Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 15
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Чытанне маніфеста ў царкве
У пахмуры сакавіцкі дзень сяляне запоўнілі царкву ў Мілым: поп чытаў маніфест аб скасаванні прыгону. Людзі слухалі змрочна і мала разумелі блытаны дакумент. Сярод іх стаяў малады пан Алесь Загорскі, які яшчэ раней вызваліў сваіх сялян.
Поп з удаванай радасцю абвясціў, што прыгонныя атрымаюць поўныя правы свабодных сельскіх жыхароў «у свой час». Селянін Кандрат Кагут ціха спытаў, калі ж той час настане, і заўважыў, што волю абвясцілі не на масленіцу, а ў пост.
Далей высветлілася, што зямля застаецца ўласнасцю паноў, а сяляне мусяць выконваць за яе павіннасці. Пакуль яны не выкупяць зямлю, іх будуць называць часоваабавязанымі. Выкупіць палявыя надзелы можна было толькі са згоды памешчыка. Былыя прыгонныя Алеся прыйшлі паслухаць царскую волю і ўпэўніцца, што ён іх не падмануў. На большасці твараў было расчараванне.
Стары Даніла Кагут таксама хваляваўся: сваякі ягонай нявесткі Марылі заставаліся ў прыгоне ў Хаданскіх, хоць саму Марылю некалі выкупілі. Людзі разумелі, што ім давядзецца пакутаваць яшчэ сама меней два гады. Алесь бачыў і збянтэжаны твар графа Ісленьева.
Маніфест спасылаўся на хрысціянскі абавязак слухацца ўлады і абараняў права памешчыкаў на ўзнагароджанне. Алесь абураўся, што рэформа абрабавала людзей, а яе складальнікі прыкрываліся верай. Гледзячы на бедных сялян, ён думаў, што яны могуць загінуць у паўстанні, але іх ахвяра дасць жыццё новаму пакаленню.
Умовы, якія пакінулі сялян у залежнасці
Пасля маніфеста поп пачаў чытаць падрабязныя палажэнні. Людзі яшчэ спадзяваліся пачуць у іх нешта лепшае, але Алесь ведаў, што надзея марная. Памешчыкі не былі абавязаны даваць зямлі больш за вызначаную норму і больш не мусілі карміць сялян ці адказваць за іх падаткі.
У Магілёўскай губерні за зямлю належала адпрацоўваць сорак мужчынскіх і трыццаць жаночых дзён на год. Мясцовая норма надзелу складала шэсць дзесяцін, хоць раней сяляне мелі па пятнаццаць-дваццаць: рэшту пан мог адрэзаць сабе. Тэрміну выкупу не вызначылі, таму павіннасці маглі доўжыцца неабмежавана. За нядоімку дазвалялася прадаць нават сялянскую сялібу.
Слухаючы пра выкупныя сумы і выплаты, Алесь адчуваў сорам за багатых, якія адабралі ў бедных нават іхнюю апошнюю апору.
Падзяка Кагута і навіна ад Раўбіча
Калі людзі выйшлі з царквы, Ісленьеў сказаў Алесю, што едзе слухаць маніфест у Сухадол. Граф сумна пажартаваў, што сяляне яшчэ адпомсцяць панам і што тыя гэтага вартыя. Потым да Алеся падышоў стары Даніла Кагут і падзякаваў ад імя загоршчынскіх сялян:
Праз цябе не нацярпеліся былыя вашы мужыкі сораму. Вось табе і воля.
Калі Даніла пайшоў, да царквы прыскакалі брат Алеся Вацлаў і малады Стась Раўбіч. Алесь здзівіўся, убачыўшы іх разам: ён не ведаў, што хлопцы ўсе гэтыя гады ўпотай сустракаліся.
Радасныя хлопцы паведамілі, што бацька Стася пасварыўся з Хаданскімі. Тыя абураліся царом, а Раўбіч пасля чытання маніфеста пахваліў Алеся за датэрміновае вызваленне сялян. Паводле Стася, бацька прызнаў, што Франс казаў яму пра Алеся праўду і што ён сам вінаваты перад маладым князем.
Алесь пацалаваў хлопцаў і папрасіў перадаць Раўбічу, што прыйдзе пагаварыць. Стась расказаў, што навіне радуюцца таксама Майка, Франс і Наталя. Хлопцы паскакалі да Раўбічаў, а Алесь з удзячнасцю падумаў пра Франса: цяпер яны з Майкай змогуць жыць разам, як толькі скончыцца пост.
Думаючы пра хуткую бітву, Алесь адчуваў сябе поўным жыцця і верыў, што паўстанне прынясе перамогу, шчасце і свабоду радзіме. Ён з асалодай удыхнуў сакавіцкі вецер: усё ж такі ішла вясна.