Каласы пад сярпом тваім (Караткевіч)/Кніга 2/Раздзел 10
з цыкла «Каласы пад сярпом тваім. Кніга 2»
Деление пераказу на раздзелы — умоўнае.
Сварка братоў Кагутоў
У вёсцы таямніца Паўлюка Кагута раскрылася выпадкова. Галінка Кахнова паслала малога брата Іларыя паклікаць яго, а той пры іншых Кагутах папрасіў Паўлюка не затрымлівацца, як учора. Кандрат пагнаўся распытваць хлопчыка, але той схаваўся ў лёх. Калі ж Кандрат вярнуўся ў гумно, Паўлюк ужо біўся з Андрэем.
Браты-блізнюкі Кандрат і Андрэй два гады кахалі Галінку і лічылі, што малодшы Паўлюк перайшоў ім дарогу. Той прызнаў, што сустракаецца з ёю, але адступіцца адмовіўся: дзяўчына выбрала яго сама. Блізнюкі накінуліся на брата ўдваіх, і раз’юшаны Паўлюк схапіў цэп. Услед за ім цапы ўзялі Андрэй і Кандрат; апошні спрабаваў не даць братам забіць адзін аднаго.
Бойку спыніў азярышчанскі пастух Данька, які ўбачыў яе, калі зайшоў папрасіць крэсіва. Ён адлупцаваў усіх трох пугай і загадаў мірыцца. Паўлюк папрасіў прабачэння: ён хацеў расказаць братам пра Галінку, але не набраўся смеласці.
Праз гадзіну блізнюкі сядзелі на беразе і прыкладалі да сінякоў мокрыя рукі. Яны прызналі, што самі прамарудзілі і не спыталі Галінку пра яе пачуцці. Ім было цяжка, але Андрэй знаходзіў суцяшэнне ў тым, што яна ўсё ж стане іхняй нявесткай, а яе дзеці будуць Кагутамі. Кандрат жартаваў, каб падбадзёрыць брата, і абодва загаварылі пра тое, што маглі б пакінуць бацькоўскую хату і пайсці да Корчака.
Сабіна, Вацлаў і яго сябры
Тым часам Сабіна Марыч шукала сустрэчы з маладым князем Алесем Загорскім. Ні Пецярбург, ні Вільня не дапамаглі ёй забыцца пра яго.
У Вільні Сабіна знайшла малодшага брата Алеся, адзінаццацігадовага Вацлава Загорскага, і амаль штотыдзень наведвала яго з пачастункамі. Яна распытвала пра вучобу і лісты ад брата, а таксама пасябравала з яго таварышамі.
Вацлаў паступіў у гімназію шасцігадовым і цяпер вучыўся ў шостым класе. Дзед Вежа спяшаўся даць яму адукацыю: пасля Вільні меркаваў паслаць унука ў Германію вывучаць дарожную справу, а затым на практыку ў Англію. Акружаны сябрамі і ўвагай дарослых, хлопчык пакрысе прымірыўся са смерцю маці.
Сярод яго сяброў Сабіна заўважыла старэйшага за Вацлава аднакласніка Франца Багушэвіча. Той быў бедны, хваравіты і часам трапляў у непрыемнасці праз свае думкі. Вацлаў апекаваўся ім, дапамагаў заслужыць павагу таварышаў і займаўся з ім гімнастыкай. Начытаны Вацлаў дзяліўся ведамі, а Франц ведаў, як змагацца за сям’ю, зямлю і годнасць перад мацнейшымі. Сабіна ўбачыла ў яго позірку розум і прагу праўды; ёй падалося, што ён разгледзеў яе наскрозь.
Сабіна ведала, што іроніяй і розумам прыкрывае абыякавасць да жыцця. Яна звязвала яе з гадамі ў жаночым інстытуце: холад і жорсткі парадак адных дзяўчат даводзілі да хваробы, а іншых прымушалі хаваць пачуцці і выходзіць у свет з халодным сэрцам. Алесь здаваўся ёй паратункам ад гэтай унутранай пустэчы. Яна вырашыла ехаць да яго; вясёлыя гімназісты, у якіх падрастала новае пакаленне будучага паўстання, раптам сталі ёй далёкія.
