Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 12
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Деление пересказа на разделы — условное.
Воля, якой не паверылі
У пачатку масленіцы Алесь Загорскі ішоў па заснежанай Маскве, дзе жыў ужо другі месяц. Вярнуцца на Прыдняпроўе яму перашкаджалі клопаты пра вызваленне сялян і падрыхтоўку супраціву ўладам.
Пасля штурму царквы ў Мілым яго жонка Міхаліна, якую звалі Майкай, вярнулася да бацькі ў Раўбічы. Каб схаваць здарэнне, суседзі дамовіліся адмаўляць, што аблога адбылася. Бацька Майкі, пан Яраш, пакрысе ачуняў, але гаварыць з ім пра Алеся баяліся.
Брат Майкі Франс заявіў, што, хоць яна і жонка Алеся, яны не будуць разам.
Не чакаючы царскага маніфеста аб адмене прыгону, Алесь пачаў вызваляць людзей у сваіх вёсках. Яго сябар Кастусь Каліноўскі падтрымліваў гэтае рашэнне: атрымаўшы волю раней за іншых, сяляне маглі стаць надзейнымі прыхільнікамі Загорскага.
Алесь пакідаў былым прыгонным іх зямлю ва ўласнасць за мінімальны выкуп і абяцаў магчымасць павялічыць надзелы. Суседняя шляхта і начальства былі супраць, бо баяліся сялянскага бунту, але перашкодзіць гаспадару не маглі. Нечакана і самі сяляне ў дзвюх вёсках адмовіліся ад волі: пайшла чутка, што цар вызваліць іх без выкупу і аддасць усю зямлю. Кастусь параіў Алесю ўнесці ў дакументы ўмову: калі царская рэформа будзе больш выгадная, ён павялічыць надзелы і скасуе выкуп.
У лютым невядомыя падпалілі нядаўна застрахаваную цукроўню Загорскага. Яна згарэла дашчэнту. Алесю пагражала следства, але яго ўратавалі вызваленчыя дакументы, у якіх дабрабыт сялян звязваўся з поспехам цукровай гаспадаркі. Засмучаны недаверам людзей, ён вырашыў пасля маскоўскай нарады вярнуцца дадому.
Кніга Скарыны і нарада ў Маскве
Чакаючы Кастуся каля кніжнага развалу, Алесь знайшоў старое выданне Бібліі Францыска Скарыны і купіў яго за тры рублі. Яго ўзрушыла, што каштоўная кніга магла трапіць на абгортку для селядцоў. Калі з’явіўся Каліноўскі, ён паказаў сябру свежы нумар «Колокола» з лістом, які заклікаў да паўстання. Кастусь працытаваў аўтара ліста:
«Наша становішча жахлівае, нясцерпнае, <...> і толькі сякера можа нас уратаваць, і нішто, акрамя сякеры, не дапаможа! Да сякеры клічце Русь!..»
Сябры чакалі, што рэформа падмане сялян і толькі тады іх можна будзе падняць на барацьбу. Кастусь паклаў газету ў кнігу Скарыны: ад першай беларускай друкаванай кнігі да новага закліку прайшоў доўгі шлях, але ён яшчэ не скончыўся.
Алесь прапанаваў сфатаграфавацца на памяць. У дагератыпнай майстэрні іх доўга трымалі нерухома перад камерай, паклаўшы старую Біблію Алесю на калені. Пасля сябры паехалі на ўскраіну, дзе мусіла адбыцца нарада. Па дарозе Кастусь сказаў, што іх хвораму таварышу Віктару зноў пагоршала; Алесь вырашыў паслаць яму грошы на лячэнне.
На сходзе маскоўскага зямляцтва Алесь сустрэўся з Сашкам Волгіным, які арганізоўваў рускіх афіцэраў і студэнтаў. Волгін меў ужо пяцьдзясят двух прыхільнікаў, і Алесь узрадаваўся магчымаму саюзу. Прадстаўнікі беларускіх губерняў паведамілі, колькі сялян гаспадары заклалі дзяржаве за пазыкі. Алесь абвінаваціў памешчыкаў у здрадзе народу і прапанаваў вызваліць людзей, даць ім зямлю, выгнаць паноў-рабіжнікаў і расстрэльваць асабліва жорсткіх прыгнятальнікаў. Кастусь папрасіў удзельнікаў абмеркаваць тэрміны і спосабы паўстання.
