Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім»
Вельмі кароткі змест
На Каляды малады князь Алесь Загорскі радаваўся сустрэчы з каханай.
Але сям’я графа, з якой пасварыўся Алесеў бацька, распусціла плёткі пра сувязь юнака з актрысай. Міхаліна Раўбіч паверыла паклёпу і згадзілася на заручыны з графам.
Нават даведаўшыся праўду, Майка адштурхнула Алеся, і сем’і канчаткова пасварыліся. Былая прыгонная актрыса, якая даўно кахала Алеся, вярнула яму веру ў людзей і пазней нарадзіла ад яго двайнят, але выйсці за яго замуж адмовілася. Майка адмовіла графу і памірылася з Алесем. Вучачыся ў Пецярбургу, ён разам з Кастусём Каліноўскім рыхтаваў паўстанне.
Неўзабаве Алесеў бацька загінуў на паляванні, а маці памерла, адмовіўшыся ад ежы. Стары дзед угаворваў унука трымацца дзеля іншых:
А ты, чалавек, стой. Стой, не падай. За ўсіх стой. Спачатку за людзей, потым за ўсіх, хто дыхае і шуміць. Доўга яшчэ стаяць. Крывава. А ты стой. Нават пры сваёй прынізлівай жывёльнасці — стой.
Алесь вызваліў сялян з зямлёй. Бацька Майкі прызначыў ёй прымусовае вяселле, але Алесь выкраў каханую і павянчаўся з ёю. Пагоня на чале з братам Майкі аблажыла царкву, і жонку ўгаварылі вярнуцца да хворага бацькі. Пазней брат на дуэлі прамахнуўся, Алесь стрэліў угору, і праціўнікі памірыліся.
Царская рэформа 1861 года расчаравала сялян, і яны ўзбунтаваліся. Алесь прыехаў да паўстанцаў без зброі, перавязваў параненых абодвух бакоў і абараніў невінаватых ад арышту, а сам трапіў пад хатні арышт. Ён быў гатовы ахвяраваць жыццём дзеля волі роднай зямлі.
Падрабязны пераказ па раздзелах
Назвы раздзелаў — умоўныя.
Раздзел 1. Калядная паездка, успаміны пра Корчака і сустрэча ў зімовай альтанцы
На Каляды ў Загоршчыне Алесь Загорскі цалаваў каля снегавога балвана каханую Міхаліну Раўбіч, якую называў Майкай.
Іх блізкасць выклікала рэўнасць іншых прыхільнікаў. Падчас саннай паездкі згадвалі сялянскае свята і падпал сціртаў жорсткага пана збеглым катаржнікам. Алесь спачуваў яму і не выдаў яго. Вярнуўшыся, закаханыя схаваліся ў альтанцы і цалаваліся пад агнямі святочных ракет.
Раздзел 2. Разрыў з Раўбічамі, прамова пра служэнне народу і знаёмства з Сабінай
На дваранскіх зборах бацька Алеся выступіў супраць вызвалення сялян без зямлі. Неўзабаве сям’я адхіленага Майкай прыхільніка распусціла плёткі пра Алесеву сувязь з актрысай. Рахункі за падарункі падалі як доказ здрады, хоць княжыч толькі дапамагаў жанчыне. Майка паверыла паклёпу, і яе бацька забараніў Загорскім наведваць дом. Тлумачэнні Алеся адкінуў і яе брат Франс Раўбіч.
Пры ўступленні ў дваранскі клуб Алесь па-беларуску заклікаў служыць народу і папракнуў паноў за пагарду да роднай мовы:
Мова ў нас якая хочаце, толькі не свая. Свая яна — у сярэдняй часткі шляхты ды яшчэ ў нешматлікіх прадстаўнікоў буйной, перад якімі я нізка схіляю галаву.
Пазней ён дазволіў танную арэнду пад бровар пры ўмове не прадаваць гарэлку мясцовым і пазнаёміўся з пляменніцай арандатараў.
Раздзел 3. Чуткі пра Сабіну, заручыны Міхаліны і вясновы адчаі Алеся
Новае знаёмства не дапамагло Алесю забыць Майку. Пра чуткі наконт яго будучага шлюбу з пляменніцай арандатараў паведаміў Мсціслаў Маеўскі.