Пошукі Алеся і стварэнне «Ку-гі»
Вярнуўшыся дадому, Сабіна распытвала пра Алеся ў дзядзькоў. Іван Таркайла хваліў князя як гаспадара, а Тодар абураўся яго прыхільнасцю да мужыкоў і беларускасці. Сабіна наведала Мсціслава і Хаданскіх, спадзеючыся сустрэць Загорскага, але безвынікова.
Жывучы асобна, пры бровары, яна не звяртала ўвагі на падазроных гасцей дзядзькоў: тыя прыязджалі ўпотай і ад’язджалі ўначы. Да Таркайлаў збіраліся пераважна шляхцічы-гандляры, якім пасля вызвалення прыгонных пагражала разарэнне. Яны баяліся і канкурэнцыі багатых сем’яў, такіх як Загорскія, і сялян, якія пачыналі адчуваць сваю сілу.
Да іх далучыўся багаты Кроер: яму не пагражала галеча, але ён ненавідзеў думку пра страту ўлады над людзьмі і баяўся Корчака з Войнам. Так складалася «Ку-га» — тайная прыдняпроўская грамада, якая нападамі і забойствамі абараняла стары парадак. Пазней супраць яе выступілі «воўчыя братэрствы»; улады заплюшчвалі вочы і на дзейнасць «Ку-гі», і на яе знішчэнне.
Нарэшце Сабіна сустрэлася з Алесем і сказала, што свет робіцца лепшы, калі ў ім ёсць такія людзі, як ён. Алесь зразумеў яе пачуцці і адразу акрэсліў свае адносіны:
— Не трэба гэтага, Сабіна. Для вас я сусед і друг, як Раткевіч, як іншыя добрыя людзі. Зробіцца дрэнна — паможам. Ваш вораг — наш вораг. Ваш сябра — наш сябра. Вось і ўсё.
Сабіна зрабіла выгляд, што толькі сяброўства і мела на ўвазе, але згадала варожасць Загорскага з Хаданскімі і Раўбічамі. Алесь адчуў у яе словах пагрозу і зразумеў, што яна не даруе яму адмовы. Сабіна ж даведалася, чаму варожасць з Раўбічамі была для яго асабліва цяжкая: ён кахаў Міхаліну.
Папярэджанне і напад на плантацыю
Міхаліна Раўбіч праз няньку Тэклю паведаміла Алесю, што ў трэці раз паспрабавала пагаварыць з бацькам пра яго варожасць да Загорскіх. Пан Яраш прыгразіў адправіць дачку ў манастыр на чатыры гады. Алесь паскакаў да Раўбічаў, але пляменнік Тэклі папярэдзіў: Яраш перахапіў запіску Міхаліны, за ёй сочаць, а няня падазраецца ў перадачы лістоў. Тэкля адмовілася пакінуць паненку і прасіла Алеся не з’яўляцца, пакуль гнеў гаспадара не пройдзе.
Алесь паехаў да дзеда Данііла, якога звалі Вежам. Стары спрабаваў адвесці ўнука ад роспачы: кпіў з яго рыцарскага кахання і наўмысна з’едліва разважаў пра жанчын. Алесь спрачаўся і злаваўся, але таксама смяяўся і адчуваў, што яму лягчэй.
Да Загорскіх прыбылі выпісаныя з Англіі малатарні і насенне. Алесь збіраўся малаціць збожжа і для сялян за невялікую плату, а пазней дапамагчы ім набываць машыны разам. Іван Таркайла, які прыехаў агледзець навіны, расказаў пра спаленага за рэформы Стрыбаговіча і паказаў пагрозлівы ліст: за найм вольных работнікаў на пільню яму абяцалі расправу. Іван сцвярджаў, што паперу перадалі праз яго лёкая Пятра, і ўпрошваў не скардзіцца. Алесь не надаў пагрозе належнай увагі.
У жніўні каля трыццаці ўзброеных вершнікаў з закрытымі тварамі наляцелі на вітахмоўскую плантацыю. Там Алесь з вялікімі цяжкасцямі выгадаваў каштоўны цукровы бурак «Залаты» і спадзяваўся атрымаць уласнае насенне. Нападнікі адагналі работнікаў стрэламі, вытоптвалі пасевы коньмі і залівалі іх салёнай ропай. Аканома Андрэя Пахвіста, які адзін кінуўся ратаваць поле, збілі. Калі прыбегла ўзброеная дапамога, нападнікі ўцяклі ў пушчу.