Падрыхтоўка паўстання і смерць Стафана
Вярнуўшыся на Прыдняпроўе, Алесь заняўся вярбоўкай. Маладыя небагатыя дваране ахвотна далучаліся да справы; сярод сялян, якіх было цяжэй пераканаць, з дапамогай Кагутоў ён знайшоў каля трохсот надзейных людзей. Паўстанне прызначылі на лета 1863 года. Да чэрвеня вызваленне яго сялян амаль завяршылася, і Алесь спадзяваўся, што яны таксама падтрымаюць барацьбу.
Поспехі Гарыбальдзі ў Італіі ўмацоўвалі надзею маладых людзей на свабоду. Тым часам Алесеў сябар Мсціслаў Маеўскі ехаў у Азярышча да Кагутоў і да Яні, у якую закахаўся. Ён думаў пра будучае паўстанне і баяўся, што можа загінуць, пакінуўшы дзяўчыну адну.
Яня сустрэла яго каля курганоў і сказала, што яе брату Стафану зусім кепска. Гуляючы па беразе, яна кінула ў раку вярбовую галінку і спадзявалася, што тая ўкараніцца. Думка пра брата прымусіла яе заплакаць: чалавеку, у адрозненне ад вярбы, пасля смерці не аджыць. Мсціслаў паабяцаў не пакінуць яе і прапанаваў стаць ёй мужам, але Яня паківала галавой.
У той жа вечар паміраючы Стафан папрасіў брата Кандрата адпомсціць Тодару Таркайлу, а таксама Кроеру, якога падазраваў у сваёй бядзе. Ён хацеў, каб Таркайлу забілі за сорак дзён, пакуль душа нябожчыка яшчэ тут; з Кроерам жа прасіў не спяшацца. Кандрат паабяцаў выканаць яго волю. Неўзабаве Стафан памёр.
На пахаванне да царквы на востраве па веснавой паводцы плылі чатыры чаўны. Алесь кіраваў тым, на якім стаяла труна, Кандрат веславаў, а жонка нябожчыка Марта галасіла ўслед. Алесь шукаў у думках вінаватага ў смерці Стафана і, пазіраючы на Кандрата, здагадваўся, што той нешта ведае.
Кандратава помста і смерць Кроера
Яшчэ да пахавання Кандрат схаваў стрэльбу каля моста праз Азяранку і пачаў сачыць за дарогай Таркайлы. Ён лічыў, што пакрыўджаныя самі павінны караць злачынцаў, калі ні Бог, ні ўлада гэтага не робяць.
Вяртаючыся з пахавання ў адным чаўне з Кандратам, Алесь папрасіў узяць яго з сабой, але той адмовіўся. Раптам на рацэ іх ледзь не захапіў смерч. Калі ён прайшоў, Кандрат успрыняў гэта як знак:
— Бяда будзе,— шапянуў Кандрат.
Алесь адвёз яго на бераг. Кандрат зноў не дазволіў сябру пайсці з ім і накіраваўся да моста. Там ён рассунуў плахі і дачакаўся, пакуль Тодар Таркайла паедзе адзін. Назваўшы сябе братам Стафана, Кандрат загадаў яму маліцца і застрэліў яго. Ён забраў у забітага вацок з грашыма, але пасля выкінуў яго ў лясную ваду.
Паліцыя абшукала наваколле, але забойцу не знайшла. Кроер, упэўнены, што адпомсцілі сяляне, люта распытваў і збіваў людзей, а потым пачаў здзекавацца са сваіх прыгонных. Нават суседзі запатрабавалі ўзяць яго маёнтак пад апеку.
Віцэ-губернатар Ісленьеў паехаў разбірацца ў справе. У Загоршчыне ён пачуў, што Кроер нібыта памірае. Алесь і Вежа лічылі гэта чарговай выдумкай, але Ісленьеў усё ж паехаў. Дарогай сялянін Борка ўпрошваў яго забраць пана, пакуль змучаныя людзі не ўчынілі забойства. У пустым палацы Ісленьеў і яго сакратар знайшлі Кроера мёртвым: той ляжаў з рукой, працягнутай да званка, на які ніхто не прыйшоў.