Майка згадзілася на шлюб з раней адхіленым графам. Мсціслаў спрабаваў яе пераканаць, але дарэмна. Алеся суцяшаў яго дзед Даніла Загорскі, празваны Вежам.
Ён нагадваў, што заручыны яшчэ не вяселле. Алесь шукаў палёгкі ў доўгіх конных вандроўках, але вясновае ажыўленне толькі ўзмацняла яго самоту.
Раздзел 4. Велікодная сустрэча, адмова Майкі і смяротная варожасць родаў
Успамінаючы працу са старымі кнігамі і дакументамі, апавядальнік гаварыў пра захаванне мінулага:
Але гэта была нібы замураваная частка памяці цэлай эпохі. І мне здавалася, што на кожнай вокладцы — варта толькі ўгледзецца — напісана: «Хто згубіў сваю памяць — згубіў усё...»
На Вялікдзень Мсціслаў звёў закаханых каля царквы. Майка зразумела Алесеву невінаватасць, але праз сорам адмовіла яму ў святочным пацалунку. Абражаны княжыч пайшоў, не ведаючы яе прычын. Выкліку на дуэль чакаў яе бацька Яраш Раўбіч.
Алесь прамаўчаў. Раўбічы палічылі гэта пагардай, і варожасць паглыбілася.
Раздзел 5. Гелена вяртае Алесю веру ў жыццё, але адмаўляецца ад шлюбу
Алесь працаваў да знясілення, але яго абыякавасць палохала родных. Пасля дзедавай парады ажаніцца з іншай ён сышоў да става. Уяўляючы помсту Раўбічам і ўласную смерць, юнак спалохаўся сябе і кінуўся плаваць у халодную ваду. На беразе яго знайшла Гелена Карыцкая.
Яна запрасіла яго пагрэцца каля каміна. Алесь прызнаўся ў страшных думках, а Гелена супакоіла яго і нагадала пра чалавечую цеплыню. Некалі ён дапамог ёй атрымаць свабоду, і ўдзячнасць паступова стала каханнем. Яны зблізіліся, і нянавісць Алеся адступіла. Ён вырашыў ажаніцца з жанчынай, якая яму даверылася. Але Гелена адмовілася: яна разумела, што ён па-ранейшаму кахаў Міхаліну, і не хацела займаць яе месца. Яна абяцала прыйсці на дапамогу, калі ён зноў застанецца адзін у роспачы. Алесь прыняў яе рашэнне; пасля гэтай ночы ён зноў адчуваў сувязь з людзьмі і жыццём.
Раздзел 6. Сялянская нарада, цяжарнасць Гелены і прымірэнне Алеся з Майкай
На разліве Дняпра сяляне таемна абмяркоўвалі выступленне супраць паноў. Сярод іх быў Алесеў сябар Кандрат Кагут.
Нараду вёў збеглы катаржнік Корчак.
Кагуты прымусілі яго паабяцаць не кранаць Загорскіх. Кандрат прапанаваў напасці на Раўбічаў, помсцячы за Алеся. Тым часам княжыч атрымаў падпольнае даручэнне аднавіць сувязі з надзейнымі людзьмі; ліст даслаў Кастусь Каліноўскі.
У лісце ён адхіляў маральныя саступкі:
Ніякіх кампрамісаў! Мой тутэйшы прыяцель, адзін з самых разумных людзей, якога мне даводзілася бачыць, аднойчы сказаў, што мы, беларусы, занадта любім храбрых дзядзяў.
Гелена прызналася Алесю ў цяжарнасці, але зноў адмовілася ад шлюбу. Пазней яна наведала Майку і схавала бацькоўства дзіцяці: нібыта Алесь толькі прапаноўваў ёй шлюб дзеля выратавання яе гонару. Даведаўшыся пра яго ад’езд у Пецярбург, Майка прыйшла прасіць даравання. Яны прызналіся ў каханні і памірыліся, але праўду пра Гелену Алесь не адкрыў.
Раздзел 7. Вучоба і падполле, нараджэнне двайнят і верш перад Шаўчэнкам
У Пецярбургу Алесь сустрэўся з Каліноўскім і яго старэйшым братам, гісторыкам. Разглядаючы старыя дакументы, той тлумачыў юнаку неабходнасць вывучэння мінулага:
Варты жалю той, хто не ведае былога дня і таму не можа разабрацца ў сённяшнім і прадбачыць будучы... Абыякавы да мінулага не мае аніякай інтэлектуальнай перавагі над жывёлай...