Выжылі толькі каля трох дзясяткаў каранёў. Скаргі Алесь падаваць не стаў: ён загадаў зменшыць сялянам запазычанасць, павысіць плату вольнанаёмным работнікам на цукроўнях і выдаць вартаўнікам стрэльбы. Пахвіст пазнаў па гаворцы, што нападнікі былі шляхцічамі: сялянам не было прычыны нішчыць выгадныя для іх навіны.
Забойства Лапаты і збіццё Стафана
Праз тыдзень старэйшы з братоў Кагутоў, жанаты Стафан, вяртаўся з Сухадола разам з Юллянам Лапатам. Ён купіў гарэлкі для майстроў, якія мелі капаць сям’і студню, і прыгожыя поршнікі для маленькай дачкі Рагнеды.
Па дарозе яны ўбачылі двух уцекачоў на змораных конях; Лапата пазнаў аднаго як Корчака. За імі імчаліся вершнікі з закрытымі тварамі. Стафан, кіруючыся звычаем не дапамагаць многім, што гоняцца за адным, паказаў пераследнікам няправільны шлях.
Іншы вершнік выдаў сапраўдны кірунак, але ўцекачы паспелі разбурыць кладкі праз яр. Узлаваныя нападнікі дагналі воз. На пытанне, навошта ён іх ашукаў, Стафан адказаў:
— Закон, пане,— проста сказаў Стафан.
Яго сцягнулі з воза і пачалі біць кулакамі, карбачамі і ботамі. Лапата вырваўся, калі зразумеў, што Стафана забіваюць. Ён скінуў з воза двух нападнікаў і схапіў аглабіцу, але ў гэты момант вецер адхінуў павязку з твару аднаго з вершнікаў. Юллян пазнаў Тодара Таркайлу і паспеў вымавіць яго прозвішча, перш чым той застрэліў яго.
Нападнікі ўцяклі. Коні самі давезлі воз дадому: зверху здавалася, што пасажыры проста п’яныя. Стафанава жонка Марта толькі каля брамы ўбачыла кроў. Алесь прывёз лекара, а пасля яшчэ двух; Стафан апрытомнеў на трэці дзень, але лекары баяліся, што ў яго адбітая нырка і ён не выжыве.
Алесю Стафан сказаў, што нікога не пазнаў, і прасіў не помсціць. Аднак, застаўшыся з Кандратам, ён узяў з брата абяцанне клапаціцца пра Рагнеду. Калі б ён ачуняў, то дараваў бы нападнікам дзеля дачкі; калі ж памрэ, прасіў забіць Тодара, якога пазнаў па голасе і словах Лапаты. Вочы другога нападніка нагадалі яму Кроера, але Стафан загадаў не чапаць таго без доказаў. Алесю ён не назваў падазраваных, бо не хацеў дадаваць яму ворагаў.
Прымусовы шлюб і хвароба Алеся
Няшчасці працягваліся: Алесь даведаўся пра пагаршэнне здароўя Віктара, а затым пра новую сварку ў Раўбічах. Ілля Хаданскі папракнуў пана Яраша, што той не трымае слова адносна шлюбу з Міхалінай. Дачка заявіла бацьку, што кахае Загорскага і хоча вызваліць Хаданскага ад абяцання. Яраш адказаў, што сілком павядзе яе пад вянец.
Міхаліна прыгразіла пасля прымусовага вяселля забіць Іллю і сябе. Яраш усё ж паставіў каля яе пакояў вартавых і прызначыў шлюб на канец кастрычніка. Ён спадзяваўся, што за два месяцы дачка адумаецца, і папрасіў жаніха пакуль не прыязджаць.
Атрымаўшы запіску праз пляменніка Тэклі, Алесь увечары пачуў за ракой песню пра каханую, якую вядуць да другога. Ён вырашыў выклікаць на двабой Іллю, Яраша і Франса Раўбіча. Алесь спадзяваўся, што Ілля загіне, а Франс заб’е яго самога: тады Міхаліна будзе вызваленая.
