата не хацеў іх пусціць сюды, у Заходнюю Беларусь.
Неяк на пашы сыны солтыса, перабраўшы ўсе яго мянушкі, пачалі зводзіць Даніка, і ён сцебануў малодшага пугай. Старэйшы ўдарыў яго кіем па галаве, а дужы хлопец зловіў малога. Заступіўся Мікола, малады шавец: адвёў плачучага хлопчыка пад плот і сказаў, што бацька быў герой.
Мікола асадзіў крыўдзіцеля, а маці, прыбегшы, лаяла Палуянаў і суцяшала сына. Назаўтра Данік зноў ехаў верхам на парсюку і смяяўся.
Глава 2. Новыя боцікі і першая сустрэча з панам Цабам
Восенню Зося, якая жала чужое поле, купіла хлопцу першыя ў жыцці боцікі, чорныя, бліскучыя, з чырвонымі падэшвамі. Данік ледзь не ўсю ноч не мог заснуць, гледзячы на іх, бо праз тры дні ён павінен быў пайсці ў першы клас.
Яшчэ ўлетку пастушкі спаткалі на шашы настаўніка, якога ў вёсцы звалі пан Цаба. Ён ішоў з рыбалкі са збанком і торбай.
Настаўнік пакпіў з сівога і нястрыжанага хлопчыка, назваў яго панам Данілам Мальцам і спытаў, ці хоча той вучыцца. Потым сказаў, што злавіў толькі аднаго акунька, а рыбу ў торбе купіў. Данік папракнуў яго, што ён лжэ, і пан Цаба абяцаў падарыць яму кніжку з цацкамі.
Данік стаяў разгублены, не ведаючы, верыць настаўніку ці не, і цяпер, гледзячы на боты, што віселі на жэрдцы, ніяк не мог заснуць.
Глава 3. Панскі «элемэнтаж» і першыя ўрокі роднай граматы
Пан Цаба сапраўды даў Даніку буквар, які называўся «элемэнтаж». Літары даваліся хлопцу лёгка, толькі два польскія насавыя гукі вымавіць удавалася адному настаўніку з-за яго доўгага носа.
Складалі словы: «ма-ма», «та-та», «А-не-ля». Такой дзяўчынкі ў Галынцы не было, і Данік назваў Анеляй іхнюю пярэстую цялушку.
Зімой, вучачы вершык, Данік застрэў на невядомым слове «храпкэн». Мама не магла нічога падказаць, але ведаў Данік, хто можа: сябар Мікола.
Пасябравалі яны яшчэ ўвосень: Мікола папрасіў Даніка прынесці з адрыны схаваны ад маці стары бязмен і сказаў маўчаць. Бязмен быў патрэбны яму, каб не палезлі да яго Палуяны, якія чакалі яго за ўзгоркам. Данік пабег і прынёс бязмен, але ў школу спазніўся, і пан Цаба паставіў яго на калені.
Яшчэ тады, стоячы на каленях, хлопчык уяўляў, як бамберіць па спінах Палуянаў Міколава булава, і пасля ўрокаў пабег да сябра.
Мікола гадаў, што «храпка» — гэта конская гразь або ануча, але Данік адказаў, што ануча па-польску шматка. Не знайшоўшы адказу, Мікола пасмяяўся, што ў панскую школу не хадзіў ні дня.
Бацька Міколы, што ляжаў на печы, толькі вылаяў Цабу за тое, што той палез у панскую скуру. Затое Мікола прачытаў Даніку верш беларускага паэта пра пастушка, які вырасце і ўбярэцца ў сілу. Данік захацеў навучыцца чытаць, і Мікола запрасіў яго прыходзіць увечары.
Маці Даніка, што прала разам з маці Міколы, уздыхнула: «Як жа хораша!»
Так хлопец за адзін вечар запомніў усе трыццаць дзве літары роднай граматы і ўсю ноч не мог заснуць ад радасці.
Глава 4. Пратэст супраць чужой школы і арышт Міколы
Данік вучыўся ўжо ў трэцім класе. Аднойчы ён напісаў на парце сваё прозвішча па-беларуску, і пан Цаба паставіў яго ў куток на калені. Разам з ім стаў глухаваты аднакласнік.
Школа была старая: парты парэзаныя, а на сцяне паміж вокнамі вісеў партрэт Пілсудскага, які прывёў сюды паноў з іх падаткамі.