Сварка за Майку
Пасля дажджу Алесь і Майка сустрэліся ў бярозавым гаі. Іх перапыніў Франс: ён настойваў, што сястра не павінна бачыцца з мужам, бо гэта хвалюе хворага бацьку. Майка шкадавала, што паверыла родным і выйшла з царквы, а Алесь растлумачыў, што яны з жонкай вырашылі пачакаць поўнага выздараўлення пана Яраша.
Калі Майка пайшла, Франс прызнаўся, што іх сустрэча была яму вядомая і што сястру збіраюцца вывезці. Алесь абвінаваціў яго ў подласці. Франс зразумеў уласную віну, але па звычцы адказаў на абразу ўдарам па твары. Алесь не ўдарыў у адказ, аднак прыгразіў забіць яго.
Мсціслаў папракнуў Алеся за тое, што той рызыкуе жыццём перад барацьбой за Беларусь, але разам з Адамам Выбіцкім павёз Раўбічам выклік на дуэль. Памірыць бакі не ўдалося: Майку замкнулі ў пакоі. Стары Вежа і яго сябры таксама хацелі выклікаць Раўбічаў, але пагадзіліся пачакаць.
Секунданты дамовіліся пра жорсткія ўмовы: без лекара, з першым стрэлам паводле жэрабя і, калі спатрэбіцца, з паўторнымі стрэламі да смерці аднаго з праціўнікаў. Алесь умовы прыняў.
Ноч перад дуэллю
Напярэдадні двабою дваццаціаднагадовы Алесь напісаў развітальны ліст дзеду і склаў запавет. Ён пакідаў грошы на супольную справу Каліноўскага і Маеўскага, родным, слугам, школе, бедным, а таксама на беларускую літаратуру, музей і даследаванні. Ён разумеў, што звычаі дваранскага гонару прымушаюць яго рызыкаваць жыццём насуперак справе, якой ён служыў, але яшчэ не мог адмовіцца ад дуэлі.
Ноччу на тэрасе Алесь думаў пра Майку. Нечакана яна сама з’явілася: уцякла з замкнёнага пакоя праз акно, спусціўшыся па плюшчы. Яна не магла дапусціць, каб Алесь забіў Франса або сам загінуў. Пры сабе Майка мела маленькі збаночак з атрутай, якую некалі збіралася выпіць у царкве; Алесь сарваў яго і закінуў у парк. Закаханыя правялі ноч разам, і Алесь ужо ведаў, што не зможа страляць у яе брата.
Раніцай Майка паехала дадому, спадзеючыся спыніць Франса. Алесь жа яшчэ ўначы перавёў хатнія гадзіннікі назад, каб спазніцца і даць праціўнікам магчымасць пакінуць месца дуэлі. Ён не сказаў Майцы, што Франс, верагодна, ужо выехаў. Разам з секундантамі Алесь не спяшаючыся ехаў праз мокры пасля дажджу лес, радуючыся жыццю і думаючы пра Франса як пра брата.
Стрэлы і прымірэнне
Нягледзячы на спазненне Алеся, Франс з секундантамі яго дачакаўся. Выбіцкі яшчэ раз прапанаваў прымірэнне, і Алесь згадзіўся, але Франс падтрымаў Іллю Хаданскага, які палічыў такія размовы недарэчнымі. Алесь вырашыў: калі атрымае права першага стрэлу, стрэліць у паветра і папросіць прабачэння.
Жэрабя дало першы стрэл Франсу. Ён прамахнуўся, толькі злёгку зачапіўшы Алесеву сарочку. Алесь, не жадаючы працягваць пакутлівае чаканне, стрэліў угору. Секунданты Франса палічылі, што і ён прамахнуўся, і падалі Раўбічу другі пісталет.
Франс ужо цэліў Алесю ў лоб, але раптам кінуў зброю і пабег да яго. Ён папрасіў прабачэння:
— Алесь... Даруй мне... Даруй...
Яны абняліся. Калі з боку Раўбічаў пачуўся пошчак капытоў, Франс са слязьмі папрасіў адпусціць Майку з ім і пакляўся ўгаварыць бацьку. Ён паабяцаў Алесю, што той заўсёды зможа на яго разлічваць.