Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 13
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Дарога саноўніка
Лютаўскай раніцай 1861 года ў мокрым і туманным Пецярбургу чыноўнік Пётр Аляксандравіч Валуеў сеў у карэту. Ён ехаў да міністра дзяржаўных маёмасцяў Мураўёва, а потым мусіў чакаць выкліку на пасяджэнне Дзяржаўнага савета, дзе разглядалі сялянскую рэформу.
Праязджаючы міма дома, дзе памёр Пушкін, Валуеў успомніў маладосць, знаёмства з паэтам і размовы ў вальнадумным гуртку, дзе бываў Лермантаў. У глыбіні душы ён разумеў, што служэнне загінулых паэтаў было важнейшае за ягоную чыноўніцкую працу. Але сам ён выбраў службу і кар’еру замест няпэўнага пісьменніцкага лёсу.
Вянкі ля помніка Мікалаю I нагадалі Валуеву пра дэманстрацыю прыхільнікаў прыгону супраць рэформаў. Сам ён не верыў у трываласць старога ладу, але хацеў яго ўмацаваць і прапаноўваў пакінуць вызваленых сялян пад наглядам ранейшых гаспадароў.
Крытыка як шлях да ўлады
Валуеў успомніў, як у запісцы 1855 года выкрыў бюракратычную хлусню, асцярожна ўсклаўшы віну на нябожчыка Мікалая I. Пахвалой марскому міністэрству ён здабыў падтрымку царскага брата Канстанціна. Запіска дапамагла яму атрымаць пасады, узнагароды і павялічаную пенсію, хоць ён не чакаў сапраўдных пераменаў.
Разам з Мураўёвым ён выступаў супраць праектаў рэформы, але, заўважыўшы царскую непрыхільнасць да крайніх прыгоннікаў, змяніў тон. Ён гаварыў пра свабоду друку і саступкі палякам, не жадаючы ні дэмакратычнай прапаганды, ні незалежнасці Польшчы. Цяпер Валуеў з радасцю заўважаў, што ўплыў ягонага начальніка слабее.
Праязджаючы паўз рэдакцыю, дзе працавалі Някрасаў і Дабралюбаў, саноўнік думаў пра небяспеку іхніх ідэй. Ён адмаўляў існаванне беларускай і ўкраінскай моў і лічыў карысным для Расіі зліццё іншых народаў з рускімі. Пры гэтым ён пагарджаў і самой Расіяй, якую быў упэўнены, што ўзвышае.
Размовы пра адстаўку Мураўёва
На сходах міністэрскага дома Валуеў сустрэў таварыша міністра Аляксандра Аляксеевіча Зелянога. Яны ветліва размаўлялі, хоць ведалі, што паміж прыдворнымі сябрамі ідзе схаваная барацьба.
Зеляной расказаў пра меры бяспекі перад вызваленнем сялян і пра царскую няміласць да Мураўёва. Імператар папракнуў міністра за супраціў сялянскім пастановам; той напісаў просьбу аб адстаўцы, але Зеляной параіў пачакаць. Абодва суразмоўцы выказалі шкадаванне, добра разумеючы сапраўдныя намеры адзін аднаго.
У кабінеце Валуева прыняў сам міністр Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў. Падначаленага палохалі ягоны грубы выгляд і пранізліва разумныя вочы.
Мураўёў скардзіўся на няўдзячнасць цара, але раптам засмяяўся: ён быў перакананы, што ўладам яшчэ спатрэбяцца ягоныя цвёрдыя рукі. Пра будучыя падзеі ён сказаў Валуеву:
Дні страшныя ідуць, Пётр Аляксандравіч. У-у, якая ідзе навальніца!..
Міністр паведаміў пра беспарадкі ў Варшаве: пасля ўшанавання загінулых у Грахоўскай бітве войска страляла ў людзей. Гэтая навіна, паводле яго, падрывала вобраз імперыі як вызваліцельніцы сялян.
