Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 14
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Дзяленне пераказу на раздзелы — умоўнае.
Рашэнне стрымліваць сялянскія выступленні
Цёплай зімой у непрытульнай пецярбургскай кватэры сабраліся каля пятнаццаці маладых паплечнікаў. Кастусь Каліноўскі сказаў, што вызваленне сялян ужо блізкае і ўсім, акрамя яго, трэба вярнуцца на свае месцы.
Сярод прысутных быў Алесь Загорскі, паплечнік Кастуся.
Вайсковец Людвік Звяждоўскі паведаміў, што генералаў і царскіх ад’ютантаў збіраюцца разаслаць да губернатараў з новымі сялянскімі палажэннямі.
Калі Мсціслаў спытаў, што рабіць, Кастусь заклікаў не дапускаць разрозненых сялянскіх выступленняў: цяпер яны прынеслі б толькі кроў. На яго думку, змагацца варта было тады, калі сяляне самі адчуюць наступствы царскай волі.
Алесь шкадаваў, што падрыхтоўку не пачалі раней, бо момант быў зручны і ў Варшаве хваляваліся людзі. Ямант адказаў, што варшаўскі пратэст ужо задушылі, і вырашыў пакінуць універсітэт, спаслаўшыся на хворыя вочы.
Кастусь нагадаў, як пяць месяцаў таму разграмілі гурток Віткоўскага і праз гэта правалілася арганізацыя Віленскай гімназіі. Паводле Алеся, некалькі яе ўдзельнікаў, у тым ліку яго брат, сышлі ў глыбокае падполле. Іншая нелегальная арганізацыя, якую ўзначальвалі Францішак Далеўскі і Якуб Гейштар, цяжка перажывала страту маладых паплечнікаў.
Спрэчка пра ўладу і свабоду народаў
Звяждоўскі расказаў пра сустрэчу ў вялікай княгіні Гелены Паўлаўны. Там высокія чыноўнікі прызнавалі цяжкасць становішча ў Польшчы: пасля забойстваў паніхіды служылі таксама ў Беларусі і Літве. Адны лічылі неабходнымі ўступкі і змену сістэмы, другія настойвалі на строгіх мерах.
Ясюкевіч не верыў у карысць такіх абмеркаванняў і заклікаў да ўласнай рэвалюцыі: за зямлю, волю і братэрства народаў. Ямант спытаў, чаму ён мусіць паміраць за рускага чалавека. Алесь запярэчыў, што рускія — добрыя людзі, а дрэнны ў іх урад.
Нехлямяжы Грыма таксама выступіў супраць перавагі аднаго народа над другім і сказаў, што не можа сябраваць ні з яе прыхільнікам ва ўладзе Валуевым, ні з Ямантам.
Грыма патлумачыў сябрам, за што гатовы змагацца:
І я пайду на бітву, каб ніколі, ніколі такога не было. Каб усе — браты, і кожны — вольны як птушка.
Пасля размовы Кастусь назваў прысутных будучымі камісарамі паўстання і камандзірамі атрадаў. Ён прапанаваў разыходзіцца па адным.
Размова на беразе Мойкі
Каліноўскі і Загорскі пайшлі берагам Мойкі. Кастусь трывожыўся за хворага брата Віктара: замест таго каб лекавацца ў Італіі, той далучыўся да гарыбальдзійцаў і пасля вяртання пачуваўся ўсё горш. Алесь спадзяваўся, што Віктар дачакаецца перамогі і тады яго вылечаць. Сябры дамовіліся назаўтра, перад ад’ездам Алеся, наведаць паэта Шаўчэнку.
Кастусь спытаў, ці не пакрыўдзіўся Алесь, што сіламі Магілёўшчыны будзе кіраваць Звяждоўскі. Загорскі прызнаў яго таленавітым вайскоўцам і пагадзіўся працаваць камісарам атрадаў ніжняга Прыдняпроўя. Кастусь растлумачыў, што Алеся мала ведаюць у цэнтры, таму яму менш пагражае правал; да таго ж яго паездкі палегчаць арганізацыю людзей. Абодва прызналіся, што не давяраюць «белым».
Кастусь яшчэ раз папрасіў Алеся стрымліваць заўчасны гнеў. Потым яны загаварылі пра вершы, якія ўпотай пісалі яны самі і Ясюкевіч, ды пра будучы шлях беларускай паэзіі. Алесь параўнаў яе пачаткі з раннімі крокамі грэкаў, якім спатрэбіліся стагоддзі, каб прыйсці да сваіх вялікіх творцаў.
Вестка пра смерць паэта
Сябры падняліся ў Кастусёў пакой, але не паспелі нават скінуць паліто: да іх уварваўся распатланы, спалоханы Віктар Каліноўскі.
Віктар паведаміў, што Шаўчэнка памёр. Кастусь збялеў: паэт здаваўся яму яшчэ маладым. Раптам Віктар зайшоўся кашлем; Алесь кінуўся па ваду, а на хустцы хворага засталася кроў.
Кастусь разгублена сказаў, што Шаўчэнка не дачакаўся. Віктар адказаў брату і Алесю:
Многія не дачакаюцца волі.