Алесь заняўся беларускай мовай, гісторыяй, песнямі і паданнямі. Ён увайшоў у таемнае студэнцкае кола і стаў на бок чырвоных, якія патрабавалі не толькі незалежнасці, але і сацыяльных перамен. Дома бацька з Вежам змагаліся за выгаднае для сялян вызваленне. Падчас зімовага прыезду Алесь застаў цяжкія роды Гелены і прызнаўся дзеду ў бацькоўстве. Нарадзіліся хлопчык і дзяўчынка; Вежа абяцаў іх забяспечыць, але маці дзяцей ад шлюбу не адступілася. Алесь датэрмінова абараніў навуковыя працы, хоць даследаванне народных песень выклікала пярэчанні кансерватыўнага прафесара. У падполлі ён падтрымліваў зямлю сялянам і права народаў самім вызначаць свой лёс. Ён дапамагаў хвораму на сухоты брату Каліноўскага і клапаціўся пра змучанага працай Кастуся. На літаратурным вечары Алесь прачытаў верш пра родную мову перад знакамітым украінскім паэтам, былым прыгонным. Той пацалаваў юнака ў лоб, а пасля папярэдзіў сяброў пра небяспеку зняволення.
Раздзел 8. Пратэст супраць Руніна, вяртанне дадому і гібель Юрыя Загорскага
Пасля выключэння трох студэнтаў Алесь з таварышам зладзіў насмешлівую выхадку на лекцыі прафесара-даносчыка. Ён адкрыта асудзіў веліч дзяржавы коштам іншых народаў і пакінуў універсітэт. Дома Вежа даў волю яго слугу і жонцы слугі, пакінуўшы ім зямлю. Алесь наведваў Гелену з дзецьмі, рэдка бачыўся з Майкай і трывожыўся праз бацькаву абыякавасць да жыцця. Паляванне ненадоўга вярнула бацьку бадзёрасць. У сакавіку сяляне папрасілі абараніць іх ад галоднага мядзведзя. На паляванні знайшлі два мярлы: пакуль людзі забівалі мядзведзіцу, з другога выйшаў вялізны звер і кінуўся на князя. Стрэлы яго не спынілі, рацішча зламалася, а князь паслізнуўся. Ён памёр па дарозе дадому. Маці Алеся сустрэла цела мужа, яшчэ не здольная паверыць у страту.
Раздзел 9. Адмена паншчыны, выратаванне Яраша Раўбіча і смерць Антаніды
Пасля пахавання Алесь з мацярынскай згоды замяніў паншчыну аброкам для сямі тысяч сем’яў і рыхтаваў вызваленне з зямлёй. Ён развіваў вытворчасць, даваў людзям працу і абараняў іх ад падману. Даведаўшыся пра напад Корчака на Раўбічаў, Алесь пагнаў да іх вялікі табун. Тупат і стрэлы нападнікі прынялі за набліжэнне войска і ўцяклі. Адзін селянін перарэзаў вяроўкі Яраша, асуджанага на смерць. Выратаваны пан, аднак, успрыняў дапамогу Алеся як прыніжэнне. Неўзабаве княжыча паклікалі да маці, якая страціла прытомнасць. Яна разважала пра пакуты ўсяго жывога:
Можа, калі красуе жыта, яно адчувае тое, што і мы, кахаючы, і ў радасці хістаецца з канца ў канец і мяняе колер на лілаваты, бо ўбіраецца, і шуміць-шуміць само сабе.
Маці пятнаццаць дзён не ела, пратэстуючы супраць жыцця праз забойства іншых істот. Яна папрасіла вызваліць сялян і не адбіраць жыцця без смяротнай патрэбы, пасля чаго памерла. Дзядзька забраў Алеся ў свой дом. Там, слухаючы ўспаміны пра вайну і простых людзей, юнак усё мацней адчуваў неабходнасць народнага паўстання.