Варшаўская дэманстрацыя і яе наступствы
Аповед перанёсся ў Варшаву і далей за час размовы міністраў. Дэманстрацыя 27 лютага 1861 года ўзнікла стыхійна: простыя гараджане патрабавалі зямлі, свабоды, незалежнасці і роўных правоў. Генерал Забалоцкі загадаў страляць, хоць казакі ўжо рассеялі натоўп. На вуліцах засталіся забітыя і параненыя.
Бедны варшаўскі чыноўнік Ксаверы Шыманоўскі ўбачыў, як конніца зноў рухалася на людзей, і кінуўся бараніць свабоду.
Ён пачаў кідаць у коннікаў камяні; да яго далучыліся іншыя, і атаку адбілі. Жыхары прадмесцяў узяліся за ўсё, што магло паслужыць зброяй.
Тым часам намеснік Гарчакоў вёў перамовы са шляхтай, а багатыя гараджане арганізавалі грамадзянскую варту. Яна раззбройвала рабочыя ўскраіны і затрымлівала тых, хто заклікаў працягваць барацьбу; некаторых выдавалі жандарам. Пахаванне забітых стала ўрачыстым, але атрыманыя палёгкі найбольш спрыялі маёмным людзям.
Магнаты падтрымалі няпэўны адрас цару замест праекта, які патрабаваў польскіх сейма і арміі. Рух дасягнуў перадусім маральнай перамогі: гараджане адчулі сябе палітычнай сілай, але не мелі правадыроў. Пасля цар падпісаў рэскрыпт аб рэформах.
Пазней барабанны бой, прызначаны разагнаць людзей, варшавяне прынялі за запрашэнне паслухаць абвяшчэнне новых правоў. Войска зноў адкрыла агонь; сотні былі параненыя. Раззброеныя людзі не паўсталі, але ў іх засталіся гнеў і недавер.
Пагроза Беларусі і сустрэча на вуліцы
Аповед вярнуўся ў кабінет Мураўёва, дзе пра пазнейшыя варшаўскія падзеі яшчэ не ведалі. Міністр баяўся, што бунт закране Беларусь: там ужо з’явіліся свая літаратура і гурткі. Ён меркаваў, што давядзецца страляць, а значыць, ягоныя паслугі яшчэ спатрэбяцца.
Зняважлівыя словы Мураўёва пра беларусаў пакрыўдзілі Валуева, які ведаў пра беларускае паходжанне свайго роду. Ён схаваў крыўду і яшчэ мацней узрадаваўся магчымай адстаўцы шэфа. Услых жа падтрымліваў свецкую размову і рыхтаваўся пазней паказаць сябе бесстароннім.
Саноўнікі паехалі разам на пасяджэнне. На скрыжаванні Валуеў заўважыў двух маладых прахожых, чые твары і позіркі яго занепакоілі. Калі карэта рушыла, Загорскі спытаў свайго спадарожніка Кастуся, хто гэта быў. Той не ведаў, але аблічча Мураўёва падалося яму падобным да гіены. Маладыя людзі паспяшаліся далей.
Падзенне герба
У Дзяржаўным савеце Валуеў чакаў выкліку і прыслухоўваўся да абмеркавання сялянскай справы. Адны баранілі правы дваран, іншыя спрачаліся пра надзелы; нарэшце неабходнасць заканадаўча вызначыць іхнія нормы ўхвалілі большасцю галасоў.
Раптам зверху пачуўся грукат. Валуеў і каравул падняліся ў гербавую залу: на паркет упаў і разбіўся мінскі герб. Ад удару з дзяржаўнага герба насупраць звалілася карона.
Устрывожаны дзяжурны афіцэр папрасіў Валуева нікому не казаць пра здарэнне і прапанаваў распусціць чутку, што ўпала толькі карона з мінскага герба. Валуеў з усмешкай ухваліў гэтую параду. Афіцэр нагадаў, што быў яшчэ і дзень гадавіны смерці Пятра Вялікага, і палічыў здарэнне злавесным.