Вечар (Дудараў)
Вельмі кароткі змест
Апусцелая беларуская вёска. Канец лета, меркавана 1980-я гады. Стары Васіль штораніцы чэрпаў ваду з калодзежа, каб той не заглух, і размаўляў з сонцам.
Ён сумаваў па сыне, які даўно не пісаў. Суседка Ганна прынесла пісьмо, але гэта вярнуўся ліст самога Васіля: сын зноў некуды з'ехаў.
Неўзабаве па радыё прагучала віншаванне Ганне ад яе сына, які сядзеў у турме. Сусед Мікіта па мянушцы Гастрыт заявіў, што заяўку падрабіў Васіль, і засмуціў Ганну.
Мікіта пасватаўся да Ганны, але яна пайшла жыць да Васіля. Пазней Мікіта выйграў у латарэю машыну і прызнаўся, што калісьці напісаў данос на брата Васіля, які загінуў у Сібіры. Пасля сваркі ў Васіля лопнула сэрца.
Зімой Мікіта ўцёк з бальніцы да хворага Васіля, бо баяўся паміраць адзін, і пакаяўся. Калі прыйшла адліга, Васіль устаў з ложка, а Мікіта ціха памёр. Васіль памаліўся сонцу.
Дзякуй за тое, што жылі, мучыліся, смяяліся, плакалі... Дай і нашым дзеткам цяпла і святла... Сагрэй іх... І ўратуй ты нас ад нашай чалавечай дурноты. Уратуй ты нас ад гэтага!!! Уратуй!!!
Потым ён убачыў, што нехта ідзе ў вёску, і старыя сталі чакаць.
Падрабязны пераказ па дзеях
Назвы дзей і іх дзяленне на сцены — рэдакцыйныя.
Дзея 1. Адзінотыя старцы ў апусцелай вёсцы
Раніца каля калодзежа: малітва Васіля і сон Ганны
Шэрай раніцай у амаль пустой вёсцы Васіль з вядром выйшаў да калодзежа.
Ён даставаў ваду і выліваў яе на зямлю каля хат суседзяў, якія даўно з'ехалі, а потым ціха размаўляў з Сонцам, якое яшчэ спала. Ён казаў, што калодзеж не павінен памерці, пакуль жыве хоць адзін чалавек, і тлумачыў, навошта так робіць:
Няма каму ваду з калодзежа браць... Раз'ехаліся ўсе... А калодзеж жывы павінен быць... З яго чэрпаць трэба, каб і вада жывой была... Во я і выбіраю яе штодня... За былых сваіх суседзяў, за дзяцей іх і за свайго сына...
Яшчэ ён скардзіўся, што дзеці не хочуць даваць жыццё ўнукам, а яго сын не піша пісем. Да калодзежа падышла Ганна, такая ж белая старая суседка.
Яна пасмяялася з яго размоў з Сонцам і спытала пра сына Грышку. Васіль адказаў, што той з'ехаў пасля арміі і забыўся на бацьку.
Тады Ганна расказала сон: на роўным жытнім полі пад чыстым небам яе старэйшы сын Іванька сыпаў зерне ў зямлю, а яна не здолела яго аклікнуць.
Іванька даўно лічыўся прапаўшым без вестак. Васіль сказаў, што сон добры: чыстае неба, жыта і жаўрукі абяцалі радасць, і трэба проста чакаць. Ганна падзякавала, паабяцала зайсці ў Займішча і пайшла пасвіць казу, а Васіль папрасіў яе купіць хлеба і нагадаў, што сёння павінны даць пенсію.
Сваркі з Гастрытам і вяртанне пісьма Васіля да Грышкі
Пасля яе ад'ходу да калодзежа з чайнікам прыйшоў малы, жвавы і калючы дзядок, якога ўсе клікалі Гастрытам.
Ён спытаў, калі Васіль думае паміраць. Той жартам адказаў, што ў сераду, пасля абеду, а потым усе будуць памінаць яго да панядзелка, бо ён збіраецца дажыць да ста гадоў і дачакацца ўнукаў. Гастрыт не паверыў і сказаў, што сын Васілю не піша, а Васіль упарта сцвярджаў, што піша.
