Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 17
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Чуткі пра схаваную волю
У сакавіку ў Браніборшчыну прывезлі ўстаўныя граматы з умовамі сялянскага вызвалення. Выкуп зямлі аказаўся непасільным, асабліва для бедных: вялікія надзелы каштавалі танней за малыя. Людзі палічылі, што нават паншчына была лепшай за такую волю. Паны Алесь Загорскі і Яраш Раўбіч раней вызвалілі сваіх сялян на больш выгадных умовах. Пайшла чутка, што яны ведалі пра сапраўдны царскі маніфест.
Браніборцы адмовіліся ад грамат. Калі панскі аканом пачаў пагражаць, сярод людзей з’явіўся Корчак са сваімі паплечнікамі. Ён пераконваў натоўп, што сапраўдную волю схавалі, а цар загадаў здабываць яе сілай.
Марта з Паківачовага млына падтрымала яго прароцтвамі пра божага каня і страшную кару. Людзі слухалі яе не толькі праз страх: з прапанаваным выкупам яны не бачылі магчымасці жыць.
Вязыніцкіх сялян прывёў Брона, які калісьці вызваліў звязанага Раўбіча. Ён перадаў чутку, што папы схавалі маніфест пад тканінай на царкоўным прастоле. Натоўп вырашыў праверыць найбліжэйшую царкву ў Гарыпяцічах.
Паход і пастка каля царквы
Уначы да паходу далучаліся іншыя вёскі. Сяляне неслі сякеры, косы і вілы, па дарозе палілі панскія пабудовы. У карчме яны ўзялі смалу на паходні, але не кранулі гарэлкі і чужой маёмасці: яны ішлі не рабаваць, а шукаць маніфест.
Корчак верыў, што настаў час змагання, але большасць удзельнікаў не была гатовая да працяглай барацьбы. Вольны чалавек Кандрат Кагут ішоў з гневам пасля смерці Стафана; ягоны брат-блізнюк Андрэй пайшоў следам, каб не пакінуць яго аднаго, і спрабаваў стрымаць.
Пакуль натоўп затрымліваўся каля вёсак, вязыніцкі аканом папярэдзіў вайскоўцаў. Капітан Апалон Мусатаў прывёў у Гарыпяцічы дзве роты; яшчэ дзве спяшаліся на дапамогу. Ля царквы паходні асвятлілі салдацкі ланцуг і багнеты.
Паківач сказаў капітану, што людзі не хочуць крыві і разыдуцца, калі правераць царкву. Мусатаў нібыта пагадзіўся, але загадаў схапіць Паківача, Марту і Брону, калі тыя выйшлі з натоўпу. Андрэй, бацька і Юрась утрымалі Кандрата, які таксама хацеў ісці наперад. Андрэй папярэдзіў брата:
— До,— сказаў ён.— Ты што, не бачыш? Пастка.
Калі схопленых павялі да брамы, Корчак загадаў выганяць з хат гарыпяціцкіх. Але ўдзельнікі паходу пачалі разыходзіцца і гасіць паходні ў снезе. Сваякі звязалі Кандрата, які рваўся на дапамогу, і вынеслі яго з вёскі. Андрэй і Юрась абяцалі брату, што яшчэ настане час сапраўднай барацьбы.
Коннік на світанні і бой
Перад світаннем каля царквы засталіся Корчвакавы людзі, узброеныя сяляне Хаданскіх і гарыпяціцкія. Мусатаў і натоўп вагаліся. Раптам Марта ўбачыла на крутаяры сілуэт конніка і закрычала. Людзі ўспрынялі яго з’яўленне як знак выратавання; Марта вырвалася і ўпала на калені. Корчак заклікаў сваіх ісці наперад.
Паківач таксама вызваліўся і кінуўся падымаць Марту. Прагучаў салдацкі залп, Паківач і іншыя ўпалі, але ўзброены натоўп змяў ланцуг. Салдаты ўцякалі праз могілкі і раку, а сяляне гналіся за імі.