Раздзел 10. Злачынствы «Ку-гі», хвароба Алеся і рашэнне вызваліць Міхаліну
Кандрат і яго брат-блізнюк пасварыліся з малодшым братам праз дзяўчыну, якая выбрала таго сама. Пастух спыніў небяспечную бойку, і браты памірыліся. Тым часам пляменніца арандатараў бровара шукала сустрэчы з Алесем. Ён прапанаваў ёй толькі сяброўства, і яна пакрыўдзілася. Яе дзядзькі разам з іншымі праціўнікамі вызвалення сялян стварылі таемную Ку-гу. Узброеныя людзі ў масках знішчылі каштоўныя бурачныя пасевы Алеся і збілі аканома. Князь адказаў узмацненнем аховы і паляпшэннем умоў для сялян і работнікаў. Пазней тыя ж злачынцы люта збілі старэйшага брата Кандрата, які паказаў ім няправільную дарогу падчас пагоні за Корчакам. Яго спадарожнік пазнаў аднаго арандатара і быў застрэлены. Паранены схаваў імя вінаватага ад Алеся, але назваў Кандрату і прасіў помсты ў выпадку смерці. Яраш тым часам замкнуў Майку і прызначыў прымусовы шлюб з графам. Яна пагражала забіць жаніха і сябе. Алесь задумаў дуэлі, але знясіленне перайшло ў цяжкую хваробу з мроямі і абыякавасцю. Вежа сабраў старэйшын; пасля догляду і лячэння юнака пакінулі ў паркавай альтанцы пад адкрытым небам. Праз тры тыдні ён зноў захацеў жыць і дзейнічаць. Выявіўшы сувязь арандатараў з Ку-гой, Вежа прыгразіў ім разарэннем за новыя напады. Алесь вырашыў вывезці Майку і павянчацца з ёй, а дзед падтрымаў гэты намер.
Раздзел 11. Вянчанне ў Мілым, аблога царквы і вяртанне Міхаліны да родных
Алесь з Мсціславам і Кагутамі дапамог Майцы ўцячы. Яны павянчаліся ў царкве ў Мілым, але Франс і пакрыўджаны жаніх прывялі пагоню. Алесь прапанаваў мір, аднак пачалася перастрэлка, а потым абложнікі прывезлі гарматы. Бой спыніла рашучая суседка, якая прыйшла з маці Майкі. Даведаўшыся пра ўдар у бацькі, Міхаліна згадзілася вярнуцца пад абаронай гэтай жанчыны. Тая абяцала пазней перадаць яе мужу, а Алесю параіла часова з’ехаць ад улад. Ён адпусціў жонку, і яны паабяцалі чакаць адно аднаго.
Раздзел 12. Падрыхтоўка паўстання, помста Кандрата і дуэль, што скончылася прымірэннем
Алесь вызваляў сялян з зямлёй за мінімальны выкуп, але некаторыя чакалі лепшай царскай волі і адмаўляліся. На параду Кастуся ён абяцаў прыняць больш выгадныя ўмовы, калі іх дасць рэформа. Невядомыя спалілі яго цукроўню. У Маскве сябры знайшлі старое беларускае выданне Бібліі, сфатаграфаваліся з ім і ўдзельнічалі ў нарадзе падпольшчыкаў. Вярнуўшыся, Алесь набіраў прыхільнікаў паўстання, прызначанага на лета 1863 года. Ад ран памёр старэйшы брат Кандрата. Выконваючы яго волю, Кандрат застрэліў арандатара каля моста. Паліцыя забойцу не знайшла. Іншы падазраваны пан пачаў яшчэ больш люта катаваць сялян, але неўзабаве яго знайшлі мёртвым у пустым палацы. Франс перапыніў сустрэчу Алеся з жонкай і паведаміў, што яе збіраюцца вывезці. Пасля ўзаемных папрокаў ён ударыў князя. Была прызначана дуэль да смерці аднаго з праціўнікаў. Алесь склаў запавет, але ўначы да яго ўцякла Майка. Ён выкінуў яе атруту і пасля праведзенай разам ночы зразумеў, што не здолее забіць яе брата. Спазненне, на якое ён разлічваў, дуэлі не сарвала. Франс стрэліў першым і прамахнуўся; Алесь стрэліў угору. Атрымаўшы другі пісталет, Франс раптам адмовіўся страляць, папрасіў даравання і абняў яго. Ён паабяцаў пераканаць бацьку і стаць Алесю надзейным сябрам.