У вёсцы гаварылі, што жонка настаўніка гуляе з панам з маёнтка, а сам Цаба — панскі падліза. Ён ужо прывёў адтуль карову, і ў школе пахла крывёй ад забітага парсюка.
Неўзабаве з пошты прынеслі беларускія буквары «Зорка». Амаль увесь клас умеў чытаць, а траіх навучыў Данік. Але на пытанне Цабы, хто іх вучыў, ён не захацеў назваць свайго настаўніка. Пан Цаба толькі загугніў, што цяпер яму не трэба марочыць сабе галаву.
Чатыры месяцы таму ў школе быў сход, на якім вёска падала пратэст за беларускую школу. Яго напісаў Мікола, а Данік падпісаў за непісьменную маці. Нават солтыс падпісаў. Перад панамі і паліцэйскім Мікола гаварыў:
— Не трэба нам чужая школа. Яна не маці для нашых дзяцей, а мачыха! Ды і мачыхі бываюць куды лепшыя! Не трэба нам і настаўнік, што за аб’едкі з панскага стала запрадаўся панам з душою!
Цаба сядзеў чырвоны, як бурак, паліцэйскі маўчаў. Праз месяц Міколу арыштавалі і павялі па вёсцы, а паліцыянты адганялі дзяцей, лаючы іх бальшавіцкімі шчаняткамі. Міколава маці галасіла, а Данік, стоячы ў кутку, шаптаў пра Цабу, што той панскі падліза і прадаў Міколу.
Глава 5. Дзядзькавы грошы і надзея на вучобу ў мястэчку
Зімой, у завіруху, Данік з маці і яе старэйшым братам ішлі ў мястэчка па грошы. Дзядзька Пятрусь, брат загінуўшага бацькі, прыслаў з Мінска ажно трыццаць рублёў золатам з просьбай, каб пляменнік вучыўся.
Па завейнай сцежцы яны крочылі адзін за адным: дзядзька спераду, за ім маці, потым хлопец, апрануты ў бацькаў салдацкі башлык і чужы кажушок.
Брат Зосі думаў, што лепей было б купіць зямлі або каня, але не смеў папракаць сястру. Зося, ашаломленая шчасцем, ужо ўяўляла паніхіду па мужу і баялася ісці па грошы адна.
Данік, якому ішоў адзінаццаты год, другую зіму сядзеў у трэцім класе, бо ў чацвёрты клас у мястэчку не было за што ісці. Па панскіх парадках той, хто не скончыў школу да чатырнаццаці гадоў, плаціць штраф або сядзіць у каталажцы. Хоць вучыўся ён лепш за ўсіх, а дырэктар мястэчкавай школы вясной хацеў узяць яго, Цаба сказаў, што хлопец занадта бедны.
Цяпер у Даніка з'явілася надзея. Ён разважаў, што школа ў мястэчку таксама чужая, але супакоіў сябе думкай:
Ды дзядзька ж піша, каб я вучыўся! — успамінае ён з палёгкай.— У школе буду вучыцца па-польску, а дома — па-свойму. І буду шмат чытаць, буду такі разумны, як тата, як дзядзька Пятрусь, як Мікола!..
Вецер віў, а на пытанне маці, ці ідзе ён, Данік з радасцю адказваў, што ідзе.
Глава 6. Пані Мар’я, Янка-музыка і Данікава прыхільнасць
Восенню Данік пайшоў у чацвёрты клас местачковай школы. Выхавацелькай была пані Маря, жонка дырэктара школы.
Нядаўна яна чытала класу апавяданне пра Янку-музыку, пастушка-сірату, якога збілі розгамі за спробу ўкрасці скрыпку. Чытаючы слова «матуля», настаўніца ледзь не заплакала. З таго часу Данік не мог адвесці ад яе вачэй.
Данік чытаў многа і добра разумеў па-польску, таму апавяданне здалося яму роднасным: у ім была такая ж бедната, як у ягонай вёсцы.
На ўроку рысавання пані Маря раздала яблыкі і кляновыя лісты. Данік задумаўся, і яго яблык выйшаў няўдалы, а настаўніца пакпіла з яго. Яго сусед па парце Санька Сурновіч, хлопец з мястэчка, маляваў добра.
Пані Маря падсела да Санькі і пахваліла яго, сказаўшы, што з яго вырасце слаўны мастак. Потым яна паправіла яблык і ў Даніка, параіўшы менш марыць і рабіць сваё. Данік падумаў, што яна ніколі не палюбіць яго так, як Янку-музыку, і не пахваліць, як Саньку.