Далей яны пасварыліся. Гастрыт пляваў на калодзеж і насміхаўся з Васілёвай веры ў Сонца і жывую ваду, а Васіль праганяў яго з лаўкі, якую сам зрабіў. Гастрыт абзываў Васіля куркулём, а Васіль яго - дармаедам, што есць гуляш у калгаснай сталоўцы. Васіль казаў, што ўсё жыццё сам сябе карміў і будзе карміць, а Гастрыт лічыў свой абед заслужаным. Урэшце Гастрыт сышоў і паабяцаў напісаць на Васіля ананімку.
Васіль сказаў Сонцу, што на Гастрыта не трэба крыўдаваць: душа ў чалавека баліць, бо ён нічога нікому не аддаў.
Неўзабаве вярнулася Ганна, стомленая, але вясёлая. Пенсію ёй не далі, бо патрэбны подпіс самога Васіля, затое яна прынесла пісьмо з Джэзказгана, нібы ад Грышкі. Аддаваць яго яна не хацела, пакуль Васіль не патанцуе «Лявоніху». Яна спявала, ён скакаў, а калі прысеў, схапіўся за спіну і застаў сагнуты, як пытальнік. Ганна ледзь пакладла яго на лаўку. Васіль нецярпліва разарваў канверт і ўбачыў свой жа почырк: пісьмо, якое ён месяц таму паслаў сыну, вярнулася, бо Грышка зноў выбыў невядома куды. Ганна сумна сказала, што хацела б толькі ведаць, што яе сын калі-небудзь успомніць пра яе, і пайшла.
Васіль горка засмяяўся. Гастрыт, які вярнуўся па чайнік, пачаў здзекавацца, што сын, відаць, просіць грошай. Васіль стомлена назваў яго чалавекам, ад якога ў свеце робіцца холадна.
Радыёперадача для Ганны і спрэчка пра праўду і дабрыню
Гастрыт скардзіўся, што маладыя п'юць, хоць ім заваявалі шчасце. Васіль адказаў:
Шчасце з чужых рук заўсёды кіслае... Шчасце самому сабе рабіць трэба... Абутыя-адзетыя... І ўпрогаладзь жывучы, радасныя песні спяваць можна... Не ў сытым пузе шчасце...
Гастрыт пагражаў Васілю ананімкай за такія размовы, але той спакойна сказаў, што яго час скончыўся. Раптам прыбегла Ганна без хусткі, са слязамі на вачах, і загадала ўключыць радыё. Дыктар успомніў партызанку, якая пякла хлеб і абараняла Радзіму, і родныя Вежкі з трыма бярозкамі пад акном, а потым прывітаў Ганну Восіпаўну ад яе сына Віктара і пусціў яе любімую песню.
Ганна плакала ад радасці, абдымала дынамік і казала, што цяпер спакойна памрэ. Васіль даў ёй вады і радаваўся разам з ёй, а Гастрыт пачаў сумнявацца: Віцёк сядзіць у турме, а бярозак раней было адна. Высветлілася, што па бацьку Ганна не Восіпаўна, а Васільеўна, бо Восіпавічам звалі яе нябожчыка мужа.
Гастрыт вырашыў, што заяўку на радыё даслаў сам Васіль, і пакрыўджаная Ганна ціха пайшла. Васіль у роспачы клікаў яе і крычаў, што не пісаў, а потым кінуўся на Гастрыта, загадваў яму здымаць штаны і дакараў, што ў таго няма сэрца. Гастрыт абураўся, што нельга дурыць народ. Васіль сказаў, што людзі прыходзяць на зямлю, каб сагрэць яе душой, а на Гастрыта Сонца не свеціць, і сышоў.
Сватанне Гастрыта, прапанова Васіля і выбар Ганны
Увечары Васіль доўга глядзеў на дарогу. Гастрыт прыйшоў у свежай кашулі і гальштуку і пачаў смяяцца, што Васіль выпрошваў каня ў старшыні. Васіль растлумачыў: з канём ён пракорміць сябе сам і не сядзе на шыю дзяржаве.
Пасля Васіль, гледзячы на дарогу, ціха прасіў Сонца абагрэць і чужыя краіны, але не затрымлівацца там.