Раздзел 13. Саноўнікі рэформы, варшаўскія расстрэлы і падзенне мінскага герба
У лютым 1861 года сталічны саноўнік ехаў да міністра дзяржаўных маёмасцяў, разважаючы пра кар’еру і захаванне старога парадку. Міністр, праціўнік сялянскай рэформы, чакаў адстаўкі, але верыў, што яго жорсткасць яшчэ спатрэбіцца ўладам. Яны абмяркоўвалі варшаўскія хваляванні і баяліся іх пашырэння на Беларусь. У Варшаве войска страляла ў дэманстрантаў, якія патрабавалі свабоды, зямлі і роўнасці. Багатыя гараджане раззбройвалі рабочыя ўскраіны, а шляхта дамаўлялася з уладамі. Новы расстрэл пакінуў сотні параненых. Па дарозе саноўнікі размінуліся з Алесем і Кастусём. Падчас абмеркавання сялянскай справы ў Дзяржаўным савеце ўпаў і разбіўся мінскі герб; ад удару звалілася карона з дзяржаўнага герба. Здарэнне вырашылі схаваць.
Раздзел 14. Камісары будучага паўстання і смерць Шаўчэнкі
На таемнай сустрэчы ў Пецярбургу Каліноўскі заклікаў паплечнікаў вяртацца дадому і стрымліваць разрозненыя сялянскія выступленні: непадрыхтаваны бунт прынёс бы толькі ахвяры. Удзельнікі спрачаліся, але большасць падтрымлівала зямлю, волю і братэрства народаў. Алесь згадзіўся стаць камісарам атрадаў ніжняга Прыдняпроўя пад вайсковым кіраўніцтвам дасведчанага паплечніка. Кастусь трывожыўся за хворага брата. Яны збіраліся наведаць украінскага паэта, але брат прынёс вестку пра яго смерць і сам зайшоўся кашлем з крывёй.
Раздзел 15. Маніфест аб волі: новыя павіннасці сялян і прымірэнне з Раўбічамі
У царкве ў Мілым прачыталі маніфест: зямля заставалася панам, а сяляне мусілі несці павіннасці да выкупу. Надзелы маглі зменшыць, тэрміну залежнасці не вызначылі. Людзі расчараваліся, а былыя прыгонныя Алеся падзякавалі яму за лепшую волю. Малодшыя браты закаханых паведамілі, што Яраш пасварыўся з сям’ёй графа, пахваліў Алеся і прызнаў сваю віну. Князь сабраўся наведаць яго і спадзяваўся пасля посту жыць разам з Майкай.
Раздзел 16. Апошнія дні Данілы Кагута і пачатак сялянскага выступлення
Стары з сям’і Кагутоў развітаўся з гаспадаркай і Дняпром і памёр пад дубам побач з унукам, не дачакаўшыся справядлівасці. Пасля пахавання Алесь атрымаў таемны ліст Кастуся з просьбай пашыраць арганізацыю і стрымліваць бунты. Аднак пяць вёсак ужо рушылі з Корчакам у Гарыпяцічы. Алесь паслаў уплывоваму чыноўніку просьбу абараніць невінаватых, а сам паехаў без зброі, узяўшы перавязачныя матэрыялы: ён спадзяваўся прадухіліць бой.
Раздзел 17. Гарыпяціцкі бой, абарона невінаватых і верш пра пакуты зямлі
Сяляне паверылі, што сапраўдную царскую волю схавалі пад покрывам царкоўнага прастола. Каля царквы іх сустрэла войска. Капітан хітрасцю схапіў перамоўнікаў; частка натоўпу разышлася, а родныя сілком вывелі Кандрата. На світанні з’явіўся Алесь, якога прынялі за знак выратавання. Пачаўся бой: салдаты далі залп, але сяляне змялі іх і пагналі. Алесь перавязваў параненых з абодвух бакоў. Корчак страціў паплечніка і не знайшоў у царкве маніфеста. Ён адступіў, прызнаўшы смеласць князя, але не адмовіўшыся ад нянавісці да паноў. Калі войска вярнулася, Алесь абараніў мясцовых жыхароў ад арыштаў. Загад зверху пацвердзіў вызваленне невінаватых, а князя пакінуў пад хатнім арыштам да разгляду справы. Дома Алесь думаў пра агульнае вызваленне і напісаў верш пра пакуты роднай зямлі. За акном узняліся белыя і барвяныя слупы паўночнага ззяння.