Глава 7. «Міхаська», пакаранне і крык ля пастарунка
Позняй восенню на «беларускую гадзіну» пані Маря чытала дзецям навелу беларускай паэтэсы «Міхаська» пра хлопчыка-сірату, якога ніхто не любіў і адзіным сябрам якога быў параняны жораў.
Хлопцы адабралі ў Міхася жорава, але потым вярнулі, і да самай вясны птушка жыла ў хаце, а хлопчык таяў, як снег.
Данік слухаў і ўспамінаў сваё дзяцінства: пашу, гульні, Нёман, пячоную бульбу. Слёз у яго было менш, чым радасці, але пры апошніх словах навелы і яму на вочы навярнуліся слёзы. Ён не напісаў практыкаванне, і пані Маря пакінула яго пасля ўрокаў на каленях.
Стоячы на каленях, Данік злаваў на настаўніцу і сорамеўся за свае ранейшыя думкі: ён зайздросціў яе дзецям, што яны маюць такую матулю, і думаў дрэнна пра сваю маму.
Раптам ён пачуў жаночае галашэнне. Ля пастарунка стаяла сялянка ў лапцях і крычала, што хай катуюць і яе, як сына. Нейкі мужчына прасіў яе маўчаць. Да яе бег паліцыянт, і Данік, залезшы на падаконнік, закрычаў: «Мам-ма!»
Пані Маря сцягнула яго з акна і зашчапіла фортачку, потым стала спіной да акна і закрыла рукамі твар, а плечы яе дрыжалі. Данік зноў стаў на калені, са злосцю думаючы, што яна для яго больш не настаўніца. Слёзы нянавісці і жалю каціліся з яго вачэй.
Яна ўпершыню назвала яго Данікам і папрасіла ўстаць, мякка дакранулася да яго падбародка, але ён вызваліўся ад яе рукі. Яна выпусціла яго праз настаўніцкі пакой, і хлопец не сказаў нават «до відзэня».
Глава 8. Абаранкі для бедных вучняў і абвінавачанне ў «камуне»
Аднойчы вечарам Данік папрасіў у маці адну дзядзькаву залатоўку. Зося пабурчэла, але залатоўку аддала, прамовіўшы: «А натура, дальбог, таткава!»
Назаўтра Данік прынёс у школу вязку абаранкаў і на вялікай пераменцы раздаў іх з Санькам па спісе бедным аднакласнікам, якія елі толькі школьнае «падмацаванне» — кубак кавы і лустачку хлеба.
Данік ведаў ад старэйшых, што гэтае «падмацаванне» — нікчэмныя крошкі ад падаткаў, якія паны здзіралі з працоўных.
Сын каменданта пастарунка закрычаў, што ўсё ведае і што гэта камуна, і што Данік падвучыў дзяцей збіраць грошы, калі ў клас увайшла пані Маря разам з настаўнікам пятага класа, якога дзеці празвалі Павуком.
Пані Маря, не звяртаючы ўвагі на Павука, спытала Даніка, навошта ён гэта зрабіў. Той адказаў, што мама дала грошы, бо ў яго дзень нараджэння. Настаўніца ўзяла спіс, доўга глядзела хлопцу ў вочы і папрасіла больш гэтага не рабіць.
Пасля заняткаў Санька, які не схаваў спіс, казаў, што ім ледзь не ўляцела. Данік злаваўся і баяўся, што настаўнік пакажа спіс дырэктару. Санька запэўніваў, што пані Маря нікому не скажа, і запрасіў сябра да сябе за яблыкамі.
Глава 9. Прыміральны візіт да хворай пані Мар’і і падарунак кнігі
У лютым пані Маря цяжка захварэла, і ў класе яе замяніла панна Рузя — худая крыклівая старая дзеўка, якая лаяла дзяцей матолкамі і драннём.
Панна Рузя папракнула вучняў, што яны не навядалі хворую настаўніцу, і ўсе пайшлі да яе. Дзеці баяліся, і першым у пакой паслалі Даніка. Пані Маря сардэчна прывітала яго, пацалавала ў лоб і ўсміхнулася.
Яна сказала, што таксама не з багатай сям'і, і растлумачыла Даніку, што палякі бываюць розныя:
Я разумею цябе — ты любіш толькі бедных. І я, Данік, не з багатай сям’і. Вы тут усе не любіце паноў. А я — таксама палячка. І гэта, хлопчык, не адно і тое ж. І ў нас, у Польшчы, усякія людзі ёсць.
