Незагойная рана (Быкаў)
Дзяленне пераказа на раздзелы — ўмоўнае.
Восеньскае чаканне і грубы адказ пісьманосца
У беларускай вёсцы, у халодны восеньскі адвячорак, пажылая Тэкля секла дровы на сваім двары.
Ад ветру ў яе слязіліся вочы, рукі хутка стамляліся, а нарыхтаваных паленцаў не хапала нават на адну топку. Яна часта спыняла працу і ўглядалася ў дарогу. Нарэшце на пагорку паказаўся калгасны пісьманосец.
Тэкля паклала сякеру і выйшла на гразкую вуліцу насустрач веласіпедысту. Яна баялася, што ён праедзе міма, і з надзеяй чакала весткі. Але ён не спыніўся, груба папракнуў яе за пастаяннае чаканне і крыкнуў, што нічога для яе няма. Старая застыла ад болю, а потым вярнулася ў двор. Яна ўжо не магла ўзяцца за працу і моўчкі плакала.
Шаснаццаць гадоў надзеі і ўспаміны пра сына
Гледзячы на дарогу, Тэкля ўспомніла, як у пачатку вайны праводзіла адзінага сына, васемнаццацігадовага Васільку.
Хлопчык добра вучыўся, дапамагаў дома і пасля школы паступіў у настаўніцкі тэхнікум. Бацька памёр яшчэ да вайны. Аднойчы ў маі сын, гледзячы на чырвоны захад, сказаў, што будзе вайна і ён пойдзе ваяваць, нават калі не прызавуць. У ліпені ён пайшоў з дому, здалёк памахаў маці і знік за пагоркам. За шаснаццаць гадоў ёй адказвалі, што радавы Васіль Іванавіч Сподак не значыўся сярод забітых і зніклых без вестак. Гэтыя пісьмы падтрымлівалі надзею, але сам сын не азваўся.
Увечары па запалкі зайшла суседка Ульянка.
Дзяўчына раіла не мучыць сябе і забыцца пра сына, калі ён загінуў. Тэкля не магла з гэтым пагадзіцца:
— Ці ж можна забыцца? — пакутліва адгукнулася Тэкля. — Калі б хоць ведала, што няма, дык лягчэй было б. А так вось... У заўтрашні дзянёк якраз нарадзіўся ён, перад пакровамі.
Дачка Марыська клікала маці да сябе дапамагаць з унукамі.
Але Тэкля берагла родную хату для сына і не хацела яе пакідаць. Яна ўсё яшчэ верыла, што ён мог вярнуцца.
Бессонная ноч і трывожны сон пра вяртанне Васількі
Тэкля не запаліла ні печы, ні лямпы і легла на печ, яшчэ трохі цёплую зранку. Яна ляжала з расплюшчанымі вачыма і прыслухоўвалася да кожнага гуку. Калі міма праехала машына, ёй здалося, што сын прыехаў са станцыі. Яна пачула нібыта крокі і стук, спусцілася, адчыніла дзверы і выйшла ў цемру. Але ні на ганку, ні на вуліцы нікога не было. Вярнуўшыся, яна зноў слухала ўсю ноч.
Пад раніцу яна заснула. Ёй прысніўся заўтрашні дзень, дзень нараджэння Васількі. Спачатку яна чакала сына, потым пякла з дачкой бліны і забылася пра чаканне. Раптам суседка паклікала яе праз акно. На дарозе ішоў сын: ён рухаўся павольна, падаў на калені, і маці пабегла насустрач. Зблізку яна ўбачыла яго малады твар, кроў на пілотцы і кароткія абрубкі замест рук і ног. Яна спрабавала падняць яго, а ён супакойваў яе і абяцаў, што яны яшчэ будуць жыць разам.
Потым ён сядзеў у хаце ў даваенным пінжаку і казаў, што загінуў, але зноў быў жывы. Тэкля прачнулася знясіленая. Аднак успамін пра сон толькі ўмацаваў яе ўпэўненасць у вяртанні сына.
Пошук сына на доўгай восеньскай дарозе
На досвітку Тэкля ўстала і пачала бегаць ад акна да двара, углядаючыся ў пустую дарогу. Калі развіднела, яна выйшла на вуліцу. Фурманка з незнаёмымі людзьмі праехала міма. Потым удалечыні з'явілася і знікла адзінокая постаць. Тэкля вырашыла, што гэта сын, і рушыла насустрач, нават не зачыніўшы сенцаў.
Яна ішла ўсё хутчэй, не разбіраючы гразі. У нізіне ёй здалося, што Васілька ўпаў за пагоркам і чакаў дапамогі, таму яна пабегла. Але за пагоркам нікога не было. Тэкля спадзявалася ўбачыць яго далей, за кустамі ці каля наступнага ўзгорка, і не спынялася. Яна верыла, што сын ішоў гэтай дарогай і трэба было паспець сустрэць яго.
Апоўдні яна мінула знаёмыя вёскі. Сілы слабелі, даводзілася часта адпачываць. Адысці ад дарогі ці павярнуць назад яна не магла:
Яна ўсё ішла, але вельмі знемагла ўжо, часта адпачывала на ўзмежках, ля слупа, на камянях. Спыніцца яна не магла, не магла і вярнуцца: ёй здавалася, што жыццё яе сына — у той дарозе.
Сустрэўся трактар з вялікай чырвонай малатарняй і некалькімі хлопцамі. Адзін падаўся падобным да Васількі, і жанчына доўга глядзела ўслед. Другі нешта крыкнуў і засмяяўся; яна не разабрала слоў, але ўздрыгнула ад смеху.
Падвечар Тэкля ледзь ішла і задыхалася ад стомы. Надзея знайсці сына жывым слабела. Яна ўжо думала, што ён ніколі не вернецца, і хацела хоць даведацца, дзе яго пахавалі. Вярнуцца дадому сіл не засталося.
Вайсковы абеліск і апошняе пытанне маці
Тэкля дабралася да невялікага лесу і ледзь перастаўляла балючыя ногі, абапіраючыся на кій. Калі лес скончыўся, яна ўбачыла на ўзлеску каля дарогі белы каменны абеліск з зоркай. Пад халодным ветрам падалі рэдкія сняжынкі.
Старая сышла з дарогі і па апалым лісці наблізілася да вайсковай магілы. Помнік быў нядаўна пабелены, агароджа пафарбаваная, зямля прыбраная. На дошцы стаялі імёны пахаваных байцоў. Тэкля ўчапілася ў агароджу і пачала чытаць, але прозвішча сына не знайшла. Спіс заканчваўся згадкай пра іншых загінулых, імёны якіх не былі названыя.
Яна падумала, што і Васілька мог ляжаць сярод гэтых невядомых. Адысці ад магілы яна ўжо не магла і паклікала сына:
Яна ўжо не магла ісці адгэтуль, учапілася рукамі ў халодныя штакеціны, і з глыбіні яе жарам гарэўшых грудзей вырвалася страшнае пытанне:
— Сыночак мой, дзе ж ты?