Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 16
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Апошняя прагулка да Дняпра
Праз некалькі дзён пасля чытання маніфеста ў Мілым стары Даніла Кагут усё яшчэ думаў пра сваякоў Марылі: сялянам трэба было яшчэ два гады адбываць паншчыну, а за зямлю плаціць усё жыццё.
У першы сонечны дзень ён пайшоў да старога дуба над Дняпром, абапіраючыся на ўнука Юрася, які прыехаў з акадэміі і затрымаўся дома.
Юрась спытаў пра белае жарабя з дзедавай песні. Стары адказаў, што гэта не просты конь, а пасля сказаў унуку:
Вырасце, вырасце жарабя. Ты-то дачакаешся, а я — не. Не дачакаюся я, унук. Не дачакаюся светлага дня.
Па дарозе Даніла агледзеў хату, пасаджаны ім сад і гаспадарчыя пабудовы. Ён пашкадаваў, што не паспее адчуць пах адталай зямлі, але зламаная галінка вішні ўжо пахла жыццём. Нават развітваючыся з домам, стары даў распараджэнні пра авёс і калоды.
Пад чатырохсотгадовым дубам Кагут глядзеў на Дняпро і развітваўся з ракой. Ён папрасіў апырскаць труну яе вадой, укленчыў і пакланіўся ёй, нібы даўнія людзі, якія лічылі раку бажаством. Потым лёг на салому і сказаў, што будзе паміраць. Юрась не адважыўся пакінуць дзеда аднаго, каб паклікаць родных.
Стары глядзеў у неба праз галіны дуба і думаў пра белага каня, на якім калісьці прыедзе справядлівасць. Яму пачуліся гукі ліры; неба паступова згасла.
Тайны ліст і вестка пра бунт
Праз два дні пасля пахавання Кагута Алесь Загорскі сядзеў дома з Вацлавам і кнігамі. Успаміны пра дзедаву песню і белага каня прымушалі яго адчуваць, нібы разам са старым адышло і юнацтва.
У гэты час Алесь расшыфраваў ліст паплечніка Кастуся: пад гарачым прасам праступілі літары, напісаныя, відаць, лімонным сокам. Кастусь паведамляў, што ў Вільні ствараецца кіраўніцтва групамі Беларусі і Літвы, а ў Гродзенскай губерні ўжо ўтвораны свой цэнтр. Ён прасіў стрымліваць паспешлівыя выступленні, пашыраць арганізацыю і даслаць дзве тысячы рублёў на танную зброю.
Алесь спаліў ліст. Да яго ўвайшоў устрывожаны аконам Адам Выбіцкі, якога гаспадар збіраўся паслаць у Магілёў з грашыма для Каліноўскага.
Выбіцкі расказаў, што паўсталі пяць вёсак. Людзі адмаўляліся ад выкупу і ўстаўных грамат — дакументаў, якія вызначалі іх павіннасці пасля вызвалення, — і ішлі ў Гарыпяцічы біць у набат. Аднак суседнія вёскі Загорскага да бунту не далучыліся.
Узброенае ядро паўсталых складалі хлопцы Корчака, за якімі ішоў натоўп.
З імі былі і блізняты Кандрат і Андрэй Кагуты; іх бацька кінуўся следам, каб затрымаць сыноў. Выбіцкі прапанаваў далучыцца да бунту, але Алесь палічыў яго заўчасным: Корчак мог сысці ў лес, а сялянам давялося б адказваць перад уладамі.
Спроба прадухіліць расправу
Алесь вырашыў спыніць сутыкненне і захаваць людзей да часу, калі паўстануць усе падрыхтаваныя сілы. Ён даручыў Выбіцкаму не толькі адправіць грошы, але і перадаць графу Ісленьеву ліст з просьбай заступіцца перад губернатарам за невінаватых вяскоўцаў.
Аканом спачатку адмовіўся везці ліст, палічыўшы яго даносам. Алесь патлумачыў, што войска з Мусатавым усё адно прыйдзе з Сухадола раней, чым з Магілёва атрымаюць адказ. Слова багатага землеўладальніка магло хаця б змякчыць расправу. На сумненне Выбіцкага ў яго перакананнях Алесь адказаў:
Я і ёсць чырвоны. Але я не хачу, каб чырвоныя перадчасна пралілі чырвоную кроў. Пе-радчас-на.
Выбіцкі папрасіў прабачэння і пагадзіўся выканаць даручэнне. Алесь жа вырашыў ехаць да паўсталых без зброі, разумеючы, што і яны, і войска могуць з ім расправіцца. Ён загадаў асядлаць Ургу і пакласці ў саквы перавязачныя матэрыялы і ёд.
Развітаўшыся з Халімонам Кірдуном, які прапаноўваў дапамогу, Алесь выехаў адзін. Перад небяспекай ён адчуваў незвычайную пустату, падобную да захаплення, і іранізаваў з сябе як з выратавальніка. Але не паехаць у Гарыпяцічы ён не мог.