Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 2
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Спрэчкі пра вызваленне сялян
Меркавана ў 1857 годзе ў павятовым Сухадоле дваране сабраліся абмеркаваць чаканае вызваленне прыгонных сялян. Стары граф Мікіта Хаданскі заклікаў даць ім волю без зямлі. Алесь Загорскі ўпершыню прыехаў на зборы разам з бацькам.
Бацька Алеся, князь Юры Загорскі, абураўся намерам пакінуць сялян жабракамі. Спрэчкі разбуралі сяброўства і сеялі варожасць па ўсім наваколлі.
Напружанне ўзмацнілася, калі жонка графа, Альжбета Хаданская, у гневе ўсадзіла шпільку ў грудзі пакаёўцы, якая выпадкова ўкалола яе падчас апранання.
Юры папярэдзіў графа, што такі ўчынак можа выклікаць сялянскі бунт, і запатрабаваў даць пацярпелай волю з зямлёй. Хаданскі спалохаўся пагрозы князя асабіста заняцца справай і выканаў патрабаванне.
Плёткі разбураюць адносіны
У дваранскай зборні Алесь пачуў, як гусар Міхал Якубовіч кпіў з яго пачуццяў да Міхаліны Раўбіч і выстаўляў дзяўчыну дурніцай. Алесь абвінаваціў яго ў хлусні, а пасля абразы даў яму поўху. Дуэль не адбылася: крэдыторы запатрабавалі ад Якубовіча неадкладна вярнуць вялікія даўгі, калі ён будзе рызыкаваць жыццём. Алесь прапанаваў іх заплаціць дзеля паядынку, але Якубовіч адмовіўся і пашкадаваў пра здарэнне.
Тым часам Хаданскія распусцілі чуткі, нібы Алесь здраджваў сваёй нарачонай Міхаліне, якую называлі Майкай, з актрысай Геленай Карыцкай.
Пачуўшы плёткі каля царквы, Майка адмахнулася ад іх. Але Альжбета Хаданская паказала ёй рахунак за ўборы і каштоўнасці для Гелены з подпісам Алеся. Дзяўчына ўспомніла і карціну, якую ён падарыў актрысе. Яна не ведала, што Алесь і ягоны дзед Вежа проста дапамагалі Гелене.
Пасля пайшла новая чутка: нібы Алесь збіраўся ўзяць Майку сілай. Ён не разумеў, чаму яна раптам стала халоднай, а яна забараніла яму падыходзіць. Старая Клейна, якая сама няпоўна ведала гісторыю, папракнула Майку за тое, што тая нібыта гуляла пачуццямі юнака. Майка памылкова вырашыла, што і Клейна верыць чуткам.
На просьбу дачкі Яраш Раўбіч адмовіў Загорскім ад дому, хоць спачатку не верыў плёткам. Франс Раўбіч таксама адкінуў тлумачэнні Алеся: да гневу за сястру ў ім далучылася даўняя непрыязнасць, звязаная з Ядвісяй Клейнай. Маленькая Наталя адна заступілася за Алеся, але яе адправілі спаць. Юры перастаў вітацца з Ярашам, і ранейшыя сябры сталі ворагамі.
Прамова ў дваранскім клубе
У сакавіку Алеся прымалі ў дваранскі клуб. Пасля разрыву з Майкай ён адмовіўся ад загадзя падрыхтаванай уступнай прамовы і вырашыў сказаць тое, што думаў. Перад поўнай залай ён загаварыў па-беларуску — на мове, якую паны звычайна ўжывалі са слугамі і сялянамі, але не падчас прамоў.
Алесь асудзіў клубнае жыццё, зведзенае да карт, палявання і п’янак, а таксама плёткі, абыякавасць да палітыкі і пагоню за ўласным багаццем. Ён заклікаў служыць народу, а не пераймаць чужыя звычаі, пагарджаючы сваімі. Пра родную мову Алесь сказаў:
Бо нельга есці хлеб народа і грэбаваць ягонай мовай.
Ён прапанаваў зрабіць клуб сапраўднай грамадскай зборняй, дзе кожны аддаваў бы народу свае здольнасці. Пасля паўзы раздаўся спачатку нясмелы, а потым мацнейшы воплеск. Алеся прынялі аднагалосна: нават нязгодныя баяліся вылучыцца і выклікаць падазрэнні ўлады. Пасля выступлення найбольш кансерватыўныя дваране называлі яго якабінцам.
Умовы для бровара і знаёмства з Сабінай
Адразу пасля прыёму браты Іван і Тодар Таркайлы запрасілі Алеся ў свой заможны маёнтак. Яны хацелі арандаваць пустую зямлю Юрыя пад бровар, каб укласці спадчыну сваёй паўналетняй пляменніцы-сіраты Сабіны.
Алесь паабяцаў перадаць прапанову бацьку і дамагчыся таннай арэнды, але паставіў умову: прадукцыю бровара нельга прадаваць у наваколлі. Ён не хацеў, каб танная гарэлка руйнавала дабрабыт мясцовых людзей. Пры гэтым бровар даў бы ім працу, купляў бы лішкі збожжа, а выжымкі з вытворчасці паслужылі б кормам для жывёлы. Браты, якія і самі меркавалі гандляваць з Рыгай, згадзіліся.
Тады апекуны пазнаёмілі Алеся з Сабінай Марыч.
Сабіна падзякавала Алесю за будучую арэнду і з цікавасцю прыгледзелася да яго. Яе розум і прыгажосць прывабілі юнака, хоць ён адчуў і яе ўнутраны холад. Вяртаючыся ў Загоршчыну, Алесь думаў пра новае знаёмства і з горыччу развітваўся ў думках з Майкай.
Дзеці захоўваюць сяброўства
На дарозе Алесь сустрэў малодшага брата Вацлава і сказаў яму, што Загорскія і Раўбічы сталі ворагамі. Ён не ведаў, што незадоўга да сустрэчы Вацлаў прабраўся да раўбіцкай агарожы, дзе ўбачыўся з Наталяй і Стасем. Дзеці не верылі, што Алесь ці Майка дрэнныя, і пакутавалі ад сваркі дарослых.
Вацлаў прапанаваў сябрам сустракацца каля агарожы кожны чацвер. Стась падтрымаў яго:
Яны там няхай сварацца — гэта яшчэ не прычына, каб нам сварыцца.
Трое дзяцей прасунулі рукі праз халодную агарожу і паклалі іх адна на адну.