Але раніцай пасля кароткага цяжкага сну ён не змог падняцца. Замест гневу і кахання адчуў абыякавасць. Яго ахапілі яркія мроі: пажар замка, натоўп з віламі, бой супраць крыжакоў, незнаёмая каханая. Часам яму здавалася, што цяперашняе жыццё і дзед, які схіляўся над ім, — толькі сон. Алесь не хацеў жыць у свеце гвалту і марыў заснуць так, каб не даведацца пра вяселле Міхаліны.
Вежа склікаў тайную «сівую раду» старэйшых, якая захоўвала мясцовыя звычаі і памяць пра роды. Старэйшыны назвалі хваробу явай, або мрояй, і ўспомнілі падобныя выпадкі, у тым ліку смяротныя. Юллян Раткевіч меркаваў, што Алесь несвядома спрабуе сысці ад нясцерпнага свету. Рада вырашыла даць яму супакой і пакінуць пад адкрытым небам у Храме сонца.
Вяртанне да жыцця
Майстар Янка Камар спачатку парыў і абліваў Алеся, затым разам з вучнямі рабіў яму масаж. Падчас лячэння ён паўтараў заспакаяльныя словы пра неба, зямлю і здароўе. Пасля хворага перанеслі ў альтанку на ўзгорку і пакінулі аднаго; наведвальнікаў у парк не пускалі.
Дні і ночы Алесь праводзіў пад небам, слухаў трубы на досвітку і на захадзе, бачыў аблокі, зоркі і навальніцу. Праз два тыдні мроі пачалі адступаць. Ён стаў есці і зноў думаць пра жыццё. Вярнулася туга па людзях, і Алесь зразумеў, што шчасце не толькі ў тым, каб быць каханым, але і ў тым, каб любіць і аддаваць.
Праз тры тыдні ўспаміны пра сям’ю, сяброў і Міхаліну выклікалі ў ім прагу дзейнасці. Пасля сну, у якім з зямлі да неба цягнуліся рукі, ён устаў насустрач сонцу і выйшаў з альтанкі. На алеі яго сустрэў Халімон Кірдун, які чакаў гэтага штодня.
Кірдун расказаў, што Яраш паскарае вяселле і Міхаліна хацела ўцячы. За час хваробы частка суседзяў абвясціла Загорскім байкот, а Кроер атрымаў ад Раткевіча выклік на двабой; абодва былі толькі параненыя. «Ку-га» зрабіла аблаву на Чорнага Войну, але той выслізнуў. Раткевічу ж прыйшоў пагрозлівы ліст.
Кірдун западозрыў Кроера, але меў і больш важную навіну: лёкай Пятро нічога не ведаў пра ліст, які нібыта перадаў Івану Таркайлу. Алесь пагадзіўся, што Таркайлы датычныя да «Ку-гі», але без доказаў не хацеў абвінавачваць Кроера. Ён вырашыў вызваліць Міхаліну і заняцца Таркайламі.
Пагроза Вежы і намер вызваліць Міхаліну
Вежа, пачуўшы голас унука, зразумеў, што той ачуняў, хоць і не паказаў хвалявання. Алесь сказаў, што ўкрадзе Міхаліну і выкліча Таркайлу на двабой. Дзед адказаў, што гандляр на двабой не пойдзе, і загадаў запрагаць коней.
У доме Таркайлаў Сабіна паспрабавала спыніць Вежу, але той прайшоў да Тодара. Па яго спалоху стары ўпэўніўся ў падазрэнні. Ён не збіраўся даносіць, але папярэдзіў: даўгавыя абавязацельствы Тодара ў яго руках, і калі «Ку-га» яшчэ раз выступіць у загорскім наваколлі, Вежа пусціць яго жабраваць і спаліць дамы Таркайлаў. Ён загадаў перадаць папярэджанне і іншым удзельнікам.
На зваротнай дарозе Вежа сказаў, што сам бы спачатку паехаў на разведку, а потым вывез бы дачку Раўбіча і павянчаўся з ёю ў сваёй царкве ў Мілым. Так ён даў Алесю зразумець, што падтрымае яго намер вызваліць каханую.