Ганна ледзь занесла поўнае вядро, села на лаўку і заплакала: сіл ужо не хапала. Следам з'явіўся Гастрыт, які скардзіўся, што збег яго рыжы кот і ён цэлую ноч не спаў ад дзіўнага позірку ў цемры. Ганна сказала, што гэта адзінота. Тады Гастрыт, папраўляючы гальштук, прапанаваў ёй выйсці за яго: прадаць хату, перабрацца ў Займішча, пажыць па-людску, бо грошы ў яго на кніжцы ёсць.
Ганна жартавала, што ён бярэ яе замест ката. Тут выйшаў Васіль, які ўсё чуў, і абурыўся: пакуль ёсць сілы, трэба працаваць, а адпачываць прыйдзе час пад бярозкамі за вёскай. Ён прапанаваў Ганне перавесці казу ў яго хлеў і насіць ваду напалову. Гастрыт абвінаваціў яго ў жаданні мець батрачку і назваў такое жыццё домам прыстарэлых. Ганна сказала, што спытае дазволу ў нябожчыка мужа Піліпа.
Пакуль яна хадзіла да партрэта, Васіль і Гастрыт касавурыліся. Васіль сказаў, што не ўмее ненавідзець, а Гастрыт заявіў, што нянавісць таксама бывае святой. Вярнулася Ганна, выцерла вочы і сказала, што Піліп дазволіў ёй жыць з Васілём.
Гастрыт горка ўсміхнуўся, пляскаў у далоні і закрычаў: «Горка!». Ён пытаў, чаму Васіль не папрасіў Ганну раней, і той шчыра адказаў, што саромеўся. Так закончыўся першы дзень.
Дзея 2. Смерць Гастрыта і надзея на весну
Сумесная раніца Васіля і Ганны; Гастрыт выйгрывае машыну
Васіль і Ганна жылі разам у яго хаце. Раніцай Ганна гатавала яешню, а Васіль, вярнуўшыся ад размовы з хмарамі, сеў снедаць. Яна прызналася, што добра быць замужам, і ўспомніла, як Піліп ніколі не падымаў голасу. Васіль прызнаўся, што ў маладосці любіў яе, але саромеўся. Ганна пайшла паліць печ у сваёй хаце, але спытала, ці праўда, што радыёзаяўку даслаў ён. Той злосна прызнаўся, што ён, каб ёй было лягчэй.
Тады прыбег узбуджаны Гастрыт з газетай: ён выйграў у латарэю аўтамабіль. Васіль паставіў закуску, і Гастрыт наліў віна.
Ён спытаў, ці ёсць Бог, і заявіў, што ўсё жыццё ў яго было напалову. Ганна перад тым папрасіла падкінуць казе сена, а Васіль на хвіліну ўключыў радыё і выключыў, бо музыка раздражняла яго. Цяпер ён спакойна і стомлена глядзеў на суседа.
Жыццё «напалову»: прызнанні Гастрыта і сардэчны прыступ Васіля
Потым ён расказаў пра сваю нябожчыцу жонку Алёну.
Яна выйшла за яго, але ўсё жыццё кахала Андрэя, брата Васіля, і ў сне абдымала яго.
Гастрыт сумняваўся, ці яго дзеці ад яго, бо старэйшы быў чарнявы, як Андрэй, хоць Васіль нагадаў, што Алёнін бацька быў цыганом. Расказаў ён і пра вайну: пад Віцебскам яго ўзялі ў палон пасля таго, як ён выпусціў адзіны патрон, а немцы застрэлілі за гэта чужога хлопца, які прызнаўся, што страляў. Гастрыт крычаў афіцэрам, што гэта не той, але яны смяяліся.
Прызнаўшыся ў гэтым, ён падсумаваў свой лёс:
Усё жыццё так... Лёс. Працаваў заўсёды на нейкай пасадзе... Паважаць павінны ўсе былі... У вочы і паважалі, а за вочы... Як мяне ўсе сорак гадоў клікалі?
Васіль. Гастрытам...
Гастрыт скардзіўся, што латарэйны білет яму не патрэбны, бо няма сіл ехаць. Васіль сказаў, што грошы лепш пакінуць дзяржаве, і засунуў білет у рот. Гастрыт кінуўся на яго з нажом. Абараняючыся, Васіль спытаў, ці не ён некалі напісаў даніс на Андрэя. Гастрыт выкрыкнуў, што ён. Тады Васіль раскрыў кулак: білет быў цэлы, і ён аддаў яго. Сам схапіўся за грудзі: у ім нешта лопнула. Гастрыт спалохана ўцёк, а Васіль паклікаў Ганну прынесці вады з калодзежа.