Тым коннікам быў малады князь Алесь Загорскі, які прыскакаў, спадзеючыся спыніць сутычку. Ён застаўся на полі бою і загадаў вяскоўцам знесці параненых салдат і сялян у чыстую хату. Алесь слухаў лекцыі на медыцынскім факультэце і мог зрабіць перавязкі.
Алесь разумеў, што яго прыезд можа каштаваць яму жыцця. Але ён застаўся і дзеля параненых, і каб абараніць невінаватых ад помсты салдат: перад ад’ездам ён паведаміў пра свае намеры віцэ-губернатару Ісленьеву.
Страта Паківача і пусты прастол
Калі ўдзельнікі паходу вярнуліся, Корчак знайшоў Алеся ў хаце сярод параненых. Загорскі сказаў, што маніфеста ў царкве няма, і папракнуў яго за бессэнсоўныя ахвяры. Толькі тады Корчак даведаўся, што Паківач загінуў. Алесь раіў забраць забітых і параненых ды сыходзіць, пакуль не вярнуліся салдаты.
Корчак усё ж пабег да царквы. Мужыкі выбілі дзверы, але пад покрывам прастола нічога не знайшлі. Людзі разыходзіліся; Корчак плакаў і яшчэ сцвярджаў, што волю перахавалі. Нарэшце ён загадаў сваім забраць параненых і адступаць.
Развітваючыся, Корчак прызнаў смеласць князя, але сказаў, што ненавідзіць яго за іншых паноў і іхнія ўчынкі. Алесь адказаў, што хоча яму жыцця дзеля сапраўднай волі. Ён нагадаў і пра тое, як калісьці абараніў Корчака ад збіцця, але той не паверыў.
Алесь абараняе невінаватых
Апоўдні Мусатаў вярнуўся з рэшткамі разбітых рот і падмацаваннем. Ягоны памочнік Буланцоў хацеў забраць параненых сялян, але Алесь патлумачыў, што гарыпяціцкіх сілком выгналі з хат. Ён знайшоў падтрымку і ў салдата, якога перавязаў.
Капітан загадаў хапаць вяскоўцаў і намякнуў, што сам Алесь мог загінуць падчас бунту. Загорскі адказаў, што ўжо напісаў Ісленьеву. Ён настаяў на сваім праве сведчыць і запатрабаваў адмяніць загад. Мусатаў саступіў і накіраваў пагоню за Корчакам.
Неўзабаве ад Ісленьева прыйшоў загад адпусціць невінаватых, шукаць Корчака і да разгляду справы трымаць князя пад хатнім арыштам. Алесь зразумеў арышт як абарону ад расправы і лічыў сваю мэту дасягнутай. Палкавы лекар пахваліў ягоныя перавязкі.
Вяртанне і паўночнае ззянне
Па дарозе дадому Алесь думаў пра варожасць Корчака да паноў і спадзяваўся яшчэ зрабіць яго таварышам у агульнай справе. Мусатаў раіў багатаму князю не ўмешвацца ў небяспечныя справы, але Алесь хацеў волі для ўсіх народаў і сваёй радзімы.
На азярышчанскім беразе ён успомніў дзіцячыя гады і грушу, якая калісьці цвіла над урвішчам. Цяпер ён убачыў у праталіне яе мёртвы ствол. Дома каляровыя шкельцы і чарапок разбітай вазы нагадалі яму Майку, Франса і іншых сяброў. Алесю мроілася, што чарапкі можна склеіць і паставіць вазу ў супольным сонечным доме.
У змрочных пакоях Алесь прагнуў хутчэйшага паўстання і гатовы быў аддаць жыццё за вызваленне іншых. Ён узяўся за пяро і напісаў верш пра пакуты роднай зямлі, яе забытую памяць і надзею на волю. У канцы верша зямля гаварыла пра сябе:
Маці сыноў чалавечых. Я столькі пакут перанесла.
Можна зямлі дараваць,
Калі я існую на зямлі».
Алесь задумаўся пра міфалагічныя вобразы верша, хоць сам не быў вернікам. Калі ён зноў паглядзеў у акно, над зямлёй уздымаліся белыя і барвяныя слупы рэдкага тут паўночнага ззяння.