Пані Маря падарыла Даніку кнігу польскага пісьменніка, надпісала яе і папрасіла нікому не паказваць. Потым у пакой убег яе малы сын Адась, пацалаваў маму і пабег да бабулі.
Данік паклікаў астатніх, і дзеці засыпалі хату вітаннямі. Нечакана ўвайшоў муж пані Мары, пан кіроўнік, дырэктар школы.
Ён сказаў, што Малец добры вучань, але няхай не дурыцца з абаранкамі. Данік паспеў схаваць кнігу, а дзяцей ветліва выправадзілі.
Глава 10. Панна Рузя і апошняя разлука з пані Мар’яй
У сакавіку на ўроку гісторыі панна Рузя лаяла вучняў за няўдалыя адказы. Хлопчык збіўся, расказваючы пра польскага караля, і Данік тайком падказаў яму жэстам, што кароль падкруціў вус. Клас засмяяўся, а лепшую адзнаку панна Рузя паставіла сыну каменданта.
Нечакана ў клас зайшла пані Маря — бледная, у футравай шапачцы. Дзеці ўзрадаваліся. Яна сказала, што не прыйдзе ў школу да самай вясны, пажадала поспехаў і павольна выйшла.
Дзеці кінуліся да вокнаў, махалі і крычалі, а Данік залез на падаконнік, але не мог крыкнуць. Пані Маря азірнулася ля ганка і ў сярэдзіне плошчы і памахала рукой, і хлопцу здалося, што толькі яму, назаўсёды.
Панна Рузя накінулася на яго, назвала дзікуном і матолкам. Данік устаў, апусціўшы вочы, і ў душы паслаў яе далёка, а вочы яго пацяплелі ад слёз. Ён зноў адчуў, як цяжка і горка, калі застаешся адзін.
Глава 11. Наклёп солтыса і Данік, які не зняў шапкі перад панам
У маі, на досвітку, солтыс Марка Палуян прыйшоў у панскі маёнтак і за дзевяць залатых пяцёрак купіў у пана луг. Падлашчваючыся, ён паказаў пану на Даніка, што пасвіў панскіх кароў разам са старым пастухом Мікітам.
Солтыс нагаварыў, што Даніка выкінулі са школы за камуну і падбухторванне галечы, і што ён нават шапкі перад панам не скідае. Данік нічога не сказаў, а павярнуўся і пабег за каровамі.
Пан нават не слухаў: сказаў, што ўсе мужыкі бальшавікі і, калі вернуцца Саветы, будуць дзяліць яго зямлю. Солтыс запярэчыў, што на чужое дабро не пакрыўдзіцца, і яны разышліся.
Палуян баяўся, што луг ухопяць іншыя, і цешыўся, што купіў траву танна, а ў думках зларадна чакаў, што пан прагуляе маёнтак з жонкай настаўніка.
Глава 12. Песні жалейкі, успаміны аб школе і надзея на светлае жыццё
Калі статак выйшаў на пашу, дзед Мікіта дастаў жалейку і зайграў журботныя і вясёлыя песні. Данік слухаў моўчкі, а потым спытаў, чаму трэба скідаць шапку перад панам, калі не хочацца. Стары адказаў:
— Дзень добры, пане дзедзіц! А я што — хачу або мне гэта вельмі соладка? А вось здымаю. І рука ўжо самлела за семдзесят год. Такая ўжо наша сірочая доля...
Данік успомніў, як яго выключылі са школы: на пераменках ён з аднакласнікамі пастанавіў браць штраф за польскае слова, але сын каменданта данёс. Данік нікога не выдаў і не сказаў, хто навучыў яго чытаць.
Стары суцяшаў хлопца, што дзядзька яшчэ прышле грошай, і расказваў пра сваю дачку за граніцай. Данік адышоў і сеў з кнігай, якую падарыла пані Маря: у надпісе яна пажадала яму дачакацца светлага жыцця. Нікому пра гэта ён не казаў, а думаў, што Мікола вернецца ўвосень.
Данік прапанаваў дзеду пачытаць з кнігі, але той вырашыў спачатку зайграць, і хлопец папрасіў вясёлае. Стары, ужо без хітрасці, а крыва ўсміхнуўшыся, адказаў:
— З песні, Даніла, слова не выкінеш,— сказаў ён,— а плачучы — рота ніхто не паправіць.
Над лугам загаласіла — той самай жніўнаю песняй — жалейка. Сіратлівая, сумная песня!..