Хвароба Васіля, роздумы Ганны пра дзяцей і ўцёкі Гастрыта з бальніцы
Зімой Васіль ляжаў у хаце на палку, склаўшы рукі на грудзях. Ганна ўвайшла, вырашыла, што ён памёр, і пачала галасіць, а ён расплюшчыў вочы і сказаў, што прымервацца да смерці, і прасіў, каб каля яго ніхто не скавытаў. Ганна расказала, што Гастрыта забралі ў бальніцу, бо яму здавалася, што ў грудзях сядзіць п'яўка. Сам Васіль у бальніцу не пайшоў, бо там не было пеўня. Ён чакаў Сонца, якога не было, і Грышку, пра якога Ганна паслала запыт на пошту.
Яны слухалі завею і радыё, дзе гаварылі пра вайну. Ганна ўздыхнула, што яе сын нарадзіўся няўдачным, і спытала, якім яму было яшчэ нарадзіцца:
А пад бомбамі ляжаць можна? А жыўцом гарэць у сваёй хаце можна? А сядзець во з такім жыватом у сцюдзёнай балотнай твані можна? А ўвесь час калаціцца ад страху, што цябе во-во схопяць і заб'юць, - можна?
Васіль адказаў, што яны нарадзіліся карміць людзей хлебам. Раптам у сенцах нешта ляпнула, і ўвайшоў Гастрыт у бальнічнай коўдры і галёшах. Ён уцёк з бальніцы, дрыжаў ад холаду і страху і прасіў узяць яго: сказаў, што возьме Васілёву смерць на сябе, і прасіў не праганяць, толькі дазволіць лячы на падлозе ля печы.
Апошняя ноч Гастрыта, яго смерць і ранішняя малітва Васіля
Доўгай зімовай ноччу Васіль і Гастрыт ляжалі галава да галавы. Гастрыт баяўся, што спытае Бог ці Сонца, і прасіў Васіля сказаць пра яго самае нядобрае, каб душа супакоілася. Яны пілі калодзежную ваду.
Васіль назваў, чаго Гастрыту бракавала ў жыцці:
Васіль. Плакаў мала...
Гастрыт. Мала... (Нервова.) Яшчэ! Кажы яшчэ!
Васіль. Усё... Разумней любові, шкадавання і слёз людзі нічога не прыдумалі... І ці прыдумаюць?.. Спі...
Гастрыт прызнаўся, што напісаў даніс на Андрэя, і Васіль адказаў, што ведае. Ён спытаў, ці прыедуць дзеці, і Васіль паабяцаў, што прыедуць. Папрасіў памаліцца Сонцу, каб яно свяціла на яго магіле.
Раніцай Ганна расказала, што старшыня перадаў: каня Васілю дадуць бясплатна, як ветэрану, а ананімкі трэба падпісваць. Пачалася адліга. Васіль, трымаючыся за сэрца, устаў і выйшаў на двор, дзе капала. Гастрыт папрасіў Ганну не пускаць Васіля паміраць і схадзіць на могілкі прасіць прабачэння за яго, а сам стаў на калені, папрасіў ляпшай долі для Васіля, палез на палок і знік. Ганна зразумела, што ён памёр.
Васіль вярнуўся, сказаў, што вясна ўзялася за справу, і вырашыў ісці па каня. Ён загадаў Ганне купіць Гастрыту касцюм, паслаць дзецям тэлеграмы і забраць ката. Потым стаў побач з ёю перад усходам і ціха прамовіў:
Аджыў сваё чалавек... Прыйшла яго ноч... Прыйшоў наш вечар... Дзякуй вам, бацька-маці, што вы нас нарадзілі і вырасцілі... Дзякуй таму, хто дадумаўся Адама з Евай стварыць...
Скончыўшы малітву, Васіль прасіў Сонца ўратаваць людзей ад дурноты і даць ім шмат дзяцей. Раптам ён убачыў, што нехта ідзе ў вёску, і яны з Ганнай стаялі